Ateismoaren kritika. (Gara. 2012-07-08)

By • Jul 7th, 2012 • Category: Azterketak eta Azalpenak

GARAko iritzi artikulua

XVIII. mendean, Ilustrazio frantsesak erlijio katolikoarekin apurtu baina hiru fede berri jarri zituen: arrazoia (zientzian), gizakiaren identitate unibertsal aldaezina (Vico eta Herderrek ondoren arbuiatua), eta beste sinesmen berri bat, arrazoiaren bidez gidatua betiereko bake bat lortuko zelaren fedea. Ilustrazioak, hortaz, fede kristaua sekularizatu baino ez zuen egin, objektuz aldatu. Kontuan hartu behar da historiako garai kritikoena omen den honek, Jainkoaren beharraren gose gehien erautsi duena ere izan dela. Voltaire erlijio katolikoaren kritiko sarkastiko handiena izan zela esaten da. Teorian, egia izan daiteke. Eguneroko bizitzan, ordea, bera bizi zen Ferney herri txikian lan egiten zuten jopuei baldintza bakarra ezartzen zien: ahalik eta debotoenak izatea. Zergatik? Voltairek berak bere hiztegi filosofikoan esaten duenez, “guztiz beharrezkoa da printze eta herrientzako, gorengo izaki baten ideia, kreatzailea, gobernatzailea, parkatzailea eta mendekatzailea dena, haien buruetan sakon idatziak izan dezaten.” Ateoen gizarte bat, bere ustez, ezinezkoa da. Finean, Bibliako errebelazioaren ordez, arrazoi absolutua errepresentatzen du Voltairek: moral bakarra leku guztietarako, ohitura unibertsalak herri guztientzako. Voltairen bidez ikus dezakegu, fedea erlijiotik arrazoimen eta zientziara nola higatu zen. Ez da egia, hortaz, Ilustrazioak arrazoiaren eta fedearen artean bereizketa sakona burutu zuela, aitzitik: fede bat alboratu (erlijio kristauarena) baina beste bat goratu zuen, arrazoiarena, zientziarena. Bigarren ilustrazio alemaniarra, nolabait, fede despota horren kritika bat izan zen. Arrazoiaren absolutizazioarekin, razionalitatea diziplina bati aitortu zitzaion bakarrik.

Oraingo ateismoak bide beretik jarraitzen du. Ez da ahaztu behar aurreko belaunaldiak Espainiaren destino unibertsalean enkarnatua zegoen hezur-haragizko jainko faxista bat erraustu beharra izan zuela. Baina gaur egungo belaunaldiak, ordea, elizari eta haren botere politikoari egiten dizkion ezinbesteko kritikak aparte, Voltairek duela bi mende egin zituen kritikak zozoki errepikatu baino ez ditu egiten (Fernando Savater horren adibide). Izan ere, itxuraz berria agertzen zaigun ateismo hau, edukian oso zahar eta despotikoa da. Michel Onfray edo Richard Dawkins buru, erlijioa eta mitoa txorakeri, ipuin, neurosi kolektibo, sinesmen irrazionalen multzo eta gezur irrazionalak baino ez direla errepikatzen ari zaizkigu behin eta berriz. Hori hala bada, mitoak, maitasuna, nazioak… ere gezur multzoak ote dira? Kontua, hortaz, afera honen benetako dilema “arrazoia ala mitoa?” galdera ote den gezurtatzea da.

XIX-XX. mendeko positibismoak zein materialismoak (marxismoa barne) erlijioa eta ikuskera mitikoak gezur hutsa zirela salatu zuten irmoki (aurretik ilustrazioak zabaldutako bidea jarraituz). Marxismoak, ikuskera horren bertsio politiko nagusia kritikatu zuen, katolizismoa, gizakien alienazioa ahalbidetzen duen ideologia gisa (ez diot arrazoia kenduko, noski). Salto handi bat eginez, XX-XXI. mendeetan erlijioa eta mitoak ilusio hutsen kutxan sartu eta hantxe geratu ziren herdoilduta. Ikuskera positibistak, ilusioa gezurrarekin nahastu zuen. Baina Sigmund Freudek berak, Ilusio baten etorkizuna liburuan bertan gogorarazten zigunez, ilusio bat ez da ezinbestean akats bat edo gezur bat. Ilusioen osagai funtsezko bat da, hain zuzen, giza desioetatik sortzen direla. Ilusioak (mitoak, eta abar) frogagaitzak dira, horregatik ere, ezeztaezinak, baina ez horregatik neurosi kolektibo baten emaitza.

Denboran aurrerago eginez, XX. mendean Nietzschek jada Jainkoaren heriotza proklamatu zigun: mamian, absolutuen heriotza. Gertaera horrek gizakia sufrimenduaren eta heriotzaren aurrean ikusle eta babesle gabe uzten zuen, bizitzaren absurdoan bakar bakarrik, unibertso infinitu zabalean. Tragedia batez inguraturik eta horren kontziente gainera: gizakiaren baitan dauden bi inpultsoren gatazka zegoen atzean Nietzscheren ustez. Alde batetik, instintu apolinearra, ikuspegi kontenplatzailea, matematikoa, razionala dena, zientifikoa, legoke gizakiaren baitan; eta bestetik, instintu dionisiarra, inpultso musikala, artistikoa, naturarekin bat egiten duena, irrazionala, poetikoa eta erlijiosoa dena. Bi instintuak gogorki kontrajarriak leudeke, bata bestearen kontra borrokan etengabe. Tragedia, hain zuzen, munduaren irrazionaltasuna edo absurdoa erakusteko, hura ukatzen duena erabili behar denean azaleratuko litzateke: absurdoa edo irrazionaltasuna azaltzeko, hura ukatzen duena, logosa edo arrazoia, alegia. Filosofiaren esparrutik Inmanuel Kantek ederki azaldu zuen tragedia hau, arrazoiak intelektuak erantzun ezin dituen galderak egitera garamatzala esanez. Fernando Pessoak poetikoki, tragedia horren kontzientziaren angustia gordinki azaleratu zuen, Livro do dessassosego liburuko pasarte batean: “O pasmo que me causa a mina capacidade para a angustia. Não sendo, de natureza, um metaphysico, tenho passado dias da angustia aguda, physyca mesmo, com a indecisão dos problemas metaphysicos e religiosos… Vi depressa que o que eu tinha por a soluçao do problema religioso era resolver um problema emotivo em termos da razão.” Arrazoia eta instintua, zientzia eta mitoa… borrokan gure baitan etengabe.

Joxe Azurmendiren Azken egunak Gandiagarekin liburu zoragarrian irakurtzen dugunez, mitoaren eta arrazoiaren arteko afera horri konponbide bat ematen saiatu zen Claude Levi – Strauss antropologoa XX. mendeko erdialderantz. Soluzioa, bere ustez, ez datza haiek irizpide berdinen azpian parekatzean: are gutxiago bataren irizpideekin bestea epaitzea. Ez du zentzu handirik, hortaz, mito bat (Anbotoko Mari) edo Jainkoaren ideia bera irizpide zientifikoak jarraitzen ez dituelako (frogagarria ez delako, eta abar) faltsua dela esatea. Horrekin ez da konpontzen gizakiaren tragedia. Kontuan hartu behar dena da, razionalitatea ez dela zientziaren esklusiboa: poesia eta mitoak razionalitate propio bat dute, eta giza desioei erantzuten diete. Hortaz, zientziaren eta mitoaren arteko konfliktoa ez da razionalismoaren eta irrazionalismoaren artekoa, baizik eta razionalitate modu desberdinena: alde batetik, razionalitate zientifikoa (frogak, dedukzioak… behar dituena, eta gertakarien kausalitatea azaldu behar duena); eta bestetik, razionalitate mitikoa edo poetikoa, bizitzari eta gertakariei buruz zentzua ematen laguntzen diguten ipuinak kontatzen dituena (ez du zertan erlijioaren ipuina izan!).

Gizakiak, bizitzaren zentzua bete egin behar du zerbaitekin. Wittgensteinek zioen bezala, zentzu hori munduaren kanpotik eman egin behar dio, zentzua ezin baita munduaren barnean egon, baizik eta handik kanpo. Baina noski, handik kanpo dagoena, han jartzen duguna eta sinisten duguna besterik ez dago: hortaz, sinisten duenarentzat bakarrik balio du. Zientziak, adibidez, munduaren zentzua gertakari edo fenomenoen esplikazio kausalera begira osatzen du: mitoak, aldiz, istorio bat kontatuz. Eta zentzuak dira, hain zuzen, gertakari edo gauza guztiei balioa ematea ahalbidetzen dutenak. Gertakariek edo gauzek berez baliorik ez dutenez, aurretiaz guk eman diegun zentzuak balioztatzen dituzte. Edozein zentzu, baita zentzuaren ukazioa ere. Izan ere, Nietzschek zioenez, “gizakiak nahiago du ezereza maitatzea ez maitatzea baino”. Hortaz, galdera zera da: ze zientzia razionalek emango die, mende berri honetan, gure zentzuei “esplikazioa”?

Badakit bai, mamu zaharrak ez direla berpiztuko: ziur aski ongi daude, dauden lekuan. Baina onartu beharko da, gure kultura hankamotz geratzen dela horrela. Izan ere, tragedia bera bizitzen jarraitu beharko dugu, baina hura azaleratzeko hanka bat moztu dugunez, jada tragedia ezkutuan sufritu baino ezingo dugu egin, ezabatu daitekeen ilusiopean.

(Berriz, 1984) Filosofian lizentziatua. Jon Jimenez-ekin batera "Modernitatearen auziaz" (Jakin, 2009) idatzi du. UEUko Filosofia Sailburua 2 urtez izandakoa. Doktoradutza ikasketak bukatzen EHUrekin. Gara egunkarian iritzi saileko kolaboratzailea izan da. hAUSnART aldizkariko zuzendaria.
Email this author | All posts by

27 Responses »

  1. Milesker aunitz beharrezko eztabaida hau pizteagatik.

    Askapen Teologian gabiltzanok urteak eta hamarkadak daramazkigu honetaz gogoeta eta hausnarketa sustatzen, marxismoaren ateismoarekin bereziki. Urte luzez, ateismoa izan da iraultzailetasunaren marka gorena, fededun iraultzaileok alienazioaren infernurat kondenatzen gintuena. Bainan hori mito bat bertzerik ez zen, Sobiet Batsuna eta bere sateliteen amiltzeak frogatu duenez.

    Ateismoa ere kritikatzen ahal da oinarri iraultzaile, askatzaile eta emanztpatzaileetatik, edozein fede, erlisione eta teoria/ideologia bezala. Eztabaida ez baita berez eta beraz, ateismoa/fedea, baizik eta zapalduak/zapaltzaileak. Ateismo burgesa badago, eta ateismo etnozida ere bai, Andonik ezin hobeki erakutsi digun bezala, eta jakina, zapalduek ateismoaz egiten duten irakurketa ez da berdina. Gauza bera gertatzen da fede eta erlisoneekin: zapalduek badituzte bereak, eta zapaltzaileek ere bai, historikoki hegemonikoak izan direnak. Aski da judaismo, kristatutasun, islam edota budismoaren historia klase borrokaren argitan irakurtzea horretaz argiiro ohartzeko.

    Biziki gomendatzen dizuet liburu interesgarria hau irakurtzea: Anton Pannekoek:” “Lenin als Phiposoph” (“Lenin, filósofo/Lenin philosophe” ) Zorigaitzez, ez dago Euskararat itzulia eta erdaretan irakurri behar da.

    Espero dut artikulu eder honek eztabaida piztuko duela gure artean, eta berriz ere, milesker aunitz Andoni Olariagari gaia plazaratzegatik

  2. Hemen AEBetatik, ateismo fundamentalistaren gorakada ikusi dugu azken urteotan: Christopher Hitchens, Richard Dawkins, Sam Harris… Baina hau ere fundamentalismo forma bat da, egun erlijjio gehienek hartu duten jira kontserbatzaile ta erreakzionarioaren zeinu.

    Ez dago Higgis Boson-ari buruzko eztabaida jarraitzea bezalakorik, zientzia ere mito bat dela egiaztatzeko: batasunaren eta jatorriaren mitoa. Energia eta materia ilunak (dark energy/matter) kinkan jar ditzakeen mito zientifikoak.

    Garbi dago gizona animalia sinbolikoa dela, hizkuntzak itxuratzen duelako bere burmuina/intelektoa, eta beraz beti segiko duela zentzua ematen unibertsoari. Dena den, eta kapitalismo globalak eman diezaguken opari bakarretakoa, opari ez-intentzionala, erlijioen ugaltze eta komertzializazioa izan daiteke eta beraz erlijioak are gehiago hedatzen eta zatikatzen diren heienean, halako paganismo berri batean amaituko dugu, non estatu mailako erlijioek ere funtzio ofiziala bakarrik izango duten (Erroman gertatu zen bezala). Hala gertatzen bada, neu konforme. Ez dut uste ateoak izan gaitezkeenik; paganoak bai.

  3. Ñabardura batzuk ene aurreko iruzkinari: ateismo iraultzaile, askatzaile eta emantzipatzailea bada, eta humanismo marxista da adibiderik goren eta ederrena, humanismo anarkista/libertarioarekin batera.

    Kontua klase aukera da, Klase hitza uler bedi zentzurik zabalenean, zapalduen talde gisa. Ekonomia politikoaren araberako klaseak daude, burgesia eta langileria, adibidez, jakina, baina badira genero/hizkuntza/arraza/adinaren araberakoak ere bai, nahiz eta bertze izen batez erraten ahal diegun.

    Ardatza ez da, Leninek uste zuen bezala, materialismoa/idealismoa bikote filosofikoa, materialismo iraultzailea versus idealismo erreakzionarioa, kontuok hagitzez molde dialektikoagoaz ulertu beharko genituzke. Zinezko ardatza zapalduen aldeko aukera/jarrera/jokaera (praxia!) versus zapaltzaileen aldekoa. Hor bederen kokatzen du Askapen teologiak afera hau. Bidenabar dezadan erran nahiago dudala Askagintzaren Teologia deitu, aurreko deitura erabiltzea baino.

    Liburu xoragarria irakurtzen ahal dugu Euskaraz, honi buruz: Ernst Bloch-en “Atheismus in Christentum: zur Religio des Exodus und des Reichs”, Pello Zabaletak euskaratua: “Ateismoa Kristautasunean”. Erran gabe doa, ni fededuna izaki, erabat identifikatzen naiz horrelako ateismoarekin. Bistan da, Utopiaren inguruan elkartzen ahalk gara iraultzaileok, bai ateoak, agnostikoak zein fededunok. Utopia Jainkoaren izen laikoa baita.

    Askagintzaren Teologiaren baitan planteamendu filosofiko berria garatu da azken urteotan: Materialismo Utopista, Marx eta Engels-en Materialismo Historiko eta Dialektikoaren elkarrizketan eta eztabaidan, dialogoan.

    Harirat itzuliz, hona hemen liburu paregabe honetako atariko hitzak: “Pentsatzea jo eta gainditzea da. Erlijioak daukan gauzarik onena da hereseak sortzen dituela. Erlijioa, re-ligioa da, birlotzea, hasieraren, sortkuntzaren Jainko mitiko batekin bereziki; Exodoko “iIzanen Naizena Izanen Naiz Ni” Harekiko aitorpen zalantzarik gabea, are Gizonaren Semearen eta Eskhatonaren kristautasunarekiko aitorpena ez dira iadanik erlijio. ATEO BAT BAKARRIK IZAN DAITEKE KRISTAU ON, KRISTAU ON BAT BAKARRIK IZAN DAITEKE ATEO ON. Erabakiorra: Traszendentziarik gabeko transzenditze bat. “Dies septimus nos ipsi erimus (Augustin Hiponakoa)”

    Eztabaida zabalik dugu, agian! Ersnt Bloch-en pentsamendu utopista iraultzailea berreskuratuko al dugu euskaldunok? Bere ideien beharrean garela iduritzen zait niri…

  4. Aupa:

    Eztabaida zabaldu du Andonik, eta Fermintxok dioen moduan, pozgarria da, eta interesgarria. Andoniren beste hainbat artikuluk bezala, honek ere eta hemen ikusi ditudan iruzkinek gogoeta egitera eraman naute, eta gogoeta horietako batzuk hona ekarriko ditut, inor konbentzitzeko pretentsiorik gabe. Orain arteko hiruak harmonia handi samarrean doazenez, neronek joko dut beste norabide batean, bestela ez dago eztabaida handirik. Ozpinik gabe, betiere, iritziak trukatzeko asmo hutsez baizik. Ordena jakin bati erantzun gabe, hona ideiok:

    1.- Andoniren artikuluan eta Josebaren iruzkinean aipatua denez, Richar Dawkinsekin hasiko naiz. Ez dakit, egia esateko, Dawkinsek politikoki eta ideologikoki nondik jotzen duen. Josebak, autore horiez ari dela, “jira kontserbatzailea eta erreakzionarioa” aipatzen ditu. Susmoa dut Dawkins ez dela nire sokakoa, eta inoiz irakurri diot pasarteren bat nire ideologiarekin talka egiten zuena. Horrek ez dit galarazi, nolanahi ere, azken urteotan nire idale kuttunenetakoa izatea, eta haren zenbait liburu benetako atseginez irakurtzea. Biologiaren alorrekoak batzuk, eta erlijioari erabat lotutakoa besteren bat (“El espejismo de Dios”, bereziki).

