Erlijioa eskolan. Xabier Agirre. Filosofian doktorea. (Berria. 2012-06-19)

By • Jun 19th, 2012 • Category: Albistekaria

2012-06-19
BERRIA
Erlijioa eskolan

Xabier Agirre

Filosofian doktorea

Espainiako estutara demokrazia «formala» iritsi zenetik hauts asko harrotu da eskoletan erlijioa erakutsi behar dela eta ez dela. Hiru hamarkada joan badira ere, eztabaidak bere horretan dirau, eta azkenaldi honetan han-hemenkako mugimenduak ageri dira zentzu batean edo bestean, erakustearen alde zein aurka. Horren harira, nire hausnarketa plazaratu nahi dut.

Ez naiz hasiko Espainiako elizako sektore tematien argudiatzeei buruz, merezi ez duelakoan nago; baina, urrutira joan gabe, BIGEk, Bizkaiko Eskola Publikoko Gurasoen Elkarteak, eta biztaitar gurasoen izenean, azkenaldian Denontzat eskola laikoa lelopean darabilen kanpainak kezka sortzen dit, esate batera. Kristau erlijioa guztiek ikasi beharraren defendatzaile, batzuk; erlijiorik (eskola eremuan) ez dela erakutsi behar aldarrikatzen, berriz, besteak; egia esan, ez dakit non dagoen batzuen eta besteen arteko aldea, tolerantziarako joera eskasean parez pare baitabiltza. Mendetan sinesmen hertsi, zorrotz eta kohertzitiboan egituratutako gizartea gauetik egunera heziketa aske eta akonfesionalaren erdian aurkitzen denaren kontraesana dakar horrek azalera.

Eztabaidaren abiapuntua, halere, erlijioaren kontzeptua argitzetik hasiko nuke, nonbaitera iristekotan. Zer ulertu behar dugu erlijioaz? Zein da bere egitekoa? Eta zein eremu, izatekotan, bete behar luke hezkuntza-sisteman? Izan ere, asko dira oraindik adoktrinamendu itxiarekin identifikatzen dutenak; iraganaren zama astunegi zaie horiei, hortaz harago beste zerbait irudikatzeko, kristautasunaren kontzepzio baztertzailearekin zerikusirik ez lukeen harantzagoko ikuspegi batetik aztertzeko.

Egungo psikologia ikerketa aurreratuenek, humanismoaren alorrekoak behinik behin, bat datoz pertsonaren gaitasunik behinenetakoa dela nork bere burua ezagutzearena, eta norberaren izateari zentzua emango diona ezagutzeko potentzialitatea. Eta, bitxia badare, ondorio berera joan da iristen fisika alorrean munduaren eta materiaren azken hondoa edo oinarria aztertzen diharduen jende jantzia. Horrekin esan nahi da, edozein hezkuntza-ereduk, arrakasta izan nahi badu, ezin diola norbanakoari ukatu bere heziketan potentzialitate hori garatzeko aukera.

Askatasunaren izenean umearen osotasuna era integralean lantzeko helburua duen eskola garaikideak bizitzan izateko eta izateari zentzua ematen lagunduko dion alorra aintzatetsi beharko du, nahitaez. Beste kontua da alor hori garatzeaz, espiritualitatearekiko sena neritzokenaz, erlijioa, etika edo dena delakoa arduratu behar den.

Zuzentasuna ardatz hartuta eginkizun hori etikari dagokiola aldarrikatzen duten arrazoi kritikoaren defendatzaileek kale itsura baino ez gaituzte eraman azken hamarkada hauetan. Gizabanakoa gidatuko duen ardatza arrazionalitatearen egia izan behar duela nabarmentzearen nabarmentzeaz, arrazoiaren muga hotz eta etorkizun gabeak ageriratuz bukatu du. Erlijioa edo erlijio-sena Eliza Katolikoaren aldarriekin identifikatzen duten laizistak, perspektiba zabalago baten aukera alferrikaltzen ari direlakoan nago; jende anitz, batez ere gazteak, izpiritualitate kutsua darion orotik aldentzen dituzte horrela. Zer da, bada, laizismoa, beste munduikuskera bat baino? Guztiz errespetagarria, nola ez; baina —beste asko bezala— ikuspegi baldintzatzaile eta mugatzailea, inondik ere. Esate batera, sen hori bizitza normaletik ezabatu eta eremu pribatura baztertu nahi duenean.

