Iraultza Demokratikoa?

By • Dec 18th, 2012 • Category: Asteko Gaia

Badirudi ez dela bete, edo gutxienez, ez dela desiragarria Fukuyamak iragarri zuen tesia. Liberalismo demokratikoak gailurra izan beharrean, neoliberalismo gero eta antidemokratikoagoan izan du jarraipena. Borroka ideologikoak inoiz baino beharrezkoagoa izaten jarraitzen duela dirudi sasoi hits honetan.  Baina zer diren kontuak, ongizate-estatua eskura genuenean iraultza amesten genuen eta orain, badirudi, ongizate-estatu hori berreskuratzea berak nahikoa lan emango digula. Eta horretara lerratu dela borroka ideologikoa. Edo ez?

Fukuyama, Habermas… ez digu heuren demokrazia hain ospatu horrek balio. Tartean erreakzio antihumanista eta antidemokratikoak ere eman dira, Zizekek edo Badiouk hori esatea baimentzen badidate. Eta egun demokrazioa aldarrikatzen duenik ere bada, hegoameriketako haizea lagun. Demokrazia iraultzailea da? Iraultza demokratikorik burutu daiteke?..

Gauza gehiegi eta azkar pentsatu behar direla dirudi. Baina ez dazagun ahaztu Minervaren hontza ilunabarrean hegaldatzen dela, ez gertakariak izan baino lehenagoko egunsentian. Bitartean artikulu honek eztabaidarako aitzakia eman dezake:

 

Adiós, democracia, adiós. Marcos Roitman. (Gara, 2012-12-18)

Fuese o no verdad, concluida la guerra fría se popularizó la idea, en los países capitalistas, de vivir en democracia. Países ricos y pobres, dominantes y dependientes, debían asumir la tarea de crear o consolidar instituciones propias de una democracia representativa. El esfuerzo se adjetivó como la construcción de una orden mundial capaz de encajar democracia política y economía de mercado. En su empeño de construir un objeto imposible primó la mano invisible del mercado sobre los principios de la democracia, convirtiéndola en un cascarón vacío, paso previo para el advenimiento de una sociedad sumisa y ordenada. El mercado tomaba las riendas. El capital privado sustituía al Estado en la función fiscalizadora de las políticas públicas y sociales. Fortalecer la gobernabilidad, consolidar la gobernanza y crear un parámetro que midiese la «calidad de la democracia» constituyó el núcleo del proyecto. Fue la manera de justificar la emergencia de gobiernos fuertes y ágiles, donde la mano dura sustituía el diálogo y la negociación social. Entre los criterios para el ranking de la calidad democrática se propusieron el estado de los derechos políticos y las libertades civiles, la representación de género, la aplicación de justicia, la soberanía, la corrupción o los niveles de satisfacción ciudadana. A medida que el mercado ha ido fagocitando la democracia el suspenso es generalizado, poniendo en claro que democracia, capitalismo y economía de mercado no son compatibles.

Los amos del capitalismo no tienen empacho en pregonar la llegada de un tiempo nuevo sin vínculos democráticos. Sus hacedores, las transnacionales, y el capital financiero rediseñan, bajo la tutela de los mercados, los límites del sistema mundo. Sus efectos conllevan un terremoto político. Los primeros edificios en resquebrajarse, aquellos que dan cobijo a la ciudadanía política y la democracia, acaban en ruina. La reconstrucción no busca restaurarlas; sobre sus cimientos edifica un nuevo orden de explotación. Su aparición no es casual, responde a un arduo trabajo que horadó lentamente los pilares la democracia. Bajo la tutela de Friedrich Hayek, en un hotel de los Alpes suizos, se funda en 1947 la sociedad neoliberal de Mont-Pelerin. Von Mises, Rawls, Friedman, Stigler, Popper, Coase o Buchanan son sus miembros destacados. Todos emprenden una cruzada contra Keynes y el estado del bienestar. Poco a poco, entre las élites políticas, crece su influencia doctrinal hasta contaminar los programas de los partidos políticos, sean conservadores, liberales, socialdemócratas, progresistas o democristianos.

