Pentsamendu Kolonizatuaren ajeak: euskal hitzaren kasu bitxia

By • Jun 10th, 2011 • Category: Azterketak eta Azalpenak

-Ez dakit zer esan nahi duzun “euskal herria” horrekin –esan zuen Alicek.

Humpty Dumptyk irribarre egin zuen mesprezuz.

-Jakina ezetz… nik azaldu arte. Esan nahi dut: “borondatez sortu nahi dugun nazioa”.

-Baina “euskal herria” hitzak ez du esan nahi “borondatez sortu nahi dugun nazioa” –kontra egin zuen Alicek.

-Hitz bat erabiltzen dudanean –esan zuen Humpty Dumptyk mesprezu handiko doinuz-, hitz horrek nik aukeratzen dudana esan nahi du… ez gehiago ezta gutxiagorik ere.

-Kontua zera da –esan zuen Alicek-: ia eragin dezakezun hitzek hain gauza desberdinak adieraztea.

-Kontua zera da –esan zuen Humpty Dumptyk- arauemailea nor den, horixe da dena.

Alice, Euskal Lurralde Miresgarrian

Iaz Durangoko feriara hurbildu nintzen, lagun batek liburu bat aurkeztu behar zuen han. Publikoan zegoen batek galdera bat bota zuen, probokatzaile izan guran edo, hitzez hitz gogoratzen ez badut ere zalantzan jartzen zuen euskal=euskara ekuazioa. Euskal liburu bat, zioen, erdaraz izan daiteke.

Euskara aspalditik izan da karga astun eta galgarria. Historia ezaguna da. Lan ikaragarria egin da euskaldun izatea balioesteko eta gure artean sinbolikoki lehenesteko. Uste nuen lan hori eginda zegoela, uste nuen euskara euskal identitatearen sinbolo ezinbestekoa zela; uste nuen hori gutxienez gure alde genuela. Baina, bizi-praktiketan baztertu ondoren, proiektu politikoetan ere baztertzeko joera gailentzen ari dela sumatzen dut.

Hausnart aldizkarian agertu den artikulu baten haritik jorratuko dut gaia. Oro har, naziotasuna eta nazionalismoa, bizi-praktikak eta proiektu politikoak, identitateak eta identifikazioak, kontrajartzen dira eztabaida honetan. Nik hizkuntzaren tratamendura eraman nahi izan dut kritika hau, eta sinbolismoa (bizi-mundu psiko-kontzientea, hots, gogoan agertzen den eran) eta sinboloak (proiektu ideologikoak, gogoak hala ematen dituen eran) elkarren aldean jarriko ditut: euskarak, esango dut, sinbolismoa galdu zuen erruz, horren ordez, sinbolo bilakatu zen erdal bizi-munduan; eta orain, gainera, sinbolo estatus hura galtzen ari da. Eta defendatuko dut euskarak (euskaldun-arteak) bere gainekoa izateko eskumena duela, euskara euskal izatearen sinbolismo-matrizea dela eta ondorioz, euskal izatearen sinbolo nagusia izan behar duela, baita erdal diskurtsoetan ere.

Hamaika urte igarota, urak bere bidean

Unai Apaolazak Hausnart aldizkarian idatzi duenez nazioaren faktore nagusia borondatea da. Oso aspaldiko kontua da hau. Baina eraberriturik agertu zaigu, ezin bestela posmodernismoaren oldarra jasota. Orain dena “nahi dugulako” egiten dugu, zentzuz ulertu ahal dugun arrazoi bakarra baita. Galdetu edonori ea zergatik egin duen ez-dakit-zer, zentzuzko erantzuna prest edukiko du: nahi dudalako, gogoak eman didalako… Ez dizu ez beharrik, ez baliorik, ez determinazio estrukturalik aipatuko. Zer dela eta gara euskaldunak? Nahi dugulako. Inkesta guztien errepika. Euskal herritarra izateko, gehienek “borondatea” hautatzen dizute. Guztiz normala, bere buruaren gainekorik eta bere buruaz kanpokorik onartzen ez duen norbanakoaren aroan. Askoz jota, bere buruaren onarpen libretik pasatzen omen diren eragin-indarrak baino ez ditu legitimotzat jotzen: konbentzimendu arrazionala, pertsuasio esplizitua, liluratze edo sedukzio tolesgabea… Hitz gutxitan, Beregaineko Borondatea kaltetzen ez dutenak.

Pozik nago. Azkenean, diskurtso psikologiko eta psikologizistak irabazi du. Besterik ez daukagu geure buruaren kontu emateko. Baina diskurtso hark ere ondo funtziona dezan, ezin dugu “borondatearen kutxa beltza” ireki. Esaterako, nazioa borondatearen ondorioa dela edo izan behar duela diogunean, ezin dugu galdetu zer den borondatea. Nondik sortu zaigun hau edo hori izateko borondatea; ezta borondatea, nahikundea, nahia, desioa, motiboa… gauza bera diren edo zer diren ere. Esan dut: pozik nago. Psikologia Sozialean dut nik gogarteko bazka-lekua. Eta nonbaiten aurkitu eta eraitsi nahi baduzue borondatea han da.

Kontu larria da hau, azken finean, diskurtso politiko batek borondatea eraisten ez badu, zer egiten du? Status quo, dena delakoa ere, onetsi eta naturalizatu (bai, legitimatu). Horregatik, ekimen kritikoak denari eta dagoenari izan zitekeen eta daitekeenetik egiten die eraso. Borondatea besterik gabe onartzen badugu, haren erro psikosozialak eta soziologikoak aztertu eta ebaluatzen ez baditugu, alienazioaren teoria oro bota beharko genuke satsetara, eta teoria kritikoa bera ere bai, honen muina baita hura. Aspaldiko eztabaida-ildoa da hau dena, badakizue: volkgeist versus eguneroko plebiszitua eta holakoak. Ezer berririk izatekotan, determinazio soziokulturala eta egitasmo politikoak uztartu beharko genituzke, eta nire ustez, uztarria psikosoziala da. Borondateduna nola sortu den jakin behar dugu, nola sor daitezkeen determinazioari aurre egiten dionik eta determinazioa bere egiten duenik.

Ezin dugu (politiko liberalek hala agindu arren) pertsona determinazio sozialetatik erauzi, eta askatu, abstrakzio teoriko edo legal huts batez, Pertsona edo Norberaren Borondatearen izenean, izate-baldintzak aldatu barik. Jendearen askatze-nahia ez da inoiz abstraktua, kasua-kasuan sortzen diren nahiak baizik, determinazioei ondo lotuak. Politika kritiko eta sozialistak hor jartzen du abiapuntua