Kontraesana dago, adibidez, Jon Sudupe saikeragile zorrotzak orri hauetan bertan orain gutxi argitaratutakoan. Onartzen du gaurko gizartea askotarikoa dela, ez laikoa eta ez erlijosoa; aukera guztientzako lekua duena, alegia. Geroxeago, baina, erlijioa eskolako curriculumetik kanpo utzi behar dela ondorioztatuz bukatzen du. Askotarikoa bada, normalena izango litzateke hezkuntzan ere horren isla izatea, ezta? Hau da, aukera guztientzat lekua egotea, inor baztertu gabe eta ezer gutxietsi gabe.

Jon Suduperi hortik datorkio, ene uztez, J. Habermas-en bilakaera ulertzeko ezintasuna. Arrazoi kritikoak arrazoiaz haragoko ikuspegiak eragozten dituelako, hain zuzen. Dio pentsalari alemaniarra «erlijio sentimenduaren goresmenera» igaro dela, eta hori ezin ulertuzkoa zaio; egitez, izatasun sena berreskuratu baino ez du egin bizitza publikorako (erlijiositatetik baino religare-tik gehiago duena), urte luzeetan ukatzen jardun eta gero. J. Habermas, gaur-gaurkoz, egile aitortuenetarioa izatera iritsi da mundu mailan, aitortuena ez bada, kulturaniztasunaren elkarbizitza begiztatzeko izan duen sakontasunagatik, eta ezinbesteko ekarpenak egin ditu gizartean ezberdinen integrazioa (dela sinesmen aldeengatik, dela kultur nahiz ahalduntzeengatik) bideratzeko, bere baitan oraindik hainbeste min eta hainbeste zauri duen gizartean.

Amaraun horren erdian, gure seme-alaben heziketarekin kezkaturik gaudenok urrats berri batzuk ematera beharturik gara. Munduko pedagogia-lan aitortuenek diote bizitzaren lehen zazpi urteetan egituratzen dela ume baten izaera, eta tarte horretan bizi eta jasotakoek baldintzatzen dutela, goitik nahiz behetik, etorkizunean garatuko duena. Zazpi urte horietan egituratzen bada, esan nahi du tarte horretan umeak bere ahalmen guztiak izangai, puri-purian, dituela. Zergatik orduan ukatu bere izatearekiko, bere arimarekiko, sen hori? Zeren izenean, eta noren beldur? Gizakiagan, eta bidebatez, umeagan, sinesten badugu, ez dugu zertan izan inoren beldur. Umeari heldutasun integrala bermatzen badiogu, bere buruarekiko konfiantzan oinarrituta arazoen eta aukeren aurrean askatasunez gidatzea errazten ari gara, eta sen horrek hor bere tartea eskatzen du.

Horrek guztiorrek ez du ideologizazioarekin zer ikusirik. Hiru seme-alaben aita naizen aldetik, zuzenean ikusi ahal izan dut sen hori nola duten berezkotik, eta txiki-txikiak direnetik. Euren urrikusi ezineko eta bere-beretiko (inoiz guk kontatuak edo aireratuak ez diren heinean) azalpenek, kontakizunek, haragoko galderek, jarduerek… horrela diote; alabaina, guk inoiz kontatugabeak edo aireratugabeak izanagatik ere, erantzuna edo laguntza eskatzen digutenak.