Académicos e intelectuales de la «secta» crean institutos privados, fundaciones, centros de investigación, editoriales, medios de comunicación y de paso cambian los planes y programas en las universidades públicas y privadas de las facultades de economía y ciencias sociales. El ideario neoliberal gana terreno. Su mensaje no tiene dobleces. Si la democracia política representa un problema para la economía de mercado, nos deshacemos de ella. Para evitar ser tildados de antidemócratas proponen convertir la democracia política en democracia de mercado. Von Mises, mano derecha de Hayek, asienta la definición: «La democracia de mercado se desentiende del verdadero mérito de la íntima santidad de la personal moralidad de la justicia absoluta. Prosperan a la palestra mercantil, libre de trabas administrativas, quienes se preocupan y consiguen proporcionar a sus semejantes lo que éstos, en cada momento, con mayor apremio desean. Los consumidores, por su parte, se atienen exclusivamente a sus propias necesidades, apetencias y caprichos. Esa es la ley de la democracia capitalista. Los consumidores son soberanos y exigen ser complacidos».

Crear una sociedad bajo los principios de la economía de mercado y renegar de la democracia no es tarea fácil. Se requiere gobernar con mano de hierro. Varios ejemplos preglobalización se esgrimen, aunque desaconseja la forma política de acceso al poder. El caso de Chile es recurrente. A quienes diseñaron las bases de la política económica de la dictadura, críticos de la democracia política, educados en los principios de la economía de mercado, se les considera unos adelantados y a Pinochet un iluminado. Bajo los atentos ojos de sus maestros, Hayek, Friedman, Rawls o Stigler, logran asombrar al mundo, pero no pueden sacudirse el pecado original, imponerlo a sangre y fuego. Paradojas de la vida, serán sus detractores quienes, tras 17 años de tiranía, le rediman y den su plácet. Exiliados y oposición consensuada alabaron sus logros y se reconvirtieron al catecismo neoliberal, ahora legitimado electoralmente. El siguiente ejemplo viene del viejo mundo. En 1979, sin desaparecidos, torturados y exiliados, Margaret Thatcher, en Gran Bretaña, gana las elecciones y asume el ideario pinochetista. El tercer ejemplo proviene de Estados Unidos. En 1981 el Partido Republicano aúpa a la Casa Blanca a Ronald Reagan. Tres experiencias que pusieron en el punto de mira las políticas de austeridad, los recortes y su devoción por instaurar una «democracia de mercado». Sus gobiernos abrieron camino desarticulando el tejido de la sociedad política y civil. Sindicatos de clase, partidos obreros, organizaciones defensoras de los derechos humanos fueron cuestionadas como instituciones democráticas. La propaganda en su contra acabó deslegiti- mando sus funciones y desacreditando a sus miembros. La crisis de la militancia y la desafección política fueron los primeros síntomas de un poder neoligárquico que imponía su cosmovisión totalitaria y antidemocrática. Los mercados no requieren mecanismos de negociación para solucionar los conflictos de clase. Una palabra fue copando el discurso político y la narrativa del neoliberalismo: austeridad. Los documentos de época insisten en dicho concepto para explicar los cambios introducidos en la gestión pública y la asignación de recursos. Los programas sociales son afectados bajo el principio de racionalidad y eficiencia. La desregulación acabó con el estado del bienestar y sus atributos compensatorios de las desigualdades económicas.

Los años 90 del siglo XX encontraron un camino abonado. Nada se oponía al relato neoliberal y el comunismo realmente existente se desarticulaba hasta desaparecer del mapa europeo. El camino queda expedito para profundizar las reformas. La democracia pierde batalla tras batalla. Aumentan las desigualdades y la pobreza resurge y la exclusión se consolida. Y en la primera década del siglo XXI ya nada parece inquietar. Día a día se suceden acontecimientos que nos hablan del total abandono de los principios democráticos como articuladores del orden social y político. Los ejemplos provienen de todas las esferas. La justicia, la cultura, la economía, la política, la educación, la sanidad, etcétera. El deterioro de la democracia coincide con la pérdida de control de la clase política de los mercados y sus representantes. La democracia ya no es la forma por excelencia de la dominación burguesa, expresa la reivindicación de las clases trabajadoras, explotadas, los pueblos originarios sometidos al colonialismo interno y las mujeres al dominio propio de una sociedad capitalista y patriarcal. En este sentido la democracia se incorpora como parte de un proyecto alternativo, anticapitalista, abajo y a la izquierda. De allí que bajo el capitalismo le demos la extremaunción. Adiós, democracia, adiós.