    Izanen ditu alde okerrak Dawkinsek akaso, baina gauza bat aitortu beharko zaiola iruditzen zait: esaten dituenak, behintzat, argudiatuta, arrazoituta eta datu hahiz ideia zehatzen gainean esan ohi ditu. Ez dut uste batere oinarririk gabeko ideiarik botatzen duenik. Erantzun dakioke, noski, eta arrazoia ukatu: esan daiteke datu hau ez dela zuzena, datuekin eraiki duen sistema ahula dela, ideia batzuk frogatuta dauzkala baina beste batzuk espakulazioak direla, ondorio borobilegiak atera dituela… edo zer dakit nik. Baina gutxienez, haren idazteko eta arrazoitzeko moduak horretarako aukera ematen du, eta baita eztabaidarako posibilitatea. Ezin da gauza bera esan aurrean izan ohi dituen kreazionista, katoliko ortodoxo, eta bestelako sinesmen edo askotariko fedeen defendatzaile askoren inguruan, fedeak berak, fede hutsa denean behintzat, eztabaidarako aukera gutxi ematen baitu. Beste kontu bat da hori fededunari axola ote zaion.

    Idazle kuttuntzat daukat Dawkins, baina ez naiz haren zordun sentitzen, eta ez nuke arazorik izanen hura “saltzeko”, inork erakutsiz gero arrazoirik ez duela eta bere diskurtsoari eta ideiei balioa kenduko balie. Horretarako, ordea, ez da nahikoa hura “fundamentalista” dela esatea, edo zientziaren ez dakit zer jarrera itxiaren baitan kokatzea. Andoniren artikuluak honela dio: “Michel Onfray edo Richard Dawkins buru, erlijioa eta mitoa txorakeri, ipuin, neurosi kolektibo, sinesmen irrazionalen multzo eta gezur irrazionalak baino ez direla errepikatzen ari zaizkigu behin eta berriz”. Ez da hori nik jaso dudan sentsazioa. Ez dut uste horien iritzia horrela sinplifika daitekeenik, termino horietan laburtu litekeenik, eta haien argudiaketa horrela murriztu litekeenik. Dawkinsen jarreraren balorazio hori behin baino gehiagotan ikusi dut, baina ikusi dudan horietan ez da etorri argudio edo datu zehatzez jantzita. Pentsamendu kritikoak horreraino iritsi beharko lukeela uste dut, eta ez Dawkinsen katalogazio hutsean gelditu. Andoniren artikuluak ez du horretarako espaziorik ziur asko, Garako iritzi artikuku gisa tokiz mugatuta dagoelako, baina hemen errazagoa dela iruditzen zait. Dawkins horrelakoa dela esaten duenak, ziur aski arrazoi potoloren bat izanen du horretarako, ongi letorkiguke denoi horiek ezagutzea, ikusi ez dugunontzat batez ere. Baina pentsamendu kritikoaz ari bagara, uste dut deskalifikazio hutsetik haraxeago jokatu beharko genukeela.

    2.- Arrazoia eta zientziaren kontuan ere sartu-irteera bat. Arrazoia eta zientzia jainkotu denik ez dut nik ukatuko, uste dut badaudela horren aztarna garbiak. Baina ez da hori zientziaren arazoa, gurea baizik. Erlijioaren kasuan, ordea, nik arazoa erlijioaren baitan, erlijioan bertan, ikusten dut. Erlijioen inkonsistentzian, zehazki. Ezagutza zientifikoak mugak dauzka, bai, gerok mugak ditugulako. Gauza asko azaldu dizkigu, beste asko ez. Eta ez dizkigu agian inoiz azalduko, gure burmuinak, errinozero batenak bezala, mugak dituelako. Sagarrondo batek ezin du mundu osoa ulertu eta azaldu, eta basurde batek ere ez. Ezta guk ere, esanen nuke; haiek baino gehiago eta hobeki? Bai, bistan denez, baina ez dena eta ezinbestean, gizaki izate hutsagatik. Ezagutza zientifikoak, iruditzen zait, mundua ezagutzeko eta interpretatzeko mugak dauzka. Baina erlijoa, izpiritualtasuna, sinesmena, fedea eta gisakoak —sailkapen horri ere ñabardurak egin beharko litzaizkioke— ez dira horren alternatiba bat, nire ustez. Ez dira mundua ezagutzeko beste aukera batzuk. Bai akaso munduan egotekoak, errealitatea irakurtzekoak, baina ez zientziaren tankera berekoak.

    Higgisen bosoiaren ingurukoak aipatzen ditu Josebak, zientzia ere mito bat dela ondorioztatzeko. Ez dut uste ikerketa horretatik atera litekeen ondorioa hain zuzen hori denik. Fisikariek egindako aurreikuspen baten egiaztatzea izan dela uste dut. Horrek, mitoa baino gehiago, ezagutza modu konsistentea eta nahikoa sinesgarria dela erakutsiko luke nire ustez, eta hori da, nire ikuspegi murritzetik ikusita, berri honen alderdirik politenetako bat. Fisikaren sistema estandarrak, nonbait, hori hor zela aurreikusten zuen, eta itxuraz hala da. Makina bat aurreikuspen egin ditu zientziak, ondoren egiaztatu direnak, eta sinesgarritasun handia ematen dio horrek ezagutza sistema horri. Aurreikuspen, ikerketa zientifiko eta arrazoinamendu horrek uzten digu, besteak beste, gure arteko solasaldi hauek Interneten bitartez egiten, nor bere etxetik. Aurreikuspen, ikerketa zientifiko eta arrazoinamendu horiek uzten digute, bestalde, hainbat pertsona hil dituzten arma suntsitzaileak egiten eta erabiltzen. Alde onak eta txarrak, denak ere zientziari edo, agian hobeki esanda, zientzialariei eta zientziaren kudeatzaileei esker.

    3.- Arrazoia jainkotu da, eta erlijioaren tokian jarri. Neurri batean hala dela uste dut. Baina horrek ez nau nahitaez nolabaiteko erdibidera eramaten: “biak berdinak dira, eta ni erdian nago”. Ni behintzat ez naiz erdian sentitzen, eta ez dut uste biak neurri berean beharrezkoak direnik, edo ezagutza sistema gisa berdin balio dezaketenik, edo bi “egia” mota desberdinak direnik, biak ere osagarri. Hori eliza katolikoak, esaterako, aspaldi erabili duen argudioa eta heldulekua iruditzen zait, besterik ezean. Eta ez dut oso ongi ulertzen zer den arrazionalitate zientifikoaren eta arrazionalitate poetikoaren eta mitikoaren arteko bereziketa hori. Arrazionalitate zientifikoari buelta eman diezaiokezu, eta oker dabilela frogatu, hamaika aldiz egin den moduan. Eta aurreikuspenetan asmatzen ez badu, harrapatuko duzu. Arrazionalitate poetiko horrekin zer egin dezakezu? Zein dira haren “arrazoiak”? Fedean edo inongo ebidentzietan oinarritzen ez diren arrazoi horiekin nola jokatu behar da? Sinetsi edo ez sinetsi?

    Horrekin nolabait lotuta, Andoniren artikuluan honela dio: “Ez du zentzu handirik, hortaz, mito bat (Anbotoko Mari) edo Jainkoaren ideia bera irizpide zientifikoak jarraitzen ez dituelako (frogagarria ez delako, eta abar) faltsua dela esatea”. Baina hor betikoan gaude. Frogaren zama ez zaio faltsua dela dioenari jarri behar, Anbotoko Mari edo Jainkoa izan badirela dioenari baizik. Zergatik esaten du inok Jainkoa edo Anbotoko Mari existitzen direla? Nik behintzat, hori sinesteko, norbaiten hitz hutsa baino zerbait gehiago behar dut. Horregatik konbentzitzen nau gehiago zientziak: zerbait dioenean, gutxienez hori argitzeko edo frogatzeko informazio bat ematen dit, eta esandakoa egiaztatu edo ezereztatu dezaket. Onartzen dut besteei bestelako sistema batek balio izatea, baina niretzat ez da batere asegarri, eta uste dut jarrera akritikoak, honetan ere, oro har kaltegarriak direla.

    4.- Ateismoak ez dauka estaturik, ez dauka erakunderik, eta ez da erlijioen —edo erlijio batzuen— parekoa. Ateoen artean, jakina, fededunen artean bezala, denetik dago: iraultzaileak, erreakzionarioak, jende irekia, jende itxia… Baina, nik dakidala behintzat, ez dauka egitura bat, eman dezagun erlijio katolikoaren antzekoa. Beste gauza bat dela esan dezakegu. Ateoa naiz ni, baina ez dira Dawkins edo Onfray nire bozeramaleak, eta ez dut inorenganako mendekotasunik, haren dogmekiko zorrik, ez dakit zer egiturarekiko loturarik…

    5.- Neri ere iruditzen zait ilusioak (mitoak eta abar), Andonik argudiatzen dituen moduan, ez direla neurosi kolektibo hutsaren emaitza. Uste dut ilusioek, mitoek, erlijioek eta abarrek hori baino azalpen sakonagoa eta zentzuzkoagoa behar dutela, eta oso konbentzituta nago gure izaerarekin eta gure gogoarekin estu-estu lotuta daudela. Erantzunen beharrarekin lotuta daudela uste dut, baina noski, nire begietan behintzat, horrek ez ditu azalpen horiek egiazko bihurtzen. Funtzio eta egiteko bat izan dutenik eta dutenik ez diet nik ukatuko, baina funtzio hori izan dezaketela onartzeak ez nau behartzen egiazkotzat ematera niretzat batere zentzurik ez duten edo absurdoak diren sineskerak, esate baterako izaki traszendenta baten existentzia. Eta, benetan diot, Jainko bat —edo bi, edo zazpi…— egon badagoela sinesten dutenek ere nire errespeto osoa dute. Niri sinestezina gertatzen zait, baina ikusten dut, eta ulertzen dut, beste askori, gehienei oker ez banago, sinesgarria gertatzen zaiela. Andoniren artikuluak dio “XX-XXI. mendeetan erlijioa eta mitoak ilusio hutsen kutxan sartu eta hantxe geratu ziren herdoilduta”; ez dakit, giro intelektual jakin batzuetan hala izanen zen akaso, baina munduan oro har ez zait iruditzen erlijioak eta mitoak inongo kutxan gelditu zirenik. Nik erlijioz, sineskeraz, mitoez eta esoterismoz jaosia ikusten dut ingurua, normalean eta zorionez gehienetan fundamentalismoaren mailara iristen ez den arren.

    5.- Fermintxok dioenez, kontua ez da ateismoa/fedea, zapalduak/zapaltzaileak baizik. Konforme bigarrenarekin, eztabaida hori badago eta, are gehiago, garrantzitsuena hori da. Baina zergatik ez bestea? Nik uste badagoela ateismoa/fedea eztabaida egitea, eta guztiz zentzuzkoa eta interesgarria dela. Fermintxoren jarrera eta nirea osotara ezberdinak dira horren inguruan, bera fededuna baita eta ateoa ni. Bizitzari begiratzeko moduari dagokionez, ezberdintasun handi bat da, eta horretaz eztabaida dezakegu. Ezberdintasun horren gainean, bat egiten gaituzten mila kontu izanen ditugu ziur asko, besteak beste etika jakin bat, ia-ia berdina edo oso antzekoa izan litekeena gainera. Ziur naiz hala izanen dela. Eta, zorionez, fede/ateismo kontuetan ez daukagu inongo adostasunera iritsi beharrik, berdin-berdin gelditu baikatezke bakoitza geurearekin, eta hala ere elkarren ondoan lasai eta gustura aski egoten. Hala beharko lukeela uste dut. Hori bai, aitortu beharra daukat elkar ulertzeko nahiago dudala “Izanen Naizena Izanen Naiz Ni” eta “Traszendentziarik gabeko transzenditze bat” bezalako hizkera moldeak, Fermintxok bere iruzkinean erabili dituenak, saihestea, ni behintzat erabat hotz eta ulertu ezinik uzten nautelako.

    6.- Josebak honela dio: “Garbi dago gizona animalia sinbolikoa dela, hizkuntzak itxuratzen duelako bere burmuina/intelektoa, eta beraz beti segiko duela zentzua ematen unibertsoari”. Nik alderantziz dela esanen nuke. Burmuina da gure hizkuntza itxuratu duena. Halako burmuina dugulako daukagu halako hizkuntza gaitasuna. Beste burmuin mota batek bestelako hizkuntza emanen zukeen. Gure burmuinaren arkitekturak baldintzatu du gure hizkuntza, gure kontzientzia eta gure arrazoitzeko gaitasuna itxuratu —eta mugatu, jakina— dituen bezala. Eta horregatik ezin dugu akaso unibertsoaren zentzua ulertu, muga nabarmenak ditugulako. Horren aurreko jarrera izan liteke egia hori aitortzea eta gure gaitasun mugatuekin iristen garen tokiraino iristen saiatzea, oro har eta jainkotzeko saiakerak alde batera utzita zientziak egiten duena edo nire ustez egin beharko lukeena. Beste jarrera bat da, hainbat mendetan indarrean egon dena eta egun ere, indarra galdu badu ere, hortxe jarraitzen duena, mitoak, jainkoak edo bestelako errelato fantastikoak sortzea, eta gainera sinestea, gure sorkariak direla guztiz ebidentea izan arren. Ni ez naiz bigarren horren aldekoa, nahiz eta uste dudan ulertzen dudala horrek bete duen eta betetzen duen funtzioa.

    7.- Arrazoiaren gehiegizko pisua kritikatzen dugu askotan, baina nago horrekin nahikoa selektiboak garela askotan. Arrazoia erabiltzen dugu eguneroko gure lanak antolatzeko, gure idatziak egiteko, hainbat erabaki txiki eta handi hartzeko, edo Euskal Herriko egoera politikoa aztertzeko… eta arrazoia erabiltzen dugu, adibidez, ama birjina ikusi duela esaten duenaren jarrera epaitzeko: ez da arrazoizkoa, eta ez dugu sinesten. Baina arrazoiaren galbahetik ez ditugu pasatu nahi izaten berez ama birjina ikusi izana bezain absurdoak diren beste sinesmen batzuk, inongo ebidentziarik ez dutenak, fede kontuak direnak: erlijioaz edo erlijoez ari naiz, eta baita esoterismotik hurbil edo bertan dauden bestelako ideiak ere. Eta ezkerreko ikuspegian dabilen jendeaz ari naiz, horrek gehiago kezkatzen nauelako. Zergatik baztertzen dugu horrelakoetan arrazoiaren galbahea? Zergatik lausotzen zaigu ikuspegi kritikoa hainbat kasutan?

    Beno, honaino nahikoa modu inprobisatuan idatzi ditudanak. Pentsatuta nituen gauzak dira batzuk agian, inprobisatu samarrak beste batzuk, baina ez inon idatzita edo ordenatuta. Anabasa handi samarra agian, baina mikaztasunik gabeko eztabaidarako balio badute, konforme.

  5. Milesker Dabid zure iruzkinagatik.

    Pentsatzen nuen, holako erantzunen bat etorriko zela. Horretarako zen artikulua, beraz, milesker. Pausuz pausu saiatuko naiz erantzuten, luzea baita zure iruzkina. Horretarako zuk egin bezala zatitan banatu eta hala erantzungo dizut.

    1. Bi liburu soilik aipatuko ditut hemen: Michele Onfrayren “Tratado de ateologia”, eta Richard Dawkinsen “The god delusion”. Eta liburu bakoitzetik, zita pare bat, komentariorik gabe utziko ditut:

    “The argument from improbability is the big one. In the traditional guise of the argument from design, it is easily today’s most popular argument offered in favour of the existene of God and it is seen, by an amazingly large number of theists, as completely and utterly convincing. It is indeed a very strong and, I suspect, unanswerable argument – but in precisely the opposite direction from the theist’s intention. The argument from improbability, properly deployed, comes close to proving that God does not exist.” Dawkins, Richard. The god delusion. 2006. 113.orria (4.kapitulua Why there almost certainly is no god)

    “Aumentar las Luces. El trabajo sobre sí mismo presupone la filosofía; no la fe, la creencia ni las fábulas, sino la razón y la reflexión llevada a cabo de modo correcto. El oscurantismo, ese humus de las religiones, se combate con la tradición racionalista occidental. El buen uso del entendimiento, la conducción del espíritu según el orden racional, el empleo de una verdadera voluntad crítica, la movilización general de la inteligencia y el deseo de evolucionar con fundamento son otras tantas maneras de alejar a los fantasmas. De ahí, pues, surge el retorno al espíritu de las Luces que dio su nombre al siglo XVIII.”

    “O relatar epistemológicamente de qué modo el mito, la fábula, la ficción y la sinrazón preceden a la razón, la deducción y la argumentación. La religión proviene de una forma de racionalidad primitiva, genealógica y fechada. Reactivar esta historia anterior a la historia induce al retraso, incluso al fracaso de la historia de hoy y del futuro.” Onfray, Michel. Tratado de ateología. 63.orria.

    2. Mitoa ez dut zientziaren alternatiba gisa aurkeztu inon. Egia da, munduan egoteko jarrera bat dira gehiago, mundua ulertzeko baino: “ulertu” esplikatzearen zentzuan erabiltzen badugu. Levi-Strauss aipatu dut esaten nola berak soluziobide bat aurkitu nahi izan zuela gatazka honetarako. Azurmendik bikain azaltzen du hau Azken egunak Gandiagarekin liburuan. Soluzioa, bataren irizpideekin bestea ez juzgatzean datza, eta alderantziz. Zuk egin duzuna izan da bataren irizpideak jarri bestearen egiatasuna neurtzeko, egiatasun zientifikoa: hain zuzen, mitoa inkonsistentea da, frogagaitza, kontraesankorra… Noski, arrazoi zientifikotik begira hala da, ez dago zalantzarik. Biologiatik begiratuta ezinezkoa da ume bat jaiotzea birjina batetatik. Argi dago. Baina mitoak egia zientifikoarekin baloratzean akatsa egiten ari gara. Horregatik esan dut, mitoak ez diola arrazoi zientifikoari erantzuten, beste mota bateko razionalitatea da, zentzuaren eremuari dagokiona. Baina baita zientzia ere azken instantzian: zientziak fenomeno eta gauzen erlazio kausalei begira esplikatzen du dena. Kausa-efektoa: Nietzschek ere horren atzeko ilusioa salatu zuen Crepusculo de los ídolos maisulanean. Ez dut beste zita bat sartuko ondoren ere beste batzuk datozelako, eta luzeegi egin daiteke.