Zergatik, beraz, naturaltasun hori arlo pribatura mugatu? Zergatik arlo publikotik deserriratu? Gizakiak garen heinean, izaki sozialak, ehun horretan —eta, ondorioz, hezkuntzaren ehunean ere- tokia, errespetua eta tolerantzia bidelagun, berezko izan behar du.

Gaur egungo baliabideek mundu osoko erlijio eta ikuskerak gertutik ezagutzeko parada eskaini digute. Bata besteekin alderatuta, eta ñabardurak ñabardura, ikusi da guztiak antzeko balioetan oinarritzen direla, balio unibertsal berdinak balioesten dituztela. Hori izan daiteke eskolan hedatzeko abiapuntuetako bat.

3 Responses »

  1. Gai interesgarria bezain korapilotsua Xabierrek planteatzen duena. Ezer esan aurretik aitor dezadan ez erlijioei buruz, ez etikari buruz, ez sen berezi horri buruz ezta horiek aztertu dituzten psikologia, fisika etc. horiei buruz ere fitxik ez dakidala; hau da, nire oinarri gabeko ustetxoetatik eta intuizio kaxkarretatik idatziko dut. Aldez aurretik barkamena eskatzen dut beraz nire arinkeriaz inor mintzen badut.
    Hori esanda, niri interesatzen zaidan galdera honetara mugatuko nuke Xabierren artikulua: “Izatearen zentzua aurkitu egiten da, edo izateari zentzua eman egiten zaio?” Barkatu, alderantziz akaso, zeren badirudi Xabier, hasieran, zentzua eman beharraz ari zaigula baina, amaieran, zentzu jakin bat iradiokitzen digula.
    Egia esan atsegin dut gizakia arrazoimen soila baino gehiago ere badela dioen ikuspegia; kasu honetan sen (erlijiotsu?) berezi hori gehitzen zaio arrazoimenari. Agian, berdin berdin esan genezake gizakiak arrazoimen ezberdin ugari dituela. Gure umeek gara ditzatela bada arrazoimen ezberdin horiek guztiak baina ez gaitezen ustezko helburuan tronpatu. Diren eta izango diren zientzia guztiek zerbait argituko digute akaso zer den sen (ahalmen, arrazoimen…) hori baina, nago, ezer gutxi esan dezaketela sen horrek sor ditzakeen emaitzez. Bestela esanda, ez dago guk aurkitu zain dagoen zentzurik. Eta hortik dator, iruditzen zait, Xabierrek bukaeran egiten duen itzelezko jauzia: abia gaitezen erlijio ikuskera guztiek amankomunean duten unibertsal horietatik. Baina, esango nuke, beste erlijioetan arakatzen ibili beharrik gabe ere, kristautasunak berak (bat aipatzearren) balioak asko eta kontrajarriak dituela Nor-Nori-Nork…eta Noiz aldagaien arabera. Nire susmoa da Xabierrek artikuluaren amaieran aipatzen duen hori ere zera besterik ez dela, beste mundu-ikuskera bat, hau da, ideologia bat. Zer ajola dio zein Kristoren, barkatu, Habermasen autoriatean oinarritzen den? Ideologia horrek badu gainera, nire ustez, kontutan hartu beharreko arriskua: a) ez digu gizakia zer den ulertzen laguntzen. Izan ere, gizartea ez da “oraindik” hainbeste min edo zauri duen hori; alderantziz, “beti” minez bizitzen ikasi beharko duen hori da eta ondorioz b) ideologia hori, esaten duenaren aurka eta tolerantziaren izenean (nola ez!), urkoa zapaltzea errezten duen tresna bilakatzen da natural natural.