© La Jornada

 

 

10 Responses »

  1. Eztabaida horretan bete betean sartzen da Elke Wagnerrek Chantal Mouffe-ri egindako elkarrizketa. Gai interesgarriak ikutzen ditu: Antagonismoa, hegemonia, demokrazia erradikala, ezkerra/eskuina kategorien beharra, sozialdemokrazia eta bere ezintasuna, liberalismoak baztertutako identitate kolektiboak… Ezin izan dut estekarik topatu baina erreferentzia utziko dizuet:

    Mouffe, C. 2012: “Antagonismo y hegemonía. La democracia radical contra el consenso neoliberal”, in Pensar desde la izquierda, Madrid, errata naturae.
    ISBN: 978-84-15217-28-2

  2. Hitzen ulermen fetitxistikotik alde egin behar da eta Mouffle/Laclau jarraituz, bete-betean hemen, hitz horiek zein edo zelako beste hitzekin eta nola artikulatzen diren antzematea da inportanteena. La Jornadako testuaren aurkezpenean Zizek eta Badiourenak erreakzio antidemokratiko eta antihunanistak direla esateak aurresuposatzen du Fukuyama eta Habermasenak demokratikoak eta humanistak direla hor nonbait. Eta izan izango dira baina ondo irakurriz gero Zizek et Badiou berdin dira demokratak eta humanistak eta multikulturalistak eta giza-eskubideen aldekoak, hori aurkezteko alderantzizko diskurtsoak erabiltzen badituzte ere askotan. Esan bezala, noski, Fukuyama eta Habermas etabar demokratak eta humanistak eta multikulturalistak eta giza-eskubideen aldekoak dira, baita ere, … baina, ospatu ala ez, badakizue zer? nik behintzat ez diet larregi sinesten!

    Bestalde Althusser jarraituz hemen, uste dut Althusserrek anti-humanista teorian eta humanista praktikan izatea eskatzen zuen bezala berdin berdin egon gaitezkela demokraziaren kontra eta alde biak ala biak batera, eta berdin, aipatu ditudanez, multikulturalismoa eta giza-eskubideen alde eta kontra, zeren eta bestela, nork bere aitormen esplizituei kasu egiten badiegu bakarrik, bada orduan Hollande eta Cameron etabar demokrazia, humanismoa, giza-eskubideak etabar defendatzen dabiltzala pentsatzen bukatu dezakegu demagun Sirian zein Malin.

    Zalantzarik gabe, Zizek eta Badiou ezin dira irakurri Laclau/Mouffleren (besteak beste) ikuspegiak kontutan hartu gabe. Berdin berdin baina, Laclau/Mouffleren demokrazia erradikalaren aldeko ikuspegiak oso motz (alegia larregizko agoniko eta gainera utopiko-utopiko) gelditzen dira ez bazaie eransten Zizeken eta Badiouren ‘gehigarri gaizkileak’.

    Laburtuz: aditibo malignorik gabeko hitzekin eta asmoekin ni ez larregi fidatzen!

  3. Aditibo malignoa kezka batekin sartuko dut, deabrutxo baten bidez. Aurretik utz iezadazue, sinplekeria handiegiaz bada ere, goiko autoreak taldetxotan banatzen: Fukuyama/Habermas, Laclau/Mouffe eta Zizek/Badiou. Imanolek Laclau/Mouffe-ri egiten dien “Ikuspegia motz geratzearen” kritika bera egiten diete azken horiek Fukuyama/Habermasi. Hau da, horien demokraziaren ikuspegi liberal kontsentsuzko horrek ez du azalpen egokia ematen eta utopikoa da. Arazoa nola konpondu uste du Mouffek? Besteak beste subjektu politikoa (identitate kolektiboak), hegemonia prozesua… eta halakoekin azalpen “osoago” bat emanez. Imanolek gehitzen du Zizek/Badiouk gehigarri malignoak erantsi dituztenez egokiago ulertuko dugula. Baina ez ote da azken hau ikuspegi utopikoa berdin berdin? Hasieran aipatu dudan nire aditibo malignoa Mouffek elkarrizketan gogoratu duen Carl Schmitt da. Horrek ez du ez demokrazia deliberatiboan (Habermas), ez erradikalean (Mouffe) sinesten. Ez dakit zer esango lukeen Zizek/Badiuri buruz baina Schmittek izan lezake ikuspegirik osoena… eta, aldi berean, batere utopikoa ez dena (etsigarria?). Hau da, zertan saiatu azalpenik egokiena ematen, ondoren, zerbait egiteko tenorean, lehenengo urratsa bera utopikotzat salatu badezakegu. Beste modu batera esanda, Habermas leihotik behera bota baina atzeko atea zabalik utzi…