    Dena den, gehiago esan behar da, kontua ez da fedea alternatiba bat ote den edo ez. Kontua da fedea dagoela hain zuzen gure praktika eta zientzia guztien atzean. Fedetik inor ez da libratzen. Arrazoia autojustifikatzen al da? Alegia, zertarako edo zergatik dirua irabazi, kotxe bat izan, etxe bat? (Adibide bat da, adibidean ez geratu mesedez) Zergatik gizarte liberal bat, edo sozialista, edo demokratikoa? Zergatik Euskal Herriaren alde borrokatu? Zergatik bai hedonismoa eta ez mistizismoa? Arrazoitzen hasiko gara, arrazoi pragmatikoak eta idealak botako ditugu. Arrazoiak klasifikatu ahal izango ditugu ondoren, azken finean, atzean ze helburu duten ikusiaz: elkarbizitzari begirakoak badira, giza sufrimendua ebitatzeari begirakoak, elkartasunari begirakoak, justiziari begirakoak, ideal bati begirakoak, progresoari begirakoak, eta abar. Punto. Orain, pentsatu dezagun: helburu horiek berak zer justifikatzen ditu? Ba ezertxok ere ez azken instantzian: fede eta erabaki batek, guk aldez aurretik hartu dugunak. Gure erabakia edo “zentzua” dago atzean: guk gure bizitzari jarri dioguna.

    Hain zuzen, Popperren falsazionismoa jarri duzu zientziaren arrazionalitate azkenekoa frogatzeko irizpide epistemologiko gisa. Ordea, Popperrek berak onartzen du zientzia azken instantzian erabaki baten gainean zintzilikatua dagoela. Hans Albertek Poperretik abiatuz findu zituen kontu hauek. Hona gai honetan erantzun egoki bat: “También sucede así con la idea de que no puede haber enunciados que por principio queden por encima de la discusión racional y del examen crítico a la luz de la lógica y de la experiencia, a saber, la decisión por el racionalismo, que en esta medida es una concepción normativa.” Etica y metaetica (1978)

    Popperrek dioen bezala, “neither logical argument nor experience can establish the rationalist attitude” (Popper, 2002: 503-504). Eta hortaz, “that whoever adopts the rationalist attitude does so because he has adopted, consciously or unconsciously, some proposal, or decision, or belief, or behaviour; an adoption which may be called .” (Popper, The open society an its enemies. 2002) Popperrek hori horrela deitzen du: “faith in reason”. Arrazoian fedea.

    Hau da, edozein posizio fundamentatu nahi dugularik ere, zera gertatuko da: 1. Infinitora regresio bat; 2, amaigabeko zirkulua, berdin berdin justifikazio ezara garamatzana, eta 3. Puntu batean derrigorrez argumentazioa puskatzea, printzipio arbitrario bat sartuz. Laburtzeko hortaz: razionalismoaren fundamentu gisa ere erabaki irrazional bat dago. Popperri irakurtzen diogunez: “the choice before us is not simply an intellectual affair, or a matter of taste. It is a moral decisión” (Popper, 2002: 504). Erabaki moral bat dago atzean beti: hortaz, irrazionala ezinbestean. Arrazoiak beti ondoren datoz, gure erabakia justifikatzera. Ordea, aurretik egoten denaren ilusioa egoten da: baina aurretik badago, munduak arrazionaltasun bat duelako izango litzateke, eta hori absurdoa da. Arrazionaltasuna hizkuntzan (edo gure burmuinean) dago, ez munduan.

    3. “Eta ez dut oso ongi ulertzen zer den arrazionalitate zientifikoaren eta arrazionalitate poetikoaren eta mitikoaren arteko bereziketa hori. Arrazionalitate zientifikoari buelta eman diezaiokezu, eta oker dabilela frogatu, hamaika aldiz egin den moduan. Eta aurreikuspenetan asmatzen ez badu, harrapatuko duzu. Arrazionalitate poetiko horrekin zer egin dezakezu? Zein dira haren “arrazoiak”? Fedean edo inongo ebidentzietan oinarritzen ez diren arrazoi horiekin nola jokatu behar da? Sinetsi edo ez sinetsi?”

    Berriz ere mitoari frogaren eta konsistentziaren irizpideak jarri dizkiozu. Baina horiek zientziak behar dituen irizpideak dira, ez mitoak. Berriz ere, arrazionalitate poetikoaren “arrazoien” bila zabiltza, ebidentziaren bila. Ez dago ebidentziarik ordea, ezta nahi ere. Nik esan bezala, zentzua jarri egiten da mundutik kanpo, eta jartzen duenarentzat bakarrik dago. Hortaz, ez da kontua “sinetsi edo ez sinetsi”. Irizpide bat absolutu gisa jartzen denean sortzen den arazoa zirkularitatea da, aurretik aipatu dudana. Beste zita bat Kolakowskirena orain, bide beretik:

    “Pero incluso suponiendo que los criterios de utilidad sean suficientemente claros y que se conozcan sus reglas de aplicabilidad, un crítico incordiará al pragmatista con esta nueva pregunta: ¿por qué piensa el pragmatista que estos criterios son buenos o mejores que cualquier otro? Si se trata de una decisión arbitraria, ¿qué razón tengo para sostenerla? Y si el criterio de utilidad es bueno (como sugiere Rorty) porque él mismo es útil, el razonamiento de los pragmatistas es circular y no veo argumento intelectual que justifique su adopción.” (Kolakowski, 2000: 78)

    5.
    “Ilusioaren beharrak ez ditu egiazko bihurtzen”. Eta inork ez du hori esan: Freudek ez du hori esan, nik ezta ere artikuluan. Ez gara egia zientifikoaz ari: egia mitikoa beste esfera batekoa da, artikuluan azpimarratu dudan bezala. “Egia” mitikoak ez du egia zientifikoaren lekua bete behar. Arazoa egon da bete nahi izan duenean (eta oraindik hori egiten saiatu eta lortzen duenean), espera publikoa handik gestionatuz. Orain alderantzizkoa gertatzen dela iruditzen zait, egia zientifikoak, baina baita objektuek ere (dirua, posizio sozial bat, eta abar), bete dute erlijioak utzitako zentzuaren lekua. Zentzu hori zerbaitek bete behar baitu beti.

    Bukatzeko, atzean luzeago joko lukeen arazo bat dago nire ustez, Heideggerrek salatutako ikuskera logizista. Artikulu bat egiten saiatuko naiz gaia gehiago argitzeko, bide honetatik.

    Milesker,

  6. Aupa, berriz ere:

    Orain arteko artikulua eta iruzkinak ikusita, uste dut ikuspegi ezberdinak pare bat gai edo ideia nagusitan bildu daitezkeela. Laburbilduz, ideiak, mitoak, sinesmenak eta arrazoiak epaitzeko irizpideen kontua dugu batetik; eta bestetik, zientziaz egiten dugun balorazioa. Saiatuko naiz banaka zerbait esaten.

    1.- Andonik dio ezin ditugula mitoak eta gisakoak zientziaren irizpideen arabera epaitu edo baloratu. Zergatik ez, ordea? Non dago aukera hori ukatzen duen legea? “mitoak egia zientifikoarekin baloratzean akatsa egiten ari gara. Horregatik esan dut, mitoak ez diola arrazoi zientifikoari erantzuten, beste mota bateko razionalitatea da, zentzuaren eremuari dagokiona” dio Andonik. Ideia hori edo horren antzekoa elizak ederki esplotatua dauka: “gurea beste plano bat da, eta ezin da zientziaren eta arrazoi logikoaren irizpideekin epaitu”. Hori pentsatzea aukeretako bat da, errespetagarria. Baina ez da aukera bakarra eta, hain zuzen ere, ez da nirea behintzat. Uste dut zientziaren irizpideak ere aplika dakizkiokeela horri guztiari, eta uste dut hori ere errespetagarria dela. Aurreko iruzkinean esan nuen moduan, mito eta sinesmen horiek guztiak errespata ditzaket, baina ez ditut inondik ere nahitaez egiazkotzat jo behar. Eta egiazkoak edo faltsuak ote diren baloratzeko ebidentzia niretzat oso irizpide baliagarria da. Beste norbaitentzat ez dela hala? Fenomeno. Eta bejondeiola. Baina ni ez naiz horrekin konformatzen, eta zerbait egiazkotzat emateko ez zait nahikoa iruditzen norbaitek hala dela esatea. Eta mitoak, jainkoak eta gisakoak ezin badira ebidentziaren irizpidearekin baloratu, esaterako, non dago muga? Edonork, edonon eta edonoiz proposatzen digun azalpen mitikoa ontzat eman behar dugu? Mugarik gabe? Zentzugabekeriarik handiena bada ere? Zientziaren ikuspegi zurrunarekin aztertu ezin dugulako? Eta hala ez bada, nolabaiteko muga egon baliteke, non jarri muga batzuk ontzat eman eta beste batzuk arbuiatzeko? Ontzat eman esaten dudanean sinesgarritzat emateaz ari naiz, egiazkotasuna onartzeaz ari naiz. Beste kontu bat da norberari uztea nahi duena edo behar duena sinesten. Hori ez da arazo bat, niretzat behintzat, non ez den saiatzen bere sinesmen eta esfera pribatu eta besterezinetik bere sinesmen edo usteak gure etxera eklartzen eta guri era batean edo bestean ezartzen. Hor jada arazo bat sortzen da, eta, zoritxarrez, badugu horren makina bat exenplu.

    Exajerazioa erabiliko dut adibide bat jartzeko. Afrikako herri bateko bizilagun batek, edo, errazago, Euskal Herriko herri bateko bizilagun batek, esaten badigu mundua herensuge batek sortu zuela duela 3.000 urte, eta aurrena pertsonak, gero ugaztunak eta azkenik arrainak sortu zituela, ziur nago gutako inork ez duela sinetsiko. Uste dut geologiak frogatuxea daukala planetak 3.000 urte baino gehiago dauzkala eta Darwinwn eboluzioaren teoria, eboluzioaren gaineko indar eragile nagusiak zein diren eztabaidagai den arren, zalantzan jartzeko arrazoi handirik ez daukagula uste dut. Beraz, gure afrikar edo euskal herritar horren sinesmen hori ez da egia, ezin da egia izan. Beste sinesmen asko daude munduan, antzeko azalpenak ematen dituztenak, elkarren kontraesanean daudenak, eta ezin denak egia izan noski. Eta, niri behintzat, ez dit balio dena erlatiboa dela esateak edo uste horiek ezin ditugula zientziaren irizpideekin epaitu esatea. Nik ez diot agian kontra eginen herritar horiei, ez naiz eztabaidatzen hasiko agian, eta uste horretan sendo baldin badaude, bejondeiela. Baina ustea faltsua dela pentsatuko dut, obkjektiboki faltsua gainera.

    2.- Beste auzia zientziaren izaerarena da. Askotan ikusten da nolabaiteko joera, zientzia azken batean beste mitoak edo erlijioak bezain fede-kontua dela. Andoniren iruzkinean: “Kontua da fedea dagoela hain zuzen gure praktika eta zientzia guztien atzean”. Ez dut uste, inondik ere, hala denik. Fede hutsez ez genuke lortuko espaziontzi bat ilargira bidaltzea, edo nik tekla batzuk sakatu eta idatzi hau hainbat ordenagailutan agertzea, edo bihotzeko transplante bat egitea, edo… Zientziak fisikaren edo kimikaren lege jakin batzuk erabateko zehaztasunez ulertu eta identifikatu ez balitu, konparaziora, oso ezberdina izanen litzateke gure bizitza materiala. Eta hori guztia ez da erlatiboa, egunero bizitzen ditugun esperientzia zehatzak baizik. Ez dago hor infiniturainoko regresiorik, amaigabeko zirkulurik, erabaki irrazionalik, edo fede konturik… Fede kontuak aurkituko ditugu zientziarekin nahasita, dudarik ez dena, askotan ziur asko, baina baita fede konturik gabeko kontu asko ere, aski praktikoak eta frogatuak.

    3.- Sozialismoa, demokrazia, abertzaletasuna… Nik behintzat ez ditut fede kontu gisa bizitzen. Ez dira inoren errebelazioa izan horiek, hainbat gertakizunen eta hainbat pertsonen pentsamenduen ondorioa baizik, oso-oso sinple esanda. Pertsonen eguneroko bizitza konkretuarekin zerikusia dute kontzeptu horiek, hainbat pertsonen bizitza-baldintza zehatzekin zerikusia dutenak, hizkuntzaren erabilerarekin lotuta daudenak, erabaki zehatzak hartzeko gaitasunarekin, justizia sozialarekin, ibilbide eta bizitza konpartitu baten oinarrituta nazioa osatzeko erabakiarekin… Ez dira egia errebelatuak, eta ez da federik behar horietan sinesteko edo horren alde egoteko. Ez dute izaera traszendenterik, oso “erreala” baizik. Ez direla arrazoi horiek autojustifikatzen? Bizitzari ematen diogun zentzuarekin zerikusia dutela? Horiek ere ez direla zientzia zentzu hertsian? Baliteke. Baina horrek ez ditu fedearen pareko bihurtzen, eta ez digu balio —hobeki esan, niri ez dit balio— zientzia eta mitoa maila berean jartzeko, berdinak balira bezala.

    4.- Dawkinsen eta Onfrayren pasarteez: Dawkinsen pasarteak duen arazoa zein den, egia esan, ez dakit. Ez dut oso argi ikusten zer ondorio atera beharko litzatekeen. Onfrayren pasartearen kasuan, ez zait doinu hori gustatzen. Ez zait gustatzen gauzak esateko modu kategoriko hori, mespretxu puntu bat duena, eta kritikagarria dela iruditzen zait. Onfrayn ateo bat da, ez ateismoa, baina ateo ilustreek horrela idatziz gero, agian ez da harritzekoa egiten diren kritikoak entzutea.

    5.- Uste dut badaudela zientziari eta arrazoiari ihes egiten dioten hainbat kontu; baina horiek ulertzeko gai ez izateak ez du esan nahi nahitaez bestelako esplikazio bat aurkitu behar diegunik. Nahikoa izan liteke ulertzeko edo azaltzeko gai ez garela aitortzea, apaltasunez. Ez dugu “beste plano” bateko azalpenik behar, ez jakiteak edo zentzurik ez aurkitzeak sortzen digun angustia saihesteko ez baldin bada. Ez gaude dena ulertzera eta dena jakitera kondenatuta. Izatekotan, alderantziz dela esanen nuke, dena ez ulertzera eta dena ez jakitera kondenatuta gaudela, produktu biologiko bat garen neurrian behintzat.

    6.- Andoniren iruzkinean ““Egia” mitikoak ez du egia zientifikoaren lekua bete behar. Arazoa egon da bete nahi izan duenean (eta oraindik hori egiten saiatu eta lortzen duenean), espera publikoa handik gestionatuz. Orain alderantzizkoa gertatzen dela iruditzen zait, egia zientifikoak, baina baita objektuek ere (dirua, posizio sozial bat, eta abar), bete dute erlijioak utzitako zentzuaren lekua. Zentzu hori zerbaitek bete behar baitu beti.”

    Uste dut horrekin nahikoa ados nagoela. Gauzei, eta bizitzari batez ere, zentzua eman behar ezinbesteko horrek gauza batarekin edo bestearekin betetzera eramaten gaitu, eta gehigikerietara askotan. Baina, lehen esandakoaren haritik, horrek ez du esan nahi gure bizitzari zentzua emateko erabiltzen ditugun elementu, baliabide, objektu, uste, ideia edo direnak direlako guztiak maila eta tankera bereko gauzak direnik, eta besterik gabe berdindu ditzakegunik. Nik onartzen dut biziztari zentzua emateko zilegi diren mila modu daudela, eta ez diot horri problemarik ikusten, baina ez dut erreparorik pentsatzeko horietako batzuk ideia erabat faltsutan edo absurdotan eraikita daudela. Bejondeiela, nire aldetik bederen, horiekin hobeki bizitzeko modu bat aurkitzen dutenei. Nik beste zerbait behar dut, eta iruditzen zait aukera bata bestea bezain onargarria dela, gainerakoena errespetatzen duen bitartean.

    Tira, honako ideiak ere nahikoa arrapaladan. Eskerrik asko Andoni, erantzuteko lana hartzeagatik, eta segi besteongan gogoeta eta hausnarketa sustatzen, gauza ederra da eta.