  2. Atzo Facebooken artikulu honen harira izandako eztabaidatxoa:

    Galder Gonzalez Larrañaga

    Ba sentitzen dut, baina ez. Erlijioak hezkuntzaren aurkako prozesu batean oinarritzen dira, ez dituzte galderei erantzunak egiten, baizik eta galderak ukatu eta fedea jartzen dute enpirismoaren gainetik.
    Gainera erlijioa, futbol taldea edo eredu ekonomikoa bezala, ez dira jaiotzeko zerbait (innato). Hau da, inork ez luke izango 3 ume ikusterakoan: begira ze ondo moldatzen diren 3 ume horiek, bata marxista, bestea keynesianoa eta hirugarrena neoliberlala izanda. Sinistarazi nahi digute erlijioekin bai gertatzen dlea hori (“begira ze ondo moldatzen diren 3 ume horiek Jerusalemen, bata judua, bestea musulmana eta hirugarrena kristaua izanda”). Arazoa da 7 urtetik behearakoei erlijio konkretu bateko (edo erlijio talde konkretu bateko, adibidez monoteistak) fedea sartzerakoan betirako birsortuko den errore bat egiten ari garela.
    Erlijio gehienak moralitatean oinarritzen direla esatea ere gezurra da. Ez dago moralitate handiagorik OPUSeko ikasle batean Amazonian kontaktatu gabeko indiar batean baino. Moralitatea bai delako innatoa, gure genetikan eta gene horiek sortzen dituzten memetan jasotzen delako.
    “Erlijio guztiak” ikasi behar direla esatea, gainera, prepotentzia katolikotik esaten da. 7 urtetik beherakoei (ez 18 urtetakoi ere) ez zaie azaltzen zer den zoroastrismoaren eta bahaismoaren arteko erlazioa, edo zer diren Kargo Kultuak, edo zein den koptoen eta Osirisen gurtzaren arteko aldeak. Guzti hori ez da azaltzen, azaltzen dena da fantasiazko ipuin bat… eta bakarra. Gizon honek erlijioa irakastea naih badu, etxean egin dezala, niri txikitatik balore komunistak inkulkatzen saiatu diren bezala.

    Andoni Olariaga
    Lehenik, erlijioak galderei erantzunak ematen die, baina ez modu arrazionalean, baizik mitikoan. Horrela zientziak ere egiten du, enpirismoaren dogma hori defendatu nahi baduzu ere. Erlijioa edo ikuskera mitikoa, gizakiaren parte dira, noski direla, hizkuntza daukagun heinean. Erlijioa ez da nahastu behar erlijio katolikoarekin, hori egiten dugu maiz. Ikuskera mitikoa, gizakian innatoa da; hizkuntza daukagun heinean, parte arrazionala eta mitikoa barru barruan dauzkagu, beti borrokan. Erlijio guztiak moralitatean oinarritze direla esatea ez da gezurra, moralitatean pentsamenduaren sistema guztiak oinarritzen dira, marxismoa, liberalismoa, anarkismoa, katolizismoa…. Nietzschek ongi esan zuen bezala gainera, sozialismoa edo marxismoak, katolizismo morala darama barnean, berdintasuna, justizia unibertsala, anaitasuna… Erlijioa fantasiazko ipuina dela esatea, gainera enpirismoaren izenean, poesia, maitasuna, mitoak (mari, olentzero), nazioak… fantasiazko ipuinak direla esatea da. Fantasiak ordea ez dute gezurrarekin zerikusirik, ez bada ikuspegi zientifiko dogmatiko batekin epaitzen ari behintzat.