  4. Utopia: Ulertzen dut zure kezka. Nire iruzkinaren asmoa ordea ez da utopiaren aurka egitea utopia baita, izan ere justizia eta asakatasuna eta berdintasuna moduko ‘inposible’en ikurrak aireatzen dituen neurrian, gure konportamendu politikoak erregulatzeko ahalbidea. Zentzu horretan ‘ilusioak’ oso indartsuak dira errealitatea sortzeko orduan.

    Baina Lacalu/Mouffle aipatzerakoan utopiko-utopiko jarri dut, errepikatuta, somatzen dudalako hor nonbait gure artean hauen ikuspegiak (demokrazia erraldikal parte hartzailearen aldekoak) Zizek/Badiourenak (“anti-demokratikoak”) baino ‘errealista’goak edo direla ematen dutela; piskat Fukuyama/Habernmas(demokrazia deli…berala) beste muturrean jarrita halako lekune erdikoi erosoa emango ligukeena. Hori da nire arazo bakarra.

    Bestalde Fukuyama/Habermasen demokrazia delibera(la)tiboa utopikoa dela salatzen dugunean “gezurra” dela zentzuan ulertzen dugu, nik uste, baina horrek ez du esan nahi ez garela ohartzen zelako pozik bizi diren, adibidez gure inguruan, espektro politikoaren ez-eskuin-ez-ezkerreko eremu erdikoa eta neutrala betetzen omen dutela sinesten dutenek! Eta ez da ba hori borroka ideologiko-hegemonikoan oraindik ere irabazleak par execellence direlako seinale!

    Bukatzeko Smittchen parlamentarismo(liberala)aren kritika (eredu angloa) eta presidentzialismo(demokratiko)aren aldeko jarrera (eredu germanoa-Biskmark) bere garaian agian etsigarria eta distopikoa izan zitekeen (auroritarismoaren are nazismoarekin ataria etbar) baina kuriosoa da ohartzea, prezisamente Mouffleren teoria jarraituz, nola gaur egun demokrazia eta liberalismoaren arteko artikulazio kontingentea(k)), demokarazia liberala sortu eta eratu duenak alegia, nola bada integratzen dituen parlamentarismoa eta presidentzialismoa biak ala biak batera eta problemarik gabe! (adibidez Frantzian)

  5. Gakoa ez ote dago, demagun, data bat ipintzearren, 80ko hamarkadatik aurrera eta ia atzorarte egoeraz egin diren irakurketak kritikatzean? Hau da, liberalismo/demokrazia identifikazioa erabat apurtu dela Fukuyama, Habermas, Claude Lefort eta enparauak biluzirik utziz egungo krisi ekonomikoak argi azaleratu duen neoliberalismo antidemokratiko honetan. Laclau/Mouffe utopiko-utopikoak izango dira (aitortzen dut demokrazia erradikal hori ez dudala ondo ulertzen) baina darabilten hegemoniaren logika interesgarria iruditzen zait, sasoi batean gailentzen den ikuspegiaren kontingentzia azaltzeko orduan; eta berriak sortzeko ere bai akaso! Ez nioke beren ikuspuntuari kontingentzia konkretu bat lotuko (Frantzia aipatu duzu). Bestalde, Zizek eta Badiou errealitatea interpretatzeko erabili eta Moufferen logika aplikatzerik ez dago? Pentsatu beharra baitago subjektu ezberdienen: eragile sozial etc. eta instituzioen arteko artikulazioa.

  6. Liberalismo/demokrazia identifikazioa apurtu egin da eta baita, Zizekek zion bezala dagokion korolarioa (merkatu-kapitalismoa/demokrzia parlamentarioa halabeharrez batera doazleako mitoa) ze orain kapitalismoa bera efizenteagoa da estatu autoritarioetan (China, Singapore…)

    Zizek/ Badiou eta Mouffle/Laclau batera nola jartzen diren ikusteko agian HegoAmerikara jo behar da- Alvaro Garcia Linera, gazte denboran gerrileroa izan zena eta orain Boliviako presidenteordea, Badiouren irakurle amorrtua da, baina gobernu lanetan Laclauren demokrazia partehartzailea eta erradikalaren nozioak sustatzen dituela esango nuke, betiere demokrazia liberal klasikoaren osagai nagusienez (hauteskundeak, botere banaketa…) baliatuz.