  7. Aupa Dabid,
    Milesker berriz iruzkinagatik. Orain labur erantzungo dizut.
    1. Azkenean, kultura batean eraikitzen dira ikuskera mitiko, erlijioso zein zientifiko desberdinak. Kultura bakoitzak garai historiko bakoitzean badauzka nolabait irizpide “objektibo” batzuk, zehazteko kultura horretan ze praktika edo sinismen den baliozkoena. Hortaz, edozein astakeri ez da onartzen, de facto, kultura bakoitzaren kondizioen barruan egin behar delako. Gure kulturan zientziaren mendeetako tradizioa dugu, nolabait ere borrokan egon dena tradizio katoliko gogor batekin, edo hobe alderantziz. Baita kultura pagano bat ere, nahi bada, atzerago joanez. Kontua, hortaz, ez da dena erlatiboa den edo ez: maila batean bada, baina kultura batean badaude arauak eta prozedimenduak gauza desberdinetarako. Argi dago diozuna: frogaren irizpidea da gure kulturan baliagarria, batez ere gure bizitzako praktika zehatz batzutarako: medikuntza, teknologia… Bihotzeko atake bat ematen badit ez naiz chaman batera joango, lasai. Noski, gure herrian chamanismorik ez dago eta!
    Adibide estremo bat jartzeko: zer gertatzen da ablazioa praktikatzen den herrien kasuan? Somalian ablazioak gorputzaren garbitasunarekin (eta abar gehiagorekin) du zerikusia. Hau da, kontestu sozial batean ulertu behar da, gauza guztiak bezala. Ablazioaren aitzakian, Somaliari laguntza ekonomikoa kendu zitzaion: goseari baino ablazioari eman zitzaion lehetasuna. Mendebaldetik ze aukera dago horri aurre egiteko? Giza eskubideen izenean kentzen zaio somaliari laguntza, mendebaldea emakumeen eskubideetan inori lekzioak emateko moduan ez dagoenean. Somalian badaude emakume feministak hau borrokatzen. Dena den, esan nahi dudana da, arazoa ez dela erlatibismoarena: balioen enfrentamentu bat baizik. Erlatibismoa hor suertatzen da, baina kulturen arteko talka da hau, pixka bat gai honetik aldenduta ja. Gauza konplikatua da: baina gai honetan zientziaren gorentasuna beste guztia zapalduz pentsatzen bada, ablazioa zein beste kasutan badakit nik ondorioak ere zeintzuk izaten diren. Horregatik da interesgarria eztabaida hau.
    2. Uste dut fedea gaizki interpretatzen ari zarela. Sinesmena edo erabakia jarriko dugu horren ordez, gaizki ulerturik ez egoteko. Zientziak funtzionaltasuna izateak ez dio izaera hori kentzen. Munduaren ezagutzarako, zientzia zaigu baliagarria, dudarik ez. Mitoak ez du funtzio hori betetzen, aurretik esan dut. Hor ez dago erlatibismorik, funtzio desberdinak baizik. Horregatik, berriz ere, inork ez du esan mitoak eta zientziak berdinak direnik. Parekatzen baditugu, maila askotan konparatu ahalko ditugu: maila epistemologikoan, gure kulturan dudarik ez dago zientziaren irizpideak balio duela; teknologikoan berdin; poetikoan eta sentimentalean? Ez dut uste.
    3. Aurrekoan eman dudan erantzuna berriz ematen dizut. Atzean beti erabakiak daude, arrazoiak ondoren datoz. Baldintza soziopolitikoak, geografikoak, kulturalak, biologikoak… horiek denek moldatzen dute gure izaera. Izan ere: zergatik independentzia? Galdera hau barrura begira. Arrazoiak izan ditzazkezu, eta momentu batean ere arrazoi horien bidez erabakitzera heldu independentzia dela komeni zaizuna: baina atze atzean, mundu baten aldeko hautua dago, sentimendu eta gertakari multzo batzuek gidatuta. Erabakia dago atzean. Esan dudan bezala, arrazoia ondoren dator: arrazoia aurretik baletor munduak razionalitatea izango lukeelako, eta hori absurdoa da.
    5. Zer behar dugun edo ez, hori bakoitzak erabakitzen duela uste dut. Hain zuzen, giza desioetatik sortzen dira ilusioak. Eta egia da, gure belaunaldiak orain arazo hori ez daukala, behar hori ez daukala. Nik uste dut behar hori aldendu zaiola, hurbileko objektuekin ordezkatu duelako. Dena den, artikuluan diodan bezala, dena ez jakitera kondenatuak ez gauden bezala, Pessoak deskribatzen digun angustia gizakiaren angustia da. Eta hortxe jarraituko du.

  8. Apunte bat gaizki ulerturik ez egoteko: gai arantzatsu honetan ez naiz ari ni erlatibismoa sartzen edo. Zirikatzen agian bai, baina erlatibismoa afera honetan sartzen, ez. Erlatibismoa, gauzak erlazio sistema baten baitan ulertu behar direneko hori, arazoan bertan dago. Filosofian dago, hizkuntzan, balioetan. Erlatibismoa ez da denak balio du, ezpada hori absolutismo mota bat! Denak balio badu, ze erlatibismo dago hor? Ze erlazio sistema dago hor, denak balio badu? Hortaz, hor ikusten da erlatibismoari ematen zaiola programa politiko baten itxura. Baina erlatibismoaren arazoa ez da erlatibistona: filosofoarena, kulturarena eta gizakiarena baizik.

  9. Epa koadrilla, eztabaida interesgarria hemen piztu dena… ia zeozer gehitu dezakedan, edo behintzat, pixkat ados jarri gaitezken ni eta nire burua. Azken hau kaotiko xamar dabil eta uste dut nire iruzkina ere holakoa izango dala.

    Dabid, kontua ez da ezin dituzula arrazoi zientifikoaren irizpideen bidez bestelako mitoak epaitu, ahal duzu, argi dago hori, egin duzulako, baina uste dut hori egiteak ez daukala zentzu handirik. Gogoratzen dut behin pertsona batek komentatu zidanean “zein matxistak diren lehoiak!”, benetan harrituta geratu nintzen; matxistak dira lehoiak? benetan? berez espero dut argia dela epai horren akatsa. Ez dauka zentzurik lehoia matxista dela esateak, erleak klasista hutsak direla esateak zentzurik ez duen bezalatsu. Ados, analogia pixkat extremoa da, baina uste dut balio duela esan nahi nuena adierazteko, esfera batetik bestera holako saltoak emateak arazoak dakartza.

    Auzitan dagoena (hori da behintzat niri artikuluak iradokitzen didana) arrazoimena bera da, pentsamendu logikoa. Eta auzitan dagoena arrazoimena bera denean, zelan erabili arrazoimena bera arrazoimena defendatzeko? Horrela sortzen da hain zuzen zirkularitatea: zerk ematen dio arrazoimenari balio definitibo eta absolutua? zerk bihurtzen du irizpideen irizpidea, alegia, beste edozer epaitzeko tresna? Errepika lezake batek topiko bat, ‘animalia arrazionalak gara’. Tira, hori diote, eta ez da guztiz faltsua, baina guztiz egiazkoa ere ez. Animalia arrazionalak gara, baina baita irrazionalak ere. Saiatu dena arau logikoen bidez analizatzen eta ikusi nora eramango zaituen horrek… ezinezkoa da, eta ezinezkoa da ez garelako soilik animalia arrazionalak eta, beraz, ez dago modurik azaltzeko zergatik beharko lukeen balio handiagokoa arrazionaltasuna irrazionaltasunak baino. Are gehiago, arrazionaltasunaren basean irrazionaltasuna dago: onartu behar dizut, filosofia gustuko izateak, dena hausnartzeko joerak, niregan behintzat ez dauka azalpen arrazionalik; kezka soziala, kezka existentziala, bla bla bla… edozer gauza konta niezazuke, baina finean beti berdinera bueltatuko nintzateke, gustatu egiten zait, gozatzen dut eztabaidan eta hausnarketan, eta ez hori bakarrik, saiestezina zait gainera, inpultso natural gisa agertzen da nigan ia ia. Honekin guztiarekin esan nahi dudana da, arrazoimena bizitzaren zenbait esparrutan bakarrik dela aplikagarria, eta nekatuta nagoela filosofia zergatik ikasi dudan azaldu behar izateaz; gainontzekoek dena arrazoimenean (pentsamendu logikoan) oinarrituta egin balute bezala… ETA HOR DAGO MITOA. ‘Zergatik zara filosofoa’ galderari erantzuna pasioa bada, beste horrenbeste gertatzen da ‘zergatik zara sozialista’ edo ‘zergatik zara zientzilaria’ edo ‘zergatik gustatzen zaizu txokolatea txorizoa baino gehiago’ galderekin. Andonik esan du, zergatik independentzia? Horra hor galdera potolo bat, politikoa izan daitekeena baina aldi berean eta norberak bere buruari galdetuz gero oso galdera pertsonala bihurtzen dena: zure buruari milaka arrazoi eman ahal dizkiozu, baina benetan, zure buruari engainatzen ez badiozu, zein da fondo fondoan dagoen erantzuna? Ni ateoa naiz eta nahiko banu ere EZIN izango nuke ezein jainkorengan sinistu, era berean naiz euskalduna, eta nahi banu ere (gainera ez dut nahi eta ezin dut nahi izan) EZINGO NUKE espainiar sentitu, etab.

    Zientzia epistemologia gisa jaio zen. Egia zuen helburu. Edo, are… EGIA, hizki larriz, unibertsoaren, bizitzaren… den guztiaren (izatearen) misterioak agerian utzi nahi zituen. Baina bere burua ezin izan du inoiz ehuneko ehunean justifikatu eta, maila teorikoan kausalitatearen moduko fenomenoak azaltzea ezinezkoa gertatu zaio. Hala, gutxinaka gutxinaka bere helburua xumeago bihurtu da PRAGMATIKAren bidez justifikatzen du orain zientziak bere burua. Eta horretan ados: erabilgarria da, are, ezinbestekoa alor askotan; Andonik esan bezala, bihotzekoak emango baligu ez ginateke chaman batengana joango, hospitalera baizik. Eta gehituko nioke horri, ez ginatekela chamanarengana joango ez soilik chamanak ez daudelako, baizik eta ikusi dugulako hospitalean zelan jarduten duten bihotzeko baten aurrean eta zeintzuk izan ohi diren jardun horren ondorioak: ez du esan nahi bai ala bai bizia salbatuko dizutenik, baina probabilitatean gure KONFIANTZA jartzen dugu, alor/egoera horretan, ezagutzen dugun jarduera eranginkorrena delako (nik behintzat). Ordenagailua konpontzeko ere ez dut errezatzen, informatikari buruz dakidana aplikatu edo teknikariari deituko diot bere ezagutzak aplika ditzan. Tekniko horren ezagutzek ordea ez daukate erantzunik independentziari buruzko edo unibersoaren sorreraren zergatiari buruzko galderentzako (adibidez).

    Jarraituko du… ;p

  10. Milesker Lohitzune, nik baino hobeto eta sinpleago azaldu duzu.
    Bestalde, ñabardura bat, gaizki azaldu bainaiz lehen: kontrakoa esan dudan arren, egin egin dezakegu epaitu bata bestearekin (de hecho lohitzunek ongi esan bezala egin egiten dugu), eta baita gure burua leihotik behera bota ere. Ebidentemente, ez nuen hori esan nahi: esateko era bat zen, literalki ez zena hartu behar (baina horrela ulertu zitekeen, noski).
    Lehoiaren adibideak ederki balio du esplikatzeko nola plano bateko irizpideekin beste plano batekoak juzgatzearen akatsa. Noski, batzuentzat hor akatsik batere ez dago, lehenaren irizpideak baitira baliozko bakarrak. Hortxe dago koxka: mitoa juzgatzeko zientziaren irizpideak erabili behar badira soilik, orduan askatasuna, maitasuna eta arrazionala ez den guztia pikutara bota beharko dugula dirudi. Baina kontuz, orduan baita zientzia ere, bere buruari ezin baitizkio aplikatu berak erabiltzen dituen irizpideak! Horregatik, Lohitzunek ederki esan bezala, esplikazio arrazional absolututik, esplikazio pragmatikora pasatu da.
    Eskerrikasko berriz matizazioengatik,

  11. Bueno, hemen nago bueltan…

    Aurretik agian artikuluaren gai zentraletik aldendu naiz pixkat, alegia, ateismoa. Alde batetik onartu behar dut ateismoa beste edozein fede/sinesmen/aukera baino hautagarriagoa iruditzen zaidala, baina ohartzen naiz ere, hori gertatzen zaidala arrazoimenaren logikatik egiten dudalako azterketa. Uste dut arrazoimenak bere burua epaitzeko irizpideak ezartzerakoan beste fede batzuk baino exijenteagoa dela, zorrotzagoa, bere buruari gehiago eskatzen dio nolabait. Baina kontua da, bere izaera dela eta, hala izan behar duela; zergatik beharko luke mito orok egitura logiko zurruna izan? Ba al dute ametsek akaso? Eta hala ere, badira.

    Ateoaren logikatik ia ulertezina da erlijiosoaren sinismena, ez dagoen lekuan bilatzea iruditzen zaigu; sinplea dena konplikatzea. Baina.. guk ezin dugu sinistu jainkoa dagoenik, ez da aukera kontua, ezin dugu sinistu, eta horregatik ez dugu ulertzen: geure dogmatismo arrazionaletik ez daukagu arrazoia beste tresnarik sinismen erlijiosoa epaitzeko, eta horrek ez digu balio. Eta uste dut gainera, ez dugula zertan ulertu, dena ezin dugulako ulertu (ikuspegi bene-benetan holistikoak… posible dira?) Baina ez ulertzetik bestearen pentsamendua kolonizatu nahi izatera jauzi handi problematikoa dago. Jainkoan (edo beste edozertan) sinisten duena tonto gisa tratatzean datza dogmatismoa (eta uste dut Dawkinsek hori egiten duela: eta bai, hala ere niri gustatu egiten zaizkit idazten dituenak), norberaren hautua posible bakarra dela pentsatu eta are, aldarrikatzea, absolutista da. Eta horren aurrean badago defendatu beharra zientzia ere mitoa dela, eta haritik tiraka hasiko bagina esku hutsik geratuko ginatekela ezagutza ziurren bila ibiliz gero. Horrek ez du esan nahi zientzia eta erlijioa maila berean daudenik edo gauza bera direnik, testuinguruaren araberakoa izango da hori.

    Erlatibismoak plazaratzen dituen kezkak, edo, Andonik bronkarik ez botatzen, erlatibismoak agerian uzten dituen auziek sortzen dituzten kezkak, pertsonalak izaten amaitzen dute azkenean. Eta hor dago problema. Feyerabenden anarkismo epistemologikoaz ikasten… “egia, egia, egia” baino ez datorkit burura, baina proposamen politikoa plazaratzen duenean.. hara non agertzen den kontraesana! Ikerketa zientifikoarentzako eta … kasu, chamanismoarentzako diru kopuru berak eman beharko lituzke estatuak? Inondik ere! Horixe litzateke nire erantzuna, eta problema da, iruditzen zaidala kontraesanean erortzen naizela hor. Pragmatismoaren aldeko aldarriarekin salba nezake agian, (Kolakowskiri erantzunez..) uste dut zientziaren aplikagarritasunak berez agertzen duela zergatik den irizpide ona, agian ez daukat bere aldeko argudiorik, baina erabilgarritasunak egunerokotasunean frogatzen du bere balioa (ez dakit esplikatzen naizen..).

    Hala ere, hori adibidea baino ez zen, ordea, teoria eta praktikaren arteko amildegi hori zelan gainditu? Agian jende guztiak ez du amildegi hori ikusiko, baina nago gehienak ikusi egiten duela, eta askok horregatik erakusten dugula erlatibismoarekiko holako erresistentzia bat: “bai baina ez”, eta hor geratzen gara, borrokan geure buruarekin. Irrazionaltasunera itzuliz… esan dugu hamaika aukeraren oinarrian pasioak, gustuak etab. daudela, eta ez kriston argudio sistema solidoa, eta klaro, gure proiektu politikoak edo gure ikuspegi etikoak aurkezten ditugunean, gure gustukoena dela esateak ez du ematen aproposena. Nola uztartu teoria eta praktika? Nola onartu erlatibismoaren ebidentziak, eta aldi berean gai izan ziurtatzeko sistema politiko hau beste hori baino hobea dela benetan? Gosez hiltzea ezin litekela ona izan, nahiz eta ontasunaren ideia platoniko hori ukatu? Horra, problema.

    Agian batzuoi ez zaigu ateismoarekin gertatuko, nik behintzat ez daukat bidetik gurutzatu zaizkidan kristau sinisdun eskasak ezertaz konbentzitzeko beharrik. Baina ez da berdin gertatzen nire konbikzio etiko eta politikoekin (adi: konbikzio, sinismen, hautu…). Nola azal nezake hau? Ez daukat infinitua ekidingo duen arrazoirik esateko sozialismoa liberalismoa baino sistema hobea dela esateko, baina BADAKIT. Badakit ere ‘hobea’ hori esaten dudanean ez naizela ari metafisikaz, baina hala ere, hobea dela mantentzen dut, eta gainera, besteek ere hori IKUS dezaten nahi dut. Egia esan, galdera hauen aurrean konponbide (partxe) bakarra okurritzen zait, galderak ere iraultzea: ‘zergatik’ galdetzeko ohitura daukagu, agian ‘zergatik ez’ galdetzen egon beharko genukenean.

    Adibidez: zergatik ez giza eskubideak? Eta hemen arrazoi batzuk edukiko ditugu, ziurrenik, ez giza eskubideen kontra berez (alegia, eskubidez eskubide joango bagina galdera errepikatzen), baizik eta deklarazioaz beraz egiten den erabilerari buruz.

    Nire beste argudioa da sistema etiko eta politiko guztiak saiatu ohi direla beren burua logika arrazionalistaren bidez justifikatzen, beraz, agian bada posible gure hautua besteen aurrean jartzea eta frogatzea hobea dela, baliabide berdinekin jokatzen ari garelako.

    Baina tira, ja berandu da eta ez dakit oso ulergarria den esaten ari naizena. Gabon beraz!

  12. Aupa:

    .- Uste dut gauza gehiegi nahasi direla hemen, horietako dezente agian gure eztabaida honetarako zentzu handirik gabe. Arrazoiaren balio absolutu hori ez dut nik eztabaidara ekarri, oker ez banago, ez baita arrazoia balio absolutu bat. Horretan ados gaude, beraz, ideia horretan oinarrituta argudiatu dituzuenak ez ditut nik esandakoarekiko erantzun gisa hartzen. Bide batez esanda, eztabaida honetan dena da arrazoia, inork ez du mitorik edo poesiarik erabiltzen ideietan aurrera egiteko. Uste dut hori ere badela zerbaiten seinale.