    Galder Gonzalez Larrañaga
    Lehen puntuari dagokionez:Zientzia, ona bada, ez da mitikoa. Enpirismoan oinarritu daiteke edo ez, baina badu erlijioek ez duten kualitate bat: falsablea da. Zientzian zerbait gezurra dela ondorioztatzen baduzu sistema aurrera doa eta berez esperimentauk ez dira egiten zerbait demostratzearren, baizik eta gezurra ote den aurkitzeko. 1.000.000 aldiz bota dezakezu sagar bat leihotik eta beti eroriko da. Baina BEHIN bakarrik ez bada erortzen, grabitazioari buruz dakigun guztiak ez du zentzurik eta berraztertu behar da.
    Erlijioarekin ez da hori gertatzen. Erlijioa ez da falsablea, fedean oinarritzen delako eta fedea, definizioz, galderarik ez egitea da. Erlijioa (ez mitoak) ez dira errealitatearen ordezkari, baizik eta sortu duenaren irudikoz sortu zuenean egon zitekeen erantzun bat.
    Bigarrena: Erlijioak, ikuskera mitikoak, ipuinak, Olentzero edo El Hombre del Saco gure historia, kultura eta izararen parte dira. Kulturalak dira baina konparagarriak ere badira (mitologia konparatua existitzen da). Nik ez dut inoiz ukatuko erlijio katolikoak edo judaismoak gure pentsaeran duten balioak ez direnik ikasi behar. Artearen historia erlijioaren historiarik gabe absurdo bat da. Edo Mediterraneoko historia erlijioen arteko gerrarik gabe. Edo demografia. Edo natur zientziak. Erlijioek eragin handia dute beste guztian zientzia, historia edo literatura erlijiodun pertsonek ere egin dituztelako.
    Hirugarrena: Nik ez dut ukatu erlijio guztiak moralitatean oinarritzen direnik. Ukatzen dudana da erlijiosoa izateagatik moralitate handiagoa duenik norbaitek. Berez kontrakoa gertatzen da, erlijiosoek dutela zentzu moral hertsiena. Begira bestela Kibbutzetan umeekin egindako esperimentuak, non pertzepzio morala aldatzen den historia berdinean Jericho hitza sartzen bada edo ez. Morala unibertsala da, eta moralitate horri emandako erantzunak dira ezberdinak direnak. Ikasi behar direla? Noski. Baina ez pertsona hobeak garelako horiek barneratzen baditugu, baizik eta herritar kulturalagoak izango garelako.
    Laugarrena: Ez dut esan erlijioa fantasiazko ipuina dela, baizik eta 7 urtetik beherakoei azaldu ahal zaien erlijioa fantasiazko ipuina dela: Biblia umeentzat. Ulertuko al du 5 urteko ume batek Nepaleko teologia edo arranismoa? Ez dut uste. Horregatik bizitzako lehen urteetan oinarrizko mito batzuk irakasten dira. Olentzero, Perez arratoia, Jesukristo edo Julen Guerrero. Horiek ardatzea eratzen dira gero mundu ikuskerak. Olentzero gezurra dela gaztetxo garenean esaten digute, Jesukristorena ere gezur handi bat zela ez digute, ordea, inoiz esaten, hori gaizki ikusia dagoelako.

    Andoni Olariaga
    Bat: Popperren ikuspegi faltsablea ondo dago, baina zientziaren erantzunak mitikoak izaten jarraitzen dute. Popperrek berak onartua. Erlijioaren zentzua munduaren zentzuari erantzun mitiko bat ematea da, horrek ez du zertan ekarri alienaziorik. Erlijioa ez da errealitatearen ordezkari, egia da, ezta zientzia ere, hala ere. Errealitatera hurbiltzeko modu desberdinak dira, besterik ez. Kontua lehena bigarrenarekin juzgatzea edo alderantziz egitea, hori da akatsa. Hortaz, erlijioa irudipena da? Noski. Nazioa eta maitasuna ere. Baina kontuz, zer da ba errealitatea? Enpirismoaren dogma da hor errealitatea hor begi aurrean daukaguna dela. Errealitatea guk irudikatzen duguna da, guk sinbolizatzen duguna.
    Bigarrena: hain zuzen erlijioaren eragin horregatik, gure kulturaren erro guzti guztiak grekoetatik eta erlijio katolikotatik datozenez, gure burua ezagutzeko ezinbestekoa da eskolan horixe bera irakastea. Ez noski predikatzea! Eta ez noski apaizak ematea klasea! Baizik eta antropologoak ematea, erlijioa den bezala azalduz, mito bat, ipuin bat nahi baduzu, baina haren erroak gure kulturan azalduz. Noski, agian ez erlijio guzti guztiak, baizik eta katolikoa, modu kritiko batean. Baina baita euskal herriko mitologia, mitoaren filosofia bera, erlijioaren filosofia. Batez ere, ez gailentzeko ikuspegi enpirista eta dogmatiko bakarra, gizakiaren parte bat gaitzesten duen ikuskera hori.
    Hirugarrena: ez moralitate handiagoa ez txikiagoa. Argala katolikoa zen, beste hainbeste borrokalari ere hala izan dira. Bonba atomikoa unibertsitateak asmatu zuen, ez erlijio katolikoak.