    Eragile sozial eta instituzioen arteko artikulazioa dela eta azken hauteskundeen harira bi bideo erabili nituen non ondo asko erakusten den gai honi buruz Ernesto Laclauren ideiak instituzionalizazioa eta populismoaren arteko harremanez ( http://www.youtube.com/watch?v=8kua7xeAivM ) eta Laura Mintegiren ikusbidea giza-mugimendu eta erakunde politiko(ar)en arteko harremanaz ( http://www.youtube.com/watch?v=8kua7xeAivM ) oso antzekoak diren. Gero serie berdienean Mintegik badauka beste bideo-zati bat non ezkerraren botera hartzeko beldurraz ari den. Ez dizut lotura jarriko baina merezi du!

  7. Eragile sozialen aldeko edo gauzen egoera instituziotatik at bakarrik aldatu behar dela diotenak (Aristi/Orreaga) Vs instituzioen aldeko (PNV) dikotomia antzuari artikulu motz batean Laclauk ematen dion erantzuna. Oso interesgarria.
    http://lalineadefuego.info/2012/09/07/institucionalismo-y-populismo-por-ernesto-laclau/

  8. Unaik aipatzen duen testua niri ere bai oso interesgarria iruditzen zait, instituzioetatik at (Aristi/Orreaga) Vs instituzioen aldeko (Eaj/Bildu) dikotomiari heltzeko. Halere, beti gogoan hartuta askapen nazionalari buruz ari garela eta ez barne gatazka bati buruz.

  9. Aupa Iñaki, nik Bildu ez nuke soilik instituzioetan aritzearen alde daudenen bandoan sartuko. Laclauk dioen moduan, politika soilik instituzioetatik egin nahi izatea, gauzen egoeraren justifikazio hutsa baita. Hau da, aldaketarik nahi ez izatea da. Eta ez dut uste Bilduren kasua hori denik, eta inondik inora Bilduren barnean dagoen ezker abertzalearena. Kontua, momentuko instituzio eta herri mugimenduen arteko artikulazio eraginkor batekin asmatzea da. Eraginkortasun hori beti ere independentziari begira. Hori da epe laburreko erronka, eta horretan saiatzen dabil ezker abertzalea.
    “barne gatazka” diozunean ez dakit zertaz ari zaren, “barne” horrekin zeri egiten diozu erreferentzia abertzaletasunari edo independentismoari?. Askapen nazionalaren inguruan ere nire dudak ditut. Zein da helburua askapen nazionala edo askapena soilik. Nire kasuan askapen hori independentzia eta sozialismoarekin identifikatzen dut.

  10. Gure arazo nazionala desitxuratuz, espainiar barne gatazka gisa formulatzen dute Eaj/Bilduk konponbidea: marko demokratikoa, espainiar konstituzioa aldatu, berezko instituzioak (ber)sortzeari uko egin, sistema inperialistaren aurkako erresistentzia isilarazteari etengabeko laguntza,etab. Zuk aipatutako testuak nazio baten barruan ematen den gatazkari erantzuten dio eta horregatik uste dut bai Eaj eta bai Bilduren arteko dikotomia faltsua, agerian geratzen dela. Orreagak aldiz dio, nazioarteko gatazka dela gurea: inbasioa, okupazioa,…eta askapen nazionala lortzeko, berezko instituzioen behar estrategikoa. Mundu mailan ere, antzera sortzen da okupatzailearen instituzioak/berezko instituzioen arteko antagonismoa: PNA palestinan, RASD saharan, ANC Katalunian,…
    Badakit ez gaudela oso gertu ideologikoki eta ez da nire asmoa zurekin ere, orri honetan inoiz
    gertatu izan zaidan bezala, muturjoka bukatzea. Bakarrik azaldu nahi nuen , nik dakidala, Orreaga ez dagoela instituzioen parte hartzearen aurka edozein delarik egoera. Orreagak esaten du baldintza hauetan (klase politikorik gabe, estrategiarik gabe, gure instituzioak zein diren garbi izan gabe,…) ez duela bultzatzen partehartzea inperialismoaren instituzioetan. Besterik ez, izan ongi.

Leave a Reply

Printer  Print This Page