    .- Lehoiarena adibide extremoa da, Lohitzune, diozun bezala, baita argia ere, baina ez dut uste deus handirako balio duenik gure afera honetan. Gizakiari esleitzen diogun portaera bat, soilik gizakiarengan zentzua duena (matxismoa), lehoi bati aplikatu diozu. Absurdoa, bistan da. Baina zientziaren irizpideak -horiek ere gizakionak- sinesmen, uste eta antzekoei aplikatzea ez da absurdoa, kasu honetan horiek ere gizakion kontuak baitira. Ez gara espezieen arteko saltoak egiten ari, eta soilik bati dagozkionak beste bati era absurdoan esleitzen. Dogmaz ari garenez, uste dut benetan dogma berri batekin ari garela: “zientzia eta mitoa bi plano ezberdin dira, eta ezin dira biak modu berean aztertu”. Nire ustez bai bata eta bai bestea gizakion produktuak dira, eta biak ere modu berean azter ditzakegu. Eta, barkatu errepikatzea baldin bada, baina horrek ez du zerikusirik betetzen duten funtzioarekin. Hori ere nahasi baita eztabaida honetan. Uste bat faltsua dela pentsatzen badut ere, uste horren jabearen bizitzan funtzio garrantzitsua betetzen duela onartu dezakegu lasai asko, eta hala gertatzen da hain zuzen ere.

    Bestalde, nik gauzak baloratzeko eta epaitzeko arrazoia erabiltzen badut, ez da horrek zentzu bat duelako niretzat, edo zentzu absoluto bat. Horretarako eskura dudan tresna bat delako baizik, eta ezaguzten ditudanen artean baliozkoena niretzat. Bizitzarako tresna bat da, eta erabiltzen dut. Kontziente izanda arrazionala naizela uste dudan askotan nire aldedi irrazionala eta emozional hutsa ere hor dela, ondoan, bidelagun, nik uste baino presenteago. Baina hura ez da hain erraz edo hain modu kontzientean erabil dezakedan tresna, eta ez diot hainbeste bueltarik ematen.

    .- Andonik dio, oker ulertu ez badut, edozein astakeria ontzat ez emateko testuinguru bakoitzak duen kultura eta nolabaiteko ezagutzaren arauak daudela, ezberdinak toki bakoitzean. Baina hori hala balitz, testuinguru bakoitzean ikuspegiak ere homogeneoagoak izanen lirateke, eta ez da hala. Niri astekeriak iruditzen zaizkidan gauza batzuk nire zenbait lagunen bizitzan ia-ia ardatz bihurtu dira, eta toki berean bizi gara. Kultura berekoak gara, eta ikuspegi ezinago ezberdina dugu zenbait uste eta sineskeren aurrean. Lagunak izaten segitzen dugu, bide batez esanda, eta irizpide ezberdinak izatea ez da guretzat arazoa. Baina kultura eta heziketa antzeko batek, ez du galerazi batentzat erabat onargarria dena bestearentzat erabat faltsua izatea.

    .- Lohitzunek hala dio: “zein da fondo fondoan dagoen erantzuna? Ni ateoa naiz eta nahiko banu ere EZIN izango nuke ezein jainkorengan sinistu, era berean naiz euskalduna, eta nahi banu ere (gainera ez dut nahi eta ezin dut nahi izan) EZINGO NUKE espainiar sentitu, etab.”. Benetan uste duzu hain determinatuta gaudela? Ez nago horrekin ados, egia estaeko, baina beste eztabaida luze bat izanen litzateke horretan hastea.

    .- Lohitzunek: “Tekniko horren ezagutzek ordea ez daukate erantzunik independentziari buruzko edo unibersoaren sorreraren zergatiari buruzko galderentzako (adibidez).”. Jakina ezetz, eta nork eskatzen dio horrelakorik tekniko horren ezagutzari? Eta unibertsoak zergaitik izan behar du “zergatia”? Hori lehoiaren eta matxosmoaren pareko kontua izan liteke, Lohitzune. Eta galdera horien erantzunak nork eman dizkigu? Mitoren edo erlijioren batek? Ezta ere, ez niri behintzat, edo ez sinesteko moduan behintzat, eman eman baitituzte erruz. Nik uste dut zure argudio horrek erakusten duela hemen askotan gertatzen dena: zientziak ez dizkigunez hainbat erantzun ematen, dena azaltzeko gauza ez denez, horrek bidea irekitzen digu beste nonbait bilatzeko, eta beste nonbait bilatzen hasten garenean, gure exijentziaren maila amildegian behera doa, kasuan kasu betiere. Baina zientziari eskatzen zaion, edo zientziak bere buruari eskatzen dion zorroztasuna desagertzen da, eta inongo frogarik edo ebidentziarik behar ez duten gauzak onartzen hasten gara. Total, horien egiazkotasuna neurtzeko irizpideak guztiz malguak direnez, ezin denez arrazoiaren irizpide zurrunekin epaitu eta baloratu, animali irrazionalak garenez, beste plano bat denez…Libre gara horretarako, berriz diot, baina, nire ustez, geure burua engainatzen ari gara. Zorionak hori hain erraz egin dezaketeenei, niri gehiago kostatzen zait. Beno, hemen aitortu beharra daukat, oso litekeena dela ni neu ere neure burua engainatzen aritzea, baina, noski, ez naiz horretaz kontziente.

    .- Arrazionalitatea hasieran, erdian edo atzean dagoen planteatzea ez dut uste oso zuzena denik. Ez dago gauzak modu mekaniko horretan aztertzeko modurik. Hor dugu arrazionalitatea, irrazionalitatea dagoen bezalaxe, gure erabaki eta jokabide guztiekin nahasia, ordena linealaren logikarekin deskribatu ezin daitekeen moduan nire ustez, aurrena-bigarrena ez den erlazio modu batean harilkatuta. Hortik eztabaidak ez gaitu oso urrutira eramanen. Ez dut uste esan litekeenik hasieran arrazoia dagoela eta gero gure erabakia, baina ezta alderantzizkoa ere. Bestela, berdin gaude, absurdoa baldin bada munduaren hasieran arrazionalitatea zela esatea, berdin-berdin da absurdoa hasieran erabakia zela esatea. Hasieran zer zen oraindik ez dakigu ziur-ziur, baina, egia esateko, dakiguntxo hori gehiago zor diogu zientziari mitoari baino. Eta hortik ez ondorioztatu, mesedez, zientzia jainkoaren pare jarri behar denik eta gisakorik, ez baitoa hortik kontua. Gure mugen kontua lehendik ere aipatua daukat, eta ulertzea gustatuko litzaidake.

    .- Jakina arrazoia ez dela absolutua. Eta? Zientziaren irizpideak kuestionatzen baditugu, deus absoluturik ez dagoelako, mitoa epaitzeko erabil genitzakeen bestelako irizpideak ere kuestionatu beharko genituzke, horiek ere ez direlako absolutuak, ezta? Beraz, azkenean irizpiderik gabe geldituko ginateke, deus ezinen genukeelako baloratu bizitza honetan. Ni behintzat ez nago prest horrela gelditzeko, eta uste dut bizitzan funtzionatzeko eskura dauzkagun tresnekin jokatu behar dugula. Niretzat, arrazoia horietako bat da, bizitzako hainbat alderdi baloratzeko, ebaluatzeko erabiltzen dudana. Eta, bide batez esanda, sineskeriak eta mitoak, eta erlijioak eta beste batzuk, baloratzeko erabiltzen dudana. Ez dut uste inor behartuta dagoenik gauza bera egitera, baina hori da nire hautua. Noski, kontzienteki batzuetan eta inkontzienteko beste batzuetan, alderdi irrazionalean ere oinarritzen naiz, hori ere nire osagai bat baita, inolaz ere gutxietsiko ez dudana.

  13. Ez dakit zergatik baina iruditzen zait ataketzat hartzen ari garela kritika hutsak direnak. Nire ikuspuntua argituko dut, apur bat azken iruzkinei nolabait erantzunez.

    Jakina da, eztabaida honetan arrazoiak erabiltzen ari gara, eztabaidak arrazoituz eramaten baitira aurrera. Arrazoiak izan daitezke deduktiboak, induktiboak, dogmak, iritzi soilak, eta abar (Hala ere, dialogoan bata bestea garaitu nahi izaten da askotan, bestea entzun ordez). Dena den, momentu batean arrazoiak utzi egiten dira, eta edo, 1) ebidentzian oinarritzen gara, 2) esperientzian edo historian modu absolutu batean, 3) autojustifikazioa egiten dugu, edo 4) pragmatikoki oinarritzen ditugu gure arrazoiak. Lehen mailako erlatibistak, barrenean ukitzen ez dion gai batekin oso erlatibista agertuko da, baina gero barreneko printzipio bat ukitzen bazaio erlatibismoari ez dio tarterik ere utziko! Hortaz, garrantzitsuena zera da, eztabaidak arrazoiaren bidez egiten ditugun arren, atzean daudenak testuinguru sozialak, kulturalak, balio partikular eta kolektiboak, ikuskera partzialak eta erabakiak direla. Hortaz, garrantzitsua da jabetzea arrazoiak beti ondoren datozela, bestela atzean ditugun baldintza soziokulturalak ahaztu eta eztabaida arrazional bat egiten gabiltzala suposatuz gure baldintza, printzipio eta balio kulturalak ezarri baino ez ditugu egiten. Zergatik da, hain zuzen, eztabaida hau hain bizia eta hain sentitua? Norberaren hainbat balio eta printzipio funtsezko ikutzen dituelako. Arrazoiak eztabaidatu beharrean, balioen talkan ari garelako. Hortaz ohartzea, nire ustez, pausu bat da. Bestea, eztabaida arrazionalarena, hori bai da mito txar bat.

    Artikuluan esaten dudan bezala, zientzia eta mitoa bi plano desberdin dira, bi behar eta funtzio desberdin betetzen dituzte. Ez da bereizketa hau dogmatikoa dena: baizik eta biak baten irizpideekin modu absolutuan epaitu nahi izatea. Egin egin daiteke, eta egin egiten da: modu askotan egin daiteke ordea, era pragmatiko batean arazo bat soluzionatzeko (bioetikan ematen diren arazoak, adibidez: “odol transfusio bat egin behar zaio pertsona bati zeinen erlijioak eragozten dion hori egitea”, eta abar), edo era absolutu batean, irizpide batzuekin beste planoa borratzeko eta ez ulertzeko asmoz. Guztiz arrazionalki planteatzen ditugunean eztabaidak, atzeko planoak ahazten ditugu.

    Hortaz, nola erabaki gatazka sozial edo erlijioso batean ze irizpide edo balio den onena? Kultura bakoitzak (ez da zurrun ulertu behar, izan daiteke “kultura zientifikoa”, “ekialdekoa”, “artistikoa”…) bere ibilbide historikoaren bidez hainbat arau, printzipio eta irizpide objektibo ezarri ditu, objektibotasuna hortaz historikoa da, ez absolutua. Hori ala da, eta horrek ez du ekartzen ikuspegi homogeneorik: arauak egoteak ez du esan nahi arauaren puskatzeak ez daudenik, edo denok arau beraren bueltan gabiltzanik: iraultza kopernikarra arau absolutu eztabaidaezin batzuk zeudenean eman zen, esaterako. Berdina gertatzen da arlo politiko eta moralean. Gure kulturan badaude arau batzuk, objektibatu egiten direnak, eta moral dominantea bihurtzen direnak. Hain zuzen, morala ohitura delako etimologikoki, ez dago moralarentzako oinarri absoluturik.
    Baina hemen ikusten ari garenez, bestela pentsatzen dugu zientziarekin: moralean eta politikan ez, baina zientzian baietz, badaudela oinarri absolutuak: froga, dedukzioa, indukzioa, koherentzia. Ez ditut nik zalantzan jartzen irizpide horiek, baizik eta irizpide horiekin gizakiaren baitako alde irrazionala epaitzea. Goazen demostratzera askatasuna zientziaren bidez… Beno, ez du inolako zentzurik, ez bada pentsatzen dugulako arrazoia dela gizakiaren alde esentziala. Eta kontua ez da, norberak pentsatzen ote duen arrazoiarekin jokatzen duen edo ez: baldintza kultural, biologiko eta sozialak hor daude, ezin dira inolaz ukatu. Kontua da, nola pentsatzen dugun askatasuna determinazio horren barruan.

    Bestalde, ulertu egin behar da eztabaida honetan denok ez ditugula interes berdinak ezta nahi ere. Mitoak ez du guztiontzako balio, ezta behar ere. Zientziak balio dionari, bere zentzua osatzeko, primeran. Ez gara ari bata bestearekin errenplazatu nahian, edo bien arteko boxeo partida batean, zein den hobea, edo zein egiazkoagoa. Hain zuzen, zalantzan jartzen ari garena da “egia”ren kontzepzio bakarra dagoenaren ustea, “irizpide” batzuen nagusitasuna maila guztietan. Kontua ez da zientzia mitoaren parean jartzean, kontua zientziari ere onartzea atzean erabaki batek sostenitua dagoela. Horixe nik baino hobeto Popperrek (aurreko zitak hor dituzu), Feyerabendek, Duhemek… onartuko dizute.

    Arrazoia ez da absolutua: absolutua bihurtzen dugu guk, edo ez dugu bihurtzen. Gizakia animalia da, arrazionalki pentsatzen duen animali irrazionala, nahi baduzu. Kontuz, kontu hau ez da arrautza eta oiloaren artekoa: ia zein dagoen aurretik, arrazoia ala erabakia. Ia adibide batekin hobe azaltzen dudan: niri mendira joatea gustatzen zait, idaztea, irakurri, filosofiagintza, musika… Orain, arrazoituko dizut, mendira ba sanoa delako, ondo sentitzen naizelako: idaztea, ba beste hainbat arrazoirengatik… (berdin zaizkit). Orain, arrazoi horiek arrazoizkoak al dira? Hau da, arrazoiak bere burua justifikatzen du? Munduan ekintzak eta gauzak arrazoiz beteak egongo balira, ez genioke munduari zentzua eman behar, zentzua (arrazoia) munduaren barnean legokeelako. Baina munduak ez du zentzurik: esan nahi du, munduan ez dago razionaltasunik, guk jartzen dugu (gogoratu Wittgensteinen zita). Jarri egiten den zerbait, beti ondoren jartzen da, eta jartzen duenarentzako dago soilik. Noski, guk gizaki bezala funtzionatu behar dugu horrela, segurantzia horrekin, FEDE horrekin, SINISMEN horrekin: mila sinismenekin bizi gara egunero, horiek dira gu ez zoratzearen arrazoi. Are gehiago, elkarbizitza posible egiten duten sinismenak ere badira (eta noski, beste askotan, elkarbizitza posible egiten EZ dutenak).

  14. Interesgarria benetan eztabaida.

    Ideia batzuk egitera azpimarratuko nituzke. Alde batetik Anddonik aipatu duenaren ideia baten arira, esan behar dugu ikuspegi filosofiko batetik nahiko onartua dagoela zientzia eta mitoa edo erlijioa planu desberdineko jakintzak direla. Ez dugu ahaztu behar I. Kantek filosofiaren historian mugarri izan zen Arrazoimen Hutasren Kritikan, eztabaidak eztabaida, arrazoimenaren mugak ederki zehaztu zituen eta argi utzi zuen metafisika ez zela posible zientzia bezala. Eta jakin badakigu amets dogmatikotik D. Humek esnatu zuela. Lehenik eta behin razionalismo matematikoa gainditu zuen bera eta era baerean enpirismoa bera enpirismoa muturrera eramanezeta zientziaren oinarrietakoa den kausaliattearen afera korapilatsua azalduz.

    Beraz, esan dezakegu arazoa ez dela ezagutzaren mailakoa, baizik eta Andonik lehen aipatu bezala eztabaida gehiago dago lotua zentzuaren ideiarekin hau da, moraltasunarekin. Eta nik ulertzen deten moduan artikuluaren kritika hortik doa. Hau da, zientzia/mitoa eztabaidan joko arauak aldatuko lirateke moraltasun kontuez hiz egiterako orduan. Azken batean kritikaren arira mitoa ez dugu zertan edo bai, bakoitzak ikusiko du, kutxa zahar batean sartu beharrik. Eta zientziaren joko arauak kontuan arturik erlijioa edo mitoa kritikatzeak ez luke edo ez diot zentzu handirik ikusten. Bakoitzak bere ibilbidea egin du. Hor zientziaren edo ta teknikaren inguruan sortu diren eztabaidak alde batera utziz ezin uka daiteke zientziak gure gizarteari egin dion ekarria onartzea. Baina bestetik erlijoa edo mitoa “faltsuak” edo zentzugabeak direla estearekin ez nago batere ados. Azken finean Ateismo mota horri egingo nioke kritika.

  15. Andoni:

    Nire aldetik behintzat, lasai, ez ditut esandakoak ataketzat hartzen, ez dago horrekin arazorik. Hau eztabaida bat da, eta bakoitzak bereari tiratzen dio. Arazoa beste toki batean ikusten dut nik: nire idatziak ñabarduraz josita egonda ere, eta nahiz eta absolutu hitza erabiltzeko aitzakia handirik eman ez dudan -edo hala iruditzen zait behintzat-, eta nahiz eta alde irrazionalaren aipamen esplizitua egin, eta nahiz eta arrazoia alderdietako bat dela idatzi, eta abar eta abar, hala ere, behin eta berriz ditxosozko “absolutu” horrekin topatzen naiz zuen erantzunetan. Ez dakit zenbat “absolutua”, “guztiz”, “maila guztietan”, “bakarra” eta gisakoak irakurri ditudan, eta pixka bat nekagarria da. Nik behintzat ez ditut gauzak horrela ikusten edo planteatzen, baina esandakoaren irakurketa nonbait horrela egin duzue. Uste dut hor badagoela arriskutxoren bat norberaren iritziarekin bat ez daorrena berehala “absolutu” kategorian sartzeko, eta ez du horrela izan beharrik. Eta, benetan diot, une batzuetan ez dakit nik idatzitakoei erantzuten ari zareten, edo beste batzuen ideiez ari zareten.
    Eta gertatu da, gertatu behar ez zena, eztabaida lerratu dela “nik esan dut” eta “zuk esan duzu” eta “nik ulertu dut” eta “nik ez dut esan, baina…” horretara.