    Aitor Goñi
    Andonik aipatu duenaren arira, geure burua eta beraz errelaitatea ulertzeko eta era berean birsortzeko gizakia bere osotasunean ulertu beharra daukagula uste dut. Eta hor zientzia, mitoa edo erlijioa, artea, historia……..kontuan hartuko beharko ditugu, bestela, nire iritziz, anka motz geratuko garelako eta ikuspegi dogmatikoak ekidite arren. Erlijioa dogmatikoa izan dela, noski baina ez dakit zientzia ez ote ari geran dogmatizatzen. Ikuspegi ez dogmatiko batetik erlijioa, historia, matematika, artea eta zientzia irakasten diren moduan eskolan ere irakats daitekeela uste dut. Kontutan izanik jakintza mota bakoitzak bere ezaugarriak dituela, noski.

  3. Gizakiak, berez, jaiotzez, dimentsio erlijiosoa duenaren iritzi horrek beti atzera eman dit. Behin fededun batek azaltzen zidan nola sinesleek dimentsio hori garatzen duten, ateoek, bitartean, garatzen ez dutelarik. Oso sinplista iruditzen zait, hautu moral baten a posteriorizko justifikatze harroa. Harroa diot agnostikoak, ateoak, fedebakoak bigarren mailako gizakiak diruditelako, “garatugabeak” (dimentsio horretan, bederen).

    Gizakiak egiten duena, normalean, bizitzaren zentzuaz itauntzea da. Eta erlijioa gehiago ikusten dut erantzun posible baten moduan. Bizitzari buruz itauntzearen sen hori garatzea ondo deritzot; ados honarte Xabier Agirrerekin. Asuntoa da nork, noiz eta, bereziki, nola garatu behar den. Bizitzaren zentzuari buruzko galderari erantzun anitzak baldin badaude, onartuko luke gizarteak 7 urteko ikasleei nihilismoaz hitz egitea eskolan, erlijioarekin batera?

    Egun, erlijio klaseak DBHn emateko eliza katolikoak “missio canonico” delako agiria eman behar dizu. Noski, hau katolikoei ematen diete, “musulman batek ez baitugu ikusten kristautasuna azaltzen”. Inmigrazioari esker gehienbat musulmanen kopurua igo denez, eskola publikoan erlijio musulmana irakasteko agiria, bestalde, musulmanen arteko “kapo”-aren esku dago. Niri hau injerentzia bat iruditzen zait, helburua adoktrinamendua delarik, norberaren kausarako fededun gehiago irabazte aldera. Guzti hau hezkuntza zerbitzu publikoak ahalbidetuta!!! Baten batek erantzungo dit heziketa oro ideologikoa dela eta adoktrinamendua dela. Baliteke, baina mailak eta mailak daude. Eta berdin zait gero erlijio eskola liburuetan erlijio batzuk edo guztiak agertzen diren. Erlijioak, pluralean, azaltzeko ez da behar gisa honetako apaizik. Ordea, horrela daukate muntatuta txiringitoa. Beraz, edo eredu publikoan gardentasun apur bat sartzen da kontu honetan edo erlijioek jarraituko dute euren botere-kuota hori mantendu (areagotu) nahirik, ez dakit zein puntutararte eztabaida bere eremura eramanez.

Leave a Reply