    Uste dut ideia potolo batzuk agertiu direla eztabaida honetan, interesgarriak oso, eta gure hausnarketa eta gogoetarako balio dutenak. Ni horrekin geldituko naiz. Gure jarreretan gehiegi gotortzen ez bagara, gure ideiak, norberarenak, fintzeko ere balio dezakete esandako guztiek. Eta, zergatik ez, baita zuzentzeko edo egokitzeko ere. Hemendik aurrerakoa, beldur naiz, gero eta gehiago formaren eta esandakoen ñabarduren gaineko eztabaida izanen litzateke, eta ez du gehiegi merezi hortik jotzea.

    Animo, beraz, eta ez gaizki hartu esandakoak, eztabaidaren helburua beste bat da eta. Segi bizkor.

    Andoniren erantzunean: “Artikuluan esaten dudan bezala, zientzia eta mitoa bi plano desberdin dira, bi behar eta funtzio desberdin betetzen dituzte. Ez da bereizketa hau dogmatikoa dena: baizik eta biak baten irizpideekin modu absolutuan epaitu nahi izatea”. Alde batera utzita “modu absolutuan” hori, arestitxoan aritu bainaiz horretaz, mitoa zientziaren irizpideekin epaitu nahi izatea ez da dogma bat. Kasu honetan, nire aukera da, nik erabiliko nukeena behintzat, beste inori inposatu nahi ez diodana, eta egia absolututzat ez dudana (azpimarratu beharko dut, badaezpada). Beste posturari, biak plano ezberdinean daudela dioen horri, ez diot ñabardura handirik ikusten. Nonbait, horrela da ete kitto.

    Pixka bat aurrerago Andoniren erantzunean: “…edo era absolutu batean, irizpide batzuekin beste planoa borratzeko eta ez ulertzeko asmoz. Guztiz arrazionalki planteatzen ditugunean eztabaidak, atzeko planoak ahazten ditugu.”. Tira, berriz ere “era absolutu batean” eta “guztiz arrazionalki” irakurri behar! Nonbait, ez dut asmatzen ñabardurak egiteko garaian, ez dut behar bezain argi uzten. Eta “ez ulertzeko asmoz”? Ados ez egoteak ez du esan nahi ez ulertzea, alde batetik. Beste batetik, ulertzen ez duenak ez du nahitaez “ez ulertzeko” asmotrik izan behar. Uste dut besteen aukerak eta posizionamenduak hobeki tratatzen saiatu beharko genukeela. Eta lasai, ez dut hori ere atake gisa ahrtuko, badakit eztabaidatzea nolakoa izaten den, eta nora eramaten gaituen batzuetan. Ez du inporta, eta ez gaitzatela kongtu horiek gure eztabaidatik atera.

  16. Kaixo:

    Aurreko iruzkina irakurri baduzue, ohartuko zarete azkeneko bi paragrafoak arraro samar gelditzen direla. Kontua da hasieran horrela erantzuten ari nintzela, eta orduan ohartu naizela nekosoa gertatzen zela behin eta berriz ñabardurak egiten aritu beharra, eta eztabaidak ez zuela hori izan behar. Hor gelditu dira, atzean jarrita, ez ditudalako ezabatu. Iruzkina hobeki geldituko zen horiek gabe, baina horiekin akaso hobeki ulertuko da zergatik nekatu naizen erantzuna idazten ari nintzenean, hainbeste matizatu behar horrekin.

    Ala, oraingoan bau, aio eta izan ongi.

  17. Aupa Dabid,
    Nire erantzuna ez da zuri zuzenean esplizituki egina, gaiari orokorrean baizik. Horregatik esan dut, atake bezala hartzen ditugula kritikak: “absolutu”, eta beste hainbat hitz zure kontra-edo nolabait hartu izanak hori demostratzen du, nire iritziz. Baina beno, kontrakoa diozu eta sinisten dizut, hobe buelta gehiago ez ematea horri, hortaz.
    Kontzeptuak errepikatzeari buruz; ez dira besteei itxasteko eta bestea anulatzeko sloganak, gaia argitzeko kontzeptua baizik.
    Bestalde, ez pentsa, zuk duzun sentsazio hori guztiok daukagu ziur aski: alegia, gauza bera modu desberdinetan esanda ere, ñabardura desberdinekin esanda ere, aditzen ez zaigunaren ustea. Berdin berdina.
    Hortaz, beno, ez dut ezer gehiago gehitzeko, esandakoak esanda daudela dirudi, berrirakurtzea da kontua. Ezer gehitzeko edo argitzeko ez badaukat, ez dut iruzkin berririk egingo. Milesker eztabaidagatik Dabid, eta berdin, gaizki esandakoak barkatu eta ongi esandakoak kontuan hartu.

    Bukatzeko, uste dut Aitor Goñik beste prisma batetik ederki azaldu duela artikulu honetan egin nahi izan den ekarpenaren zati bat. Milesker.

  18. Barkatu autozita baina akats ortografiko batzuk zuzentzeaz gain, puntu honetan ideiaren bat argitu behar duela iruditzen zait:

    “Ideia batzuk azpimarratuko nituzke. Alde batetik Andonik aipatu duenaren ideia baten arira, esan behar dugu ikuspegi filosofiko batetik nahiko onartua dagoela zientzia eta mitoa edo erlijioa planu desberdineko jakintzak direla. Ez dugu ahaztu behar I. Kantek filosofiaren historian mugarri izan zen Arrazoimen Hutsaren Kritikan, eztabaidak eztabaida, arrazoimenaren mugak ederki zehaztu zituela eta argi utzi zuela metafisika ez zela posible zientzia bezala. Eta jakin badakigu amets dogmatikotik D. Humek esnatu zuela. Lehenik eta behin razionalismo matematikoa gainditu zuen Humek eta era berean enpirismoa bera, enpirismoa muturrera eramanez eta zientziaren oinarrietakoa den kausalitatearen afera korapilatsua azalduz.”

    Eta hau argitzeko aipatu oinarrizkoak iruditzen zaizkitela I. Kant eta D. Humen filosofiak gai hau ulertzeko. Kantek metafisika zientzia bezala posible ez dela ikusteaz gain, honekin lotua dagoen eta Kanten filosofian oinarrizkoa den ideia aipatu behar da. Kantekin badakigu ezin dugula mundua berebaitan ezagutu baizik eta munduaren ezagutza subjektutik abiatzen den zerbait izango dela. hau da mundua nolakoa den baino guk mundu hori nola ikusten dugun izango da kontua. I. Kanten kasuan jakina da ezagutza hau ez dela subjektiboa izango oinarrizkoak eta unibertsalak diren apriorizko kategorietatik abiatzen geralako. Hemen garrantzitsuena da Kantek Humeren zorrari esker XIX., XX. eta XXI mendeko filosofiari ateak irekitzen dizkiola da eta mundua eraikitzen dugun zerbait bezala ikusteko aukera. Behin razionalismoa eta enprirismoa gainditurik eta filosofia egiteko modu eta ikuspegi berri batetik abiatuz ez bakarrik metafisika, erlijioa edo mitoa baizik eta zientziaren irudi berri bat izango dugu. Non, ez den mundua bere baitan errepresentatuko duen jakintza bat bezala azalduko baizik eta gure eraikin edo konstrukto bat bezala mundua ulertzeko. Noski, hau ez da egun batetik bestera eman den ikuskera filosofiko bat izango. Ez da ahaztu behar XIX eta XX. mendeko ikuspegi positibistak.
    Baina ez dakit, nire susmoa da, oraindik ere ez ote gabiltzan gure gizartean eskema zaharrak erabiltzen, eztabaida askotan, eta ez ote dugun pentsatzen oraindik ere zientziak EGIA duela helburu eta ez hemen aipatu bezala sostengarria ote den edo ez teoria bat edo praktikotasuna e.a. Azken finean, zientzia mundua nola den errepresentatzen saiatuko da HIZKUNTZA bitarte, hizkuntza zientifikoa. Eta Chamanaren adibidea kontuan hartuta nahigo medikuarena joan Chamanarena baino eta mezu hau zientzia oinarri hartuta sortu den teknologiari esker idatzia dago. Hori ezin uka baina, zer eskatzen ari ote gara beraz mitoari? teknologia? minbiziaren kontrako botikak sortzea? praktikotasuna?……..Ez, baina bai agian (honek ez du esan nahi ateoak ezin duenik, ez gaizki ulertu) adibidez heriotzari lasai aurre egitea, beste bizitza bat dagoenaren esperantzarekin. Eta guztiz praktikoa izan daiteke zentzu horretan erlijioa ere. Batek pentsa dezake, baina horrek ez du esan nahi beste mundu bat dagoenik. Baina ez dagoenik ere ez. Ez ahaztu arrazoia mugatua dela. Ezin dugu errealitatea gure izatetik kanpo ezagutu. Gu gara geure eta errealitatearen muga. Beraz ez dakigunari buruz isiltzeko arrazoiak izango genituzke. EGOTEA bera IZANA misterio bilakatzen zaigu. Baina bestetik nola egon, nola izan gure gorputzetik, sentsuetattik at, horra hor fededunarentzako erronka….
    Ondorioz alde batetik argi dago erlijioa, mitoa, metafisikak ezin dutela zientzia izan baina bestetik zientzia beraren mugak onartu beharko genituzke gure eraikina den heinean. Zer geratzen zaigu beraz?
    Zentzua edo zentzu gabea, hau da guk emango diegu gauzei zentzua edo ez baina telebistan nire amonak “pelota para arriba, pelota para abajo” ikusten zuen bitartean, oso zientifika bera jajajajaja nik gozatu egiten nuen edo sufritu Jimmy Connorsek John Mcenroeren kontra irabazi edo galtzen zuen bitartean.

  19. Aupa eztabaidakide guztiei!

    Pozez xoratzen naiz ikusirik nolako eztabaida sakon era mamitsu ari den harilkatzen blog honetan. Bidenabar erran dezadan ni aski berria naizela zuen solasgune honetan, Xabier Makazaga adiskideak Bruselatik eman baitzidan zuen berri duela bi aste-edo. Aspaldian amets egindako weborria kausitu dudala iduritzen zait eta biziki zoriontsu naiz horregatik. Biba zuek!

    Erantzunak metaka eta trumilka heldi zaizkit gogo-bihotzerat eta banan-banan aletzen saiatuko naiz. Lehenik eta behin, 4. iruzkina, Dabidek uztailaren 10ean igorri zuena.

    Lehendabizi, milesker aunitz eztabaidari gatza eta piperra eman dizkiozulakotz, bizitasuna eta sakontasuna. Zu ateoa zarela diozu, eta ni fededuna naiz, eta hala ere hagitz hurbil sentitzen zaitut erraten dituzun gauza gehienetan. Eta aldi berean, eztabaida bizian sartzeko gogo suharra piztu didazu.

    Richard Dawkins ez nuen bat ere ezagutzen, eta uda honetan espero dut bere liburua irakurtzea, “El espejismo de Dios”. Irakurritakoan bere kritika eginen dudala hitz ematen dizut, Dabid.
    Michel Onfray bai ezagutzen dudala, entzunez, eta bere libururik ez dut irakurri. Gauza bera, bere “Traité d’atheologie” irakurriko dut, eta ondoren mintzatuko.

    Dabid, zure hitzekin bat nator: Dawkins-ek “esaten dituenak, behintzat, argudiatuta, arrazoituta eta datu nahiz ideia zehatzen gainean esan ohi ditu. Ez dut uste batere oinarririk gabeko ideiarik botatzen duenik. Erantzun dakioke, noski, eta arrazoia ukatu: esan daiteke datu hau ez dela zuzena, datuekin eraiki duen sistema ahula dela, ideia batzuk frogatuta dauzkala baina beste batzuk espekulazioak direla, ondorio borobilegiak atera dituela … edo zer dakit nik. Baina gutxienez, haren idazteko eta arrazoitzeko moduak horretarako aukera ematen du, eta baita eztabaidarako posibilitatea. Ezin da gauza bera esan aurrean izan ohi dituen kreazionista, katoliko ortodoxo, eta bestelako sinesmen edo askotariko fedeen defendatzaile askoren inguruan, fedeak berak, fede hutsa denean behintzat, eztabaidarako aukera gutxi ematen baitu. Beste kontu bat da hori fededunari axola ote zaion.”

    Dabid, fededun askori ez zaio axola, baina niri bai. Erran bezala, Askagintzaren Teologian kokatzen dut neure burua arlo teologikoan, eta gure jarrera eta jokaera da fede arrazoitua behar dugula, eta arrazoi fededuna (edota “fedetua”, nahiago baduzu). Beraz, gu era nerbiosten eta haserretzen gara zenbait kreazionisten ergelkeria atzerakoiekin, katoliko orotdoxoen teologia kontrairaultzailearekin (nafarra naiz eta badakit zer den OPUS DEIk erabateko kontrolpean duen lurralde batean bizi behar izatea …), edota NEW AGE delakoaren zenbait irrazionalkeria eta zozokeriarekin.

    Zehazte aldera, erran dezadan bidenabar, neure pentsaera eta jokaera kokatu ahal izateko, fede-teologia mailan Askagintzaren Teologian situatzen naizela, filosofikoki Materialismo Utopistan, eta politikoki komunista iraultzailetzat jotzen dudala neure burua. Honek agian eztabaida erraztu eta aisetuko du.

    Emazteak bukatzeko erraten dit, haurrak esnatu behar ditugula hondartzarat joateko (Catalunyatik idazten dizuet) eta momentuz utzi behar zaituztet. Gero segituko dut. Ene pentsamoldea agertzeko, hurrengo iruzkinean igorriko dizuet duela laupabortz urte HERRIA2000ELIZA aldizkarian argitaratu zidaten artikulua, fedeaz eta arrazoiaz mintzo dena.

    Agian lapiko honetarako gatz, piper eta batxuri amini bat izanen ahal da!

  20. HERRIA 2000 ELIZA

    EUSKAL ITURRIA
    FEDE ETA ARRAZOIAZ HARATAGO

    Fedea eta Arrazoia

    Jainkoak bi hegal eman dizkigu gizon-emazteoi, biak beharrezko eta elkarren osagai: Fedea eta Arrazoia.

    Arrazoiaren bidez ikusten eta ikasten dugun oro antolatu eta bilbatu egiten dugu. Eguneroko gertaeretan ageri dena logikaren bidez sailkatu eta egituratzen dugu. Logika bera gure begi aitzinean agitzen diren fenomenoetatik, zentzumenen bidez sumatzen ditugun jazoeretatik eratortzen dugu. Arrazoiak laguntzen digu mundua ulertzen eta taxutzen, lantzen eta aldatzen, egokitzen eta moldatzen. Arrazoiak argitzen digu.

    Fedeak haratago garamatza: ikusten ez duguna, oraindik ez dakiguna, amesten duguna, sentitzen laguntzen digu. Fedeak utopiaren lilura pizten digu gogo-bihotzean. Fedeak gaitu gu baino handiago eta sakonago diren idealen bila abiarazten. Amets ederren xerka. Joxe Arregiren hitz paregabeez errateko: “Daukaguna, dakusaguna, dakiguna ez dugu inoiz aski”. Fedeak gutaz haraindiko Misterioa erakusten digu. Fedeak argitzen gaitu.

    Fedearen esperientziak sortzen du Erlijioa, bizipenak adierazpena eskatzen baitu. Eta Arrazoiak Zientzia du sortzen jakinminak mundua antolatu behar baitu. Batak Teologia, bertzeak Filosofia.

    Bi hegal eman dizkigu Jainkoak, zertarako ote? Zertarako ditugu, bi zango, bi begi, bi esku, bi belarri? Zertarako gara gizon eta emazte?

    Maitearen bila hegaldatu

    Jainkoak adimenaren eta sentimenaren bi hegoak eman dizkigu Beraren xerka abia gaitezen. Bainan ezin gara hegalez airean hasi biak batera astintzen ez baditugu. Biak egin ditu Jainkoak eta biak ditu maite.

    Maitearen hutsunez gara beti, gu sortu gaituen Ur Biziaren egarriz, gu bizi gaituen Argiaren gosez, gu besarkatzen gaituen Amaren maiteminez.

    Baina tamalez, Jainkoak gintuen sortu, eta guk idoloak genituen asmatu. Eta idoloek menderatzen gaituzte, kateatzen eta zapaltzen.

    Mendebaldeko madarikazioa

    Erdibitzea da gure gaixotasuna. Dena bitan zatitu eta elkarren aurka jarri: pentsamendu binario hierarkikoa. Izatearen oreka eta batasuna zaindu beharrean, biribila eta borobila osatu ordez, piramide suntsitzaileak eraikitzen ditugu nonahi eta noiznahi, Botere zapaltzailearen ikur.

    Atzendu eta ahantzi dugu Fedea Arrazoiaren laguntzarik gabe ilunbeetan itotzen dela, berehala tirania bilakatuz. Arrazoia Fedearen arnasarik gabe idor eta agor da, motz eta antzu dela, berehala basamortu bihurtuz. Burua eta bihotza elkarren beharra baitute!

    Horixe da Mendebaldean agitu zaiguna: lehenik Fedeak bere burua saldu zuen, Inperio Erromatarraren morroi bilakatuz. Fedea Boterearen mozorro eta estalkia, eta Arrazoia bere zerbitzari eta otseina. Bestelako –benetako- Fedearen izenean matxinatzen zirenak behin eta berriz zapaldu eta triskatu zituzten Erdi Aroan. Azkenean, matxinada Fedearen kontra antolatu zen, eta Arrazoiaren alde: Modernitatean sartu ginen. Bainan hegal bat hautsirik, nola aireratuko gara? Modernitatearen garratzak Posmodernitatea ekarri digu: amets eta utopia ororen basamortu lehorra.

    Erdi Aroak Erreinurik gabeko Jainkoa aldarrikatzen zuen, eta Modernitateak Jainkorik gabeko Erreinua eraiki nahi zuen.

    Erlijio zaharra Euskal Herrian

    Ez omen zen honela antzinako Euskal Herrian. Fede zaharra zen orduan, baina zorigaitzez zatika baizik ez dugu ezagutzen.

    Gure arbasoek jakitate handia zuten, eta hura gure hizkuntzan sortu eta sartu zuten. Agerian izan da mendez mende, eta aldi berean gorderik. Dena erdibitzen zutenak “erdaldun” izendatu zituzten. Eta haien mintzairak, “erderak”. Erdizka ikusi eta ulertzen baitzuten mundua. Erdiragarria.

    Izatearen orekari eusten ziotenak, Denaren euskarri zirenak, “euskaldun” ziren orduan, eta “euskara” haien mintzoa. Biziaren amaigabeko sortzea gurtzen zuten, eta sorginak ziren haien zaindariak. Sorgin, bai, okin, iturgin, hargin, emagin bezalaxe. Biziaren zerbitzari. Sorburuaren lagun.

    JAKINDURIA ZAHAR HONEN ATEA EUSKARA BERA DUGU. KAFE HUTSA EZ DA HUTSIK DAGOEN KAFEA, KAFEZ BAKARRIK BETE-BETEA DENA BAIZIK. HUTSA BAITA BETEA! OSATZEA SENDATZEA ETA OSOTZEA DA ALDI ETA ALDE BEREAN!

    Noiz hasiko gara iturri honetatik berriz edaten?

    “Iturri zaharretik
    edaten dut,
    ur berria edaten,
    beti berri den ura,
    betiko iturri zaharretik.” (J.A.Artze)

    Euskaldun fededun

    Erlijio Berria ekarri zuten gero, Kristautasuna, alegia. Aldez edo moldez Euskal Herriak bereganatu zuen, eta hein handi batean Erlijio Zaharrarekin nahasi. Mendez mende elkarrekin bizi izan ziren. Geroago fanatismoak eta zapalkuntzak oreka hori hautsi zuten eta gure Fede Zaharra itzali zen sorginen aurkako su madarikatuetan. Erabat ote?

    Mendebaldeko madarikazioak gu ere jo gintuen honela, eta Arrazoirik gabeko Fedeak zapaldu gintuen behin eta berriz. Federik gabeko Arrazoiak, aldiz, bitan zapaldu gintuen, hasiera-hasieratik erderaz antolatu baitzen.

    Modernitate berantiarraren etena

    Euskal Herria, euskaldunok, alegia, oso berandu sartu ginen Modernitatean geure oinez. Erdaraz aspaldian sartuak gintuzten bortxaz, jakina. Eta gure beranta barkarazteko-edo, etenaldi ikaragarria egin dugu gure iraganarekin: Fedea arras baztertu geure kulturatik eta bizipenetatik. Mendebalde osoan gertatutakoa guri ere jazo zaigu: ezin hegaldatuz gabiltza, ezin askatuz, ezin osatuz… Bizimina beharrean, minbizia dugu nonahi.

    Guk ere euskaldunok Fedea eta Arrazoia behar ditugu, biak elkarrekin, haratago joateko, Maitearen bila. Jainkoaren xerka. Horretarako sortu gintuen Marik. Horretarako sortu zituen munduko populu guztiak. Horretan bakarrik kausituko dugu geure zoriona.

    Fede eta Arrazoiaren hegalez Mistikaren bideetan barna abiatu behar dugu. Hussein Vakilirad poeta irandarraren hitzez adierazteko:

    “Inoiz ikusi ez duzun itsasoaren bila abiatzea,
    Hori duzu fedea.
    Ikusi duzun itsasoan igeri egitea,
    Hori espiritualitatea da.
    Itsaertza ikusmenetik galdurik
    Uretan murgiltzea,
    Mistika duzu.”
    “Maitearen xerka”.
    Poema bilduma.
    Teheran , 1979.

    Bi hegalak behar ditugu: Fede arrazoitua eta fededun Arrazoia, XXI. Mendeko krisi globala gaindituko badugu. Bainan ororen gainetik, Mistika ezinbesteko dugu. Mistika askatzailea, hau da iraultzailea eta osatzailea aldi berean, Iraultza ttipia (soziala) eta Iraultza handia (pertsonala) uztartuko dituena. Hil ala biziko eginkizun honetan euskaldunok badugu zer erran eta zer egin. Aitzindari garateke, egia hegian baita.

    Euskal Iturria

    Lerro hauetara iritsi bazara, honek erran nahi du interesa baduzula. Agian gogaide eta bidaide ukanen zaitut. Hona hemen proposamena: Euskal Mistika Askatzailea indarberritzeko talde, sare, elkarte bat sortzea.

    Ez gara zerotik abiatuko. Erlijio zaharraren fede animistaren altxorra badugu, eta gure arbasoek Euskaran bertan erein zuten jakitate harrigarria. Euskaldunok mendez mende bizi eta landu dugun askotariko fede anizkunaren testigantzak ere bai.

    Fedea diot, eta ez Erlijioa, Kristautasuna eta are guttiago Katolizismoa. Fedearen baitan sartzen baita gizon-emazteok ditugun haratagoko gogoeta eta sentimendu oro, erlijiosoak, agnostikoak baita ateoak ere. Utopia, Jainkoa, Maitasuna, Misterioa, Unibertsoa….izen guztiak biltzen baititu Bere baitan gure Maiteak!

    Euskal Iturrian edanen dugu Ur bizia, planeta honetako Herri bakoitzak bere hizkuntzan hartu behar baitu Jainkoak denoi oparitzen digun Argia. Argi horien izpiak zenbaezinak dira eta oro eder. Guk euskaldunok Herri eta Fede guztien Iturrietatik edateaz gain, gure Iturritik ere edan behar dugu.

    Jainkoaren Erreinua eraiki nahi eta behar dugu, eta eginkizun latz eta miresgarri horretan Erreinuaren Jainkoa ukanen dugu lagun eta gidari. Agian Euskal Herria ere bi hegalez aireratuko da munduko populu guztiekin batera, gure Maiteak profeten bidez agindu zigun Utopiaren bila!

    Xabier Agurruza.

  21. Aupa! Hemen nauzue berriz ere.

    Dabidi erantzunen diot oraingoan ere: Berak dio “Ezagutza zientifikoak, iruditzen zait, mundua ezagutzeko eta interpretatzeko mugak dauzka. Baina erlijoa, izpiritualtasuna, sinesmena, fedea eta gisakoak —sailkapen horri ere ñabardurak egin beharko litzaizkioke— ez dira horren alternatiba bat, nire ustez. Ez dira mundua ezagutzeko beste aukera batzuk. Bai akaso munduan egotekoak, errealitatea irakurtzekoak, baina ez zientziaren tankera berekoak.”

    Ene ustez, fedea eta erlijioa ez dira gauza bera, fedea esperientzia pertsonala baita, eta erlisionea, aldiz, haren arautze soziala, beti ere klase borrokaren menpekoa, eta beraz, botere gatazka eta zapalkuntza sareetan murgildua. Horretaz gain, fedea ez da arrazoiaren alternatiba, izaki humanook ditugun bi hegalak baizik, jadanik irakurri dukezuenez. ” Fedea Arrazoiaren laguntzarik gabe ilunbeetan itotzen da, berehala tirania bilakatuz. Arrazoia Fedearen arnasarik gabe idor eta agor da, motz eta antzu da, berehala basamortu bihurtuz. Burua eta bihotza elkarren beharra baitute!” Hori da ene iritzia, Dabik, zuk zer uste duzu?

    Zure lehen iruzkinean ni aipatzen nauzunez, orain eratzun nahiko nizuke, Dabid.” Fermintxok dioenez, kontua ez da ateismoa/fedea, zapalduak/zapaltzaileak baizik. Konforme bigarrenarekin, eztabaida hori badago eta, are gehiago, garrantzitsuena hori da. Baina zergatik ez bestea? Nik uste badagoela ateismoa/fedea eztabaida egitea, eta guztiz zentzuzkoa eta interesgarria dela.”
    Erabat ados naiz zurekin, Dabid, ateismoa/fedea eztabaida guztiz zentzuzkoa eta interesgarria dela uste dut nik, bainan ene ustez lehenik zein fedez eta zein ateismoz mintzatzen garen zehaztu behar dugu. Nik ez baitut berdin eztabaidatzen ateo burges batekin (zeina ene klase etsaia den…) ala ateo iraultzaile batekin (zeina ene burkidea den) Zergatik erraten dudan hauxe? zeren ateo burges batek, bere ateismoaren bidez, beti saiatuko da bere klase interesak babesten eta sustatzen: dela ateismo elitista eta aristokrata baten bidez, Voltairrek egiten zuen bezala, dela Herri Langilearen utopia, esperantza eta borroka itxaropen guztiak zapuzten eta iluntzen, Savaterrek egiten duen bezala. Beti ere haien idolo odoltsua, haien jainko faltsua (Kapitala eta bere gorte saindua) kuestionatu gabe. Aldiz, ateo iraultzaile bat, bereziki humanista bat, beti saiatuko Sistemaren jainkoak kuestionatzen eta salatzen, Marxek, Bakuninek eta gainontzekoek egin zuten bezala, eta Askagintzaren Teologiaren arabera, Sistema zapaltzaileen jainko guztiak faltsuak dira, idolo gezurrezkoak, alienazio eta umiliazio iturriak. Beraz, Dabid, ateismoaren inguruan mintzatzean, niretako bederen, norberaren jarrera/jokaera klase gizartean zehaztea komeni da, aunitzetan Jainkoa aipatzean ez baikara ideia eta kontzeptu berberaz ari. Kapitalismo Inperialistaren jainko guztiak ene etsaiak dira eta suntsitu beharrekoak, nahis eta budismo, islam, judaismo edota kristautasunaren jantziez mozorrotu. Laburbilduz: George Bushen jainkoa ene etsaia da, Benedikto XVI.arena den bezal-bezalaxe. Eta hau ez dut nik asmatu, Biblian ageri da behin eta berriz.

    Dabid, erabat identifikatzen naiz zure hitzekin: ” Eta, zorionez, fede/ateismo kontuetan ez daukagu inongo adostasunera iritsi beharrik, berdin-berdin gelditu baikaitezke bakoitza geurearekin, eta hala ere elkarren ondoan lasai eta gustura aski egoten.” Bainan ez egoten, ekiten baizik, zapalduen Utopien alde, Herri Langilearen borroka guztiekin era aktibo batez bat eginik, Humanitatearen askatze eta ematzipatzea helburu. Gure arteko eztabaidak aberrastuko gaitu eta jendeago egin, eta nork bere bidean segituko du.

    Dabid, fededun iraultzaile izaten saiatzen naizen aldetik, erabat identifikatzen naiz zure hitzekin: “Arrazoia erabiltzen dugu eguneroko gure lanak antolatzeko, gure idatziak egiteko, hainbat erabaki txiki eta handi hartzeko, edo Euskal Herriko egoera politikoa aztertzeko … eta arrazoia erabiltzen dugu, adibidez, ama birjina ikusi duela esaten duenaren jarrera epaitzeko: ez da arrazoizkoa, eta ez dugu sinesten. Baina arrazoiaren galbahetik ez ditugu pasatu nahi izaten berez ama birjina ikusi izana bezain absurdoak diren beste sinesmen batzuk, inongo ebidentziarik ez dutenak, fede kontuak direnak: erlijioaz edo erlijoez ari naiz, eta baita esoterismotik hurbil edo bertan dauden bestelako ideiak ere. Eta ezkerreko ikuspegian dabilen jendeaz ari naiz, horrek gehiago kezkatzen nauelako. Zergatik baztertzen dugu horrelakoetan arrazoiaren galbahea? Zergatik lausotzen zaigu ikuspegi kritikoa hainbat kasutan?”

    Karl Marxen esaldi kuttuna hauxe zen: “De omnibus dubitandum” , eta uste dut iraultzaile izan nahi dugun fededunok egunero erabili behar dugula, lehen-lehenik geure buruekin, eta ondoren gainotzeko guztiarekin, beti ere klase eta zapalkuntzarik gabeko jendartea, soziatetatea, helburu. Komunismoa, alegia. Batzuk abiatzen zarete zuen uste eta gogoeta ateoetatik, bertze batzuk, aldiz, gure fede esperientzia askatzaileetatik, Biziaren Jainko Askatzailearen ezagutzatik. Gure arteko elkarrizketa, eztabaida, dialogoa ezinbertzekoa da gaur egun, Kapitalismo Inperialistaren krisi globalak egoera larrietara eraman gaituen honetan: gerra danborrak entzuten dira planetako lau bazterretan, Langileriaren aurkako eraso frontal eta gupidagabeak… eta nahi dituzun arazo eta liskar guztiak hemen aipatu, Dabid!

    Azken solasa, Dabid, aipatzen dituzun esaldi eta erramolde ilun horiek ez dira nireak, ERNST BLOCH filosofo marxista, eta beraz, ateoaren hitzak dira, bere liburuko atarikoak, “Ateismoa Kristautasunean”. Atariko hitzak honat ekarri nituen liburu sakon eta xoragarri hori irakurtzeko gogoa zuengan pizteko, iduritzen baitzait autore ahantzi eta madarikatua dela, gaur egungo ateista burgesek erabat baztertua. Euskal Herrian inoiz baino beharrezkoagoa dugu Ernst Bloch, ene ustez, eta Lapiko Kritiko-ko lagunek baimena ematen badidate, artikulu bat prestatuko nuke aski gustora filosofo erraldoi honi buruz (ene ustez XX. mendeko haundienetakoa), zeren abuztuaren 4an bere heriotzaren 35. urteurrena baita.

    Izan ongi, eta agian eztabaida honetatik liburu eder bat sortzen ahal da! Geroak erranen!
    Besarkada bana Catalunyatik

  22. Neu ere berria naiz foro honetan eta aldez aurretik argi utzi nahi dut ez dudala formazio filosofikorik. Hala ere, gaia interesatzen zait, eta ahaleginduko naiz ekarpen labur bat egiten.
    Aspalditik interesatzen zait Antonio Blay sikologo eta bilatzaile katalana (1924-1985). Uste dut berari irakurri niola behin funtsean, erlijiosoak eta ateoak gauza bera zirela (sinisdunak, batzuk jainkoan eta besteak jainkoaren ausentzian). Horren aurrean beste bi kategoria ikusten zituen: agnostikoa eta bestelako x horrekin kontaktoa dutenak. Azken bi hauek esperientzian oinarritzen dira.
    Bestelako x jarri dut txinatarrek Tao edo Blayk berak Ser izendatzen duten hori ez zaidalako erlijiodunak erabiltzen duten Jainko terminoaren sinonimo garbia iruditzen. Kontua da azken hiru mila urteotako bilatzaileen esperientziak aztertuz gero (yoga maisuetatik hasita Eckhart Tolle edo Richard Alperteraino sufiengandik pasatuz) antzerako kronikekin egin ahal dugula topo. Hor badago zeozer esperientziaren bitartez (ez sinismenarekin, kontuz!) antzeman ahal dena eta arrazoiak harrapatzen ez duena.
    Amaitzeko, Blayren Ser liburutik ateratako aipua: “No presento un sistema filosófico o teológico al que uno tenga que adherirse por fe o creencia, sino que se trata de ir a ello a través de experiencia, de evidencia. Cuando se habla de cosas que de momento uno no ve con toda claridad, tiene que mirar si intuitivamente son aceptables como hipótesis de trabajo, hasta que a través del propio trabajo uno llegue a ver, a demostrar en sí mismo, que son ciertas. En suma, no se trata en absoluto de adherirse a ninguna ideología ni a ninguna idea”.

  23. Aupa, Fermintxo:
    Egia esateko, opor egunak bukatzen ari zaizkidak, eta eztabaidatik erretiratzea pentsatua neukaan. Hartuko diat instante bat, nolanahi ere, gutxienez hori zor diadala uste dudalako, eta hire idatziari hartzen diodan aire jator eta atseginak ere horretara animatzen nauelako.
    Hire idatziak irakurri ondoren, sentsazio kontraesankor samarrak sortu zaizkidak. Alde batetik, HERRIA 2000 ELIZArako idatzitako artikulua irakurri ondoren, horrekin konektatzeko erabateko ezintasuna sentitu diat ia. Oso urruti sentitzen nauk posizio horretatik, oso urruti. Hire idatzian sendotasun eta zintzotasun handia sumatzen dudanez, ahalegina egin diat —lehenago ere egin izan diat—, konpartitu gabe bada ere gutxienez posizio hori ulertzeko. Kosta egiten zaidak, egia esan behar bada, ez baitut horretan gezurrik esan nahi.
    Baina, bestalde, hire mezuak irakurrita, garbi zeukeat alderdi horretan daukagun distantziak ez lukeela galaraziko beste mila kontutan hurbiltasun oso handia sentitzea, eta, hik esaten duan moduan, ez soilik elkarren ondoan lasai eta gustura aski egoten, ekiten baizik. Zuzenketa bikaina duk hori, kontua ez baita egote hutsa, ekin ere ekin beharra zaiok.
    Eztabaidan aritu gaituk, bakar samarrik aritu naizela aitortu beharko diat, baina ez diat inoren kontra aritu naizenik sentitzen. Elkar ulertzeak sarritan ekartzen dituen zailtasun txiki horiek gorabehera, uste diat ideia batzuk behintzat harrotu ditugula, eta oker ez banago horixe duk gune honen helburua. Badiagu hor bazka pixka bat, pentsamenduan aurrera egiteko.
    Irakaspenen bat atera ote nezakeen ere galdetu zioat neure buruari. Baietz esanen niake. Dawkins dela eta ez dela, esaterako, ni haren logikarekin nahikoa edo oso bat natorrenez, ez diat akaso antzeman doinu harrorik edo gutxiespen mezurik. Baina akaso beste posizio batetik irakurtzen duenak, edo besterik gabe objektibotasun handiagoz irakurtzen duenak, antzemanen ziok. Eta horrek ez liake garrantzia handirik izanen, harrokeriarenak alegia, ez balu mezua, gogoeta eta eztabaida desitxuratuko, baina baliteke ondorio hori ere izatea.
    Horrekin lotutako beste irakaspen bat izan litekek ateo guztiak ez direla berdinak, katoliko guztiak ez diren bezalaxe, edo zientzialariak, edo budistak, edo… Kritikak egiten ditugunean —neure buruaz ere ari nauk—, kolektiboak oso modu lausoan kritikagai gisa hartu beharrean, hobe izanen huke ziur asko pertsona, erakunde edo talde jakinen esan-eginak, esan-egin zehatzak, kritikatzea. Eta ongi samar iruditzen zaidak, gainera, esan-egin horiek ere beste logika eta parametro batzuetan aztertzea, izan klase borroka edo izan beste eskemaren bat.
    Interesgarria oso iruditu zaidak hire bereizketa hori, fedea eta erlijioa. Uste diat, horrela boteprontoan, arrazoia duala, eta eztabaidan zehar komeni dela funtsezkoak izan litezkeen bereizketa horiek argiago matizatzea. Ados, beraz.
    Abiapuntuko gaira pixka bat etorrita, Andonik planteatu zuen ateismoaren kritikara alegia, uste diat erabat zilegi dela kritika hori egitea, ateismoaren zaku handi horren barruko osagaiak ongi zehaztuta ahal baldin bada. Niri, egia esan, ateismoaren kontu honetan gehien interesatzen zaidana, ateismoak korronte gisa edo zenbait ateok izan dezakeen jarrera baino gehiago, ateismoaren beraren funtsean dagoen ideia duk, eta bereziki jainkorik edo bestelako izaki traszendenterik edo gisakorik existitzentzin dela sinestea edo ez sinestea. Horri mila buelta eman zizkioat. Ez diat deus aurkitzen horrelako zerbait izan litekeenik sinestera eramanen nauena. Arrazoiak eta dudan informazioak ez naik horretara eramaten, ez diat inongo errebelaziorik izan, ez diat horretara bultzatu nauen bizipenik zintzorik izan, eta ez zeukeat horra gidatzen nauen intuziorik edo antzekorik ere. Zintzo esaten diat, eta bazekiat, jakina, oker egon nintekeela, baina ebidentzia bezala sentitzen diat (sentitu, ez “jakin”), ez dela horrelakorik existitzen. Horregatik erabili izan diat “absurdo” hitza fede eta jainko kontuez aritu naizenean. Niretzako hain ebidentea dena, edo hain ebidente sentitzen dudana, alegia munduan diren jainko eta izaki traszendente oro gure asmakizun nabarmenak direla, hainbeste jendek, gehienek egia esateko, ontzat ematen dituztelako. Baina errespetu osoz esaten diat, ez baitzait iruditzen ni egia ikusteko gai den “listo” bat naizenik, besteak itsututa edo liluratuta dauden bitartean. Kontua duk, besteen fede eta sinesmen horiek ulertzeko ahalegina eginda ere, ezin dudala absurdoaren sentsazioa niregandik baztertu.
    Noski, fede horrek eta sinesmen horiek zentzu bat dutela uste diat. Gizakiok geure buruari egiten dizkiogun galdera potolo batzuk, erantzunik ezean, angustia handi samarra sortzen diate. Nor gara, nora goaz, zergatik gaude hemen eta gisakoez ari nauk. Eta arrazoiak, logikak, zientziak eta horiek hainbat galdera erantzunik gabe uzten dizkigutenez, erantzunak beste nonbait bilatzen ditiagu, eta aurkitu ezean, asmatu eta horri helduko zioagu. Sinpleegi azalduta zegok ziur asko, baina gutxi asko horrela dela iruditzen zaidak. Nik hor ikusten diat gure arrazoitik harago dauden fenomeno edo izakiengan sinesteko jarrera hori. Horrek, ziur asko, angustia hori leuntzen ziok hainbati, eta mesede egin lezakeela uste diat. Baita kaltea ere, fedeak atzerakoi, debekuzale, autoerrepresore… diren erlijio, jokabide, arau eta moral jakinen forma hartzen badu. Hori askotan gertatu duk eta gertatzen duk. Eta, hori ere esan beharra zegok, beste askotan ez. Askotan, besterik gabe, kalterik ez duelako sortzen, eta beste batzuetan, zuzenean dinamika edo praktika askatzaileetara ere bultza dezakeelako, hi heu horren adibide. Esan beharra zeukeat, hala ere, benetan uste dudala federik gabe ere angustiarik gabe bizi daitekeela, eta dinamika askatzaileetan parte har daitekeela. Fedearen funtzioa ulertu zezakeat, baina ez zaidak ezinbestekoa iruditzen.
    Askotan, sentsazioa diat zientzia pixkanaka tokia eta espazioa kentzen ari zaiola mitoari, erlijioari, eta baita agian filosofiari ere. Eta erlijiozalea ez nauk, baina filosofia gustukoa diat. Ez diat uste, bestalde, zientziak eta arrazoiak inoiz galdera guztiak erantzunen dizkigunik. Ez zientziak dituen mugengatik, guk espezie gisa dauzkagun mugengatik baizik. Baina oraindik ere gauza dezente deskubrituko ditugula iruditzen zaidak, eta uste diat aurkituko dugun panorama ez zaigula gustatuko agian. Alegia, munduak guk uste eta agian nahiko genukeena baino absurdoagoa eta materialagoa dela aurkituko diagu, hala iruditzen zaidak behintzat, eta uste diat horrek dezente “joditzen” duela. Eta uste diat horrek berak ere sortzen dituela erresistentzia dezente —zientzialari batzuen harrokeriak gorabehera— zientziaren aurka sumatu uste dudan erresistentzian. Bai hierarkia katolikoa bezalako instituzio atzerakoietan, baina baita beren burua ezkerrean edo pentsamendu ireki batean kokatzen duen jendearengan ere.
    Zientziak, egia duk, neurri batean erromantizismoa kentzen ziok bizitzari. Erakusten digun panorama ez duk gure izaerarentzat ederrena akaso. Baina ni, esate baterako, nire sentimendu eta sentsazio guztiek azken batean kimikaren bitartez azaldu litezkeela esaten badidate ere, berdin-berdin haserratzen nauk,edo tristatu, urduri jarri, maitatu, borrokarako grina izan… Jainkoaren hatsa, ez zekiat nolako aura, edo arima zehaztugabe bat izan beharrean, erreakzio kimiko batzuk eta bulkada elektriko batzuk izan arren hori eragiten didatenak, niretzako bene-benetakoak dituk horiek guztiak, errealak, eta bizi-bizi sentitzen dizkiat. Eta federik ez izateak ez zidak hori galarazten. Fededunari fedea izateak galarazten ez dion bezala.

    Beno, ez zekiat non hasi naizen, eta ez zekiat nora iritsi naizen dagoeneko. Uste diat bukatzeko tenorea ere badela. Eztabaida honetan nirea ez bezalako iritzia eman duten guztiengandik zer edo zer ikasiko dudala espero diat. Momentuan erantzunek eta kritikek eman lezaketen “azkuretxo” hori pasatzen denean, gainera, askoz errazagoa duk kontrarioak erakutsi dian hori onartzea eta hire egitea.
    Besterik gabe, beraz, agur eta segi bizkor.

  24. Aupa Dabid!

    Milesker hire azken iruzkinarengatik. Eta bai, HERRIA 2000 ELIZA aldizkariko artikulua fededunendako izkiriatu nian, eta beraz, hizkera ez duk hiretako erraza, ezta atsegina ere. Normala duk, Dabid, bide guztiak ez dituk berdinak, eta Hussein Vakilirad mistiko sufiaren hitzez errateko, hik ez duk uste “itsasoa” badenik ere, beraz, ez haiz sekulan horren bila abiatu. Bainan “Itsasoa” erran , “Mendia”, “Utopia”, “Iraultza” , “Unibertsoa”, “Kosmosa”, “Ama Lurra”, “Maddi”, “Natura”, “Tao”, edo dena dela, gizon-emazteok ez gaituk absoluturik gabe bizitzen ahal, eta horretan saiatzen garelarik, berehala zimeldu, ihartu eta idortzen gaituk. Utopia baita gure Ur Bizia. Eta Nietsche diagu adibiderik ederrena, nolako amaiera garratza izan zuen…

    Dabid,pentsatzen diat Camus idazle eta filosofo frantsesa ezagutzen duala. Horra hor humanismo ateoaren adibide xoragarria, Ernst Bloch-en marxismo heterodoxoarekin batera. Nazareteko Jesusek behin eta berriz errepikatzen zuenez (horregatik torturapean hil ziaten orduko “fededun” zapaltzaileek) kontua ez duk Jainkoarengan sinestea, afera duk errukizko eta elkartasunezko EKINTZAK egitea, praxia, alegia: gosez denari jaten ematea, egarri denari edaten ematea, biluzik dagoena janztea, preso dagoenari bisita egitea -eta askatzen saiatzea, jakina!-… Eta horretan ateoak eta fededunak elkarrekin gabiltzek, ezta?

    Aio, Dabid, nahi duan artio!
    Agian segituiko gaituk solasaean eta eztabaidan!
    Izan ongi, lagun!

  25. Hemen eztabaidatutakoa ikusita, interesgarria iruditu zait ARGIAn Amets Arzallusek Beniko (Bolivia) Gotzaina den Manuel Egigureri ARGIAn egin dion elkarrizketa hona ekartzea.

    Hemen osorik. http://www.argia.com/argia-astekaria/1948/manuel-egiguren

    Hemen pasarte esanguratsu bat:

    Liberalismoa diozu, baina elizak komunismoaren aurka gehiago ekin izan du liberalismoaren aurka baino.

    Bai, egia da. Elizak eskuinera jo izan du, eta apaiz bati apaiz komunista deitzea akusazio bezala hartu izan da. Baina niretzat ohore bat da, nahiago dut apaiz komunista deitzea aberatsen apaiz baino. Marxismoak beti pobreen alde, langileen alde jokatu izan du, errealitatea zientifikoki aztertzeko oso metodo interesgarriak ditu, eta gauza bat esango dut: marxismoak elizari asko erakutsi dio.

    Baina marxismoak ukatu egiten du jaungoikoa badenik.

    Bai, hori bai. Horretan gu ez gaude konforme, jakina, marxismoak jaungoikoa ukatu egin duelako. Baina horretan ere batek baino gehiagok esan ohi dute, Marx bizi izan balitz, gaurko egunetan akaso ez zuela jaungoikoa ukatuko. Jaungoikoa ukatu zuen erlijioa opio hutsa zela ikusita. Dena den, horretan burua nekatzea alferrik da, ez dugu inoiz jakingo berak benetan nola jokatuko zuen gaur jaungoikoari buruz.

    Eta garai batean elizak eta marxismoak bat egin izan balute?

    Bat egitea batek jaungoikoa ukatuta eta besteak ukatu gabe, hori ez da posible. Baina Marxek jaungoikoa ukatu ez balu eta eliza eta marxismoa elkartu izan balira, bestelako mundua izango genuke gaur. Che Guevarak ongi esplikatzen zuen hori. Nire lagun bat, Javier Arsuaga, iraultza bukatu zenean, Kuban egon zen, eta Che Guevararekin askotan hitz egiten zuen. Hark beti esaten omen zion: “Zuek, kristauak, bi mila urte daramazkizue mundu honetan. Zuek esaten duzue: ‘maitasuna, maitasuna’. Zuek maitasun iraultza egin izan bazenute, guk ez genuen iraultza indarrez egiteko beharrik izango. Zuek daukazue kulpa”. Eta arrazoi zuen. Hori Amerikan egi ikaragarria da.

    Herri aberatsak munduan zer egiten ari garen ikusita, zerurik espero al genezake?

    Alferrik da zeruaren esperantzan egotea. Zerua lur honetan bilatu behar da. Eta noiz bihurtuko da lurra zeru? Denek esango dutenean, “ez zait ezertxo ere falta, besteek daukatena nik ere badaukat, osasuna, etxea, familia, jana, eta elkar maite dugu”. Orduantxe lurra meza batekin zeru bihurtuko litzateke. Baina lan hori hemen, mundu honetan egin behar da. Eta mundu hau zeru bihurtzen ez den bitartean, infernua da. Esango genuke gaur mundu hau infernua dela. Eta gure lana izango litzateke, infernua den mundu hau zeru bihurtzea.”

  26. Aupa denok!

    Hunkiturik eta penaturik jakin dut Manuel Egiguren frantziskotarra Bermeon hil zela herenegun, 82 urte zituela. Uste dut Andonik ez zekiela bere heriotzaren berri elkarrizketa argitaratu zuelarik. Inarrosirik irakurri dut, Askagintzaren Teologia oso-osorik laburbiltzen zuelakotz. Eta nik ez nuen haren berri! Aunitzetan ondo-ondoan ditugu pertsona handiak, erraldoi intelektualak eta tantai humanoak,eta ez gara ohartzen. Agian Lapiko kritikoak lagunduko ahal digu euskaldunon arteko sare teoriko-filosofiko-ntelektuala josten eta ehuntzen! Euskal Herriak ezinbertzeko du bere pentsamendua garatzeko! Eta Euskal Herri Langileak areago bere burua askatzeko!

    Omenaldi xume gisa, nik ere ekarri nahi ditut orriotara bere gogoeta batzuk:

    Euskaldun izate horrek lagundu zizun indioak hobeto ulertzen?

    “Dudarik ere ez. Asko lagundu dit euskaldun izateak. Nik oso garbi ikusten dut guri, hemen Euskal Herrian, euskaldun izate horrek sentimendu bat ematen digula, Espainiako batek sentitzen ez duena. Gure pentsaerak, gure ideiak, euskalduna ez denak ezin ditu sentitu. Eta horrek asko lagundu dit Amerikan. Indioak ikusi eta pentsatzen duzu: “Caramba, orain entenditzen dut indio hauek zergatik duten hain kultura ezberdina, eta zergatik nahi dioten eutsi”. Euskalduna izanda indioari askoz errazago ulertzen diozu, hizkuntza berean hitz egiten dugu.”

    Josebak aipatzen duen gogoeta ez-eurozentriko hori, ez-modernozentrikoa, ez al da abiatu gure euskalduntasunetik, gure “indigenatasunatetik”? Jon Sarasuak halako zerbait aipatzen du batzutan…

    “Eta zer fede, zein Kristo zen han aurkitu zenuen hura?

    Hego Ameriketan bilatu nuen Kristo, pobreen abokatua zen, umeen defentsa eta emakumeen defentsa egiten zuen Kristo. Ikasi nuen nola bere garaian Jesukristok iraultza egin zuen, mundu honetako politikoek goian jartzen zutena berak behean jartzen zuen, eta munduko nagusiek behean jartzen zutena berak goian. Jaungoikoarentzat pobreak ziren aurrena: “Mundu honetan pertsonak balio du eta ez diruak” eta pertsonaren defentsa ikaragarria egiten du ebanjelioan.

    Nazioz nazio emandako misio haiek zabaldu zizkidaten begiak. Kolonbia osoa pasa nuen, Ekuador, Santo Domingo… Eta ikusi nuen jende izugarri pobrea, miseria asko. Eta bestalde, gutxi batzuk izugarri aberatsak: animalia guztien jabe, uzta guztien jabe, eta emakume guztien jabe. Zenbat emakume ez ote zituzten haurdun utzi? Eta bestalde jende pobre-pobrea, baina oso ona. Eta pixkanaka, euskaldun izateari utzi gabe, indio bihurtu nintzen.”

    Askapenaren teologia

    “Askapenaren teologia Amerikan herriak sortu duen teologia da, pobreek egindakoa. Familiak elkartzen ziren eta biblia esplikatzen zioten elkarri, eta horrela sortu zen askapenaren teologia. Izan ere, ez da berdin jaungoikoari buruz hitz egitea palazio batean dagoen gizonari, edo txabola batean dagoen pertsonari. Kristori buruz, elizari buruz, sakramentuari buruz hitz egitea ez da berdina aberatsari edo pobreari. Aberatsa kolesterolarekin hiltzen da, eta pobrea gosez. Orduan, askapenaren teologia pobretasunean bizi diren jendearekin egiten den teologia da. Baina teologia hori denentzako da. Ez pobreentzako bakarrik, aberatsentzako ere bai. Eta pobreen aldeko aukera egiten ez duen aberatsak kristau izateari uzten dio”.

    Manuel Egiguren gure eztabaidaren erdian hil zaigu, baina gogoeta ederrak utzi dizkigu. Balia ditzagun gure salosaldietan sakontzeko!

    Manuel, ez hidudan ezagutu, bainan ez agurrik, ez adiorik, gero arte baizik!
    Agur eta ohore, fedekide eta gogaide! Biba zu!

  27. Gaia ezhoikoa, Andoni, eta gakoa filosofiarako. Artikulu interesgarria eta eztabaida luzea. Gauza asko bururatzen zaizkit baina datorren urterako utziko ditut (kar,kar, hizkuntza hobetzen dudanean). Momentuz, Platonen aholkua hona dakart:

    “Hijo mío, el paso del tiempo te hará cambiar de opinión en muchos puntos y pensar al revés de cómo piensas ahora. Aguarda, pues, hasta entonces para zanjar cuestiones de tanta importancia. Y, aunque para ti no cuenta, la más importante es pensar correctamente en el tema de los dioses”.

    Beraz, gaia irekita dago eta ona da!

Leave a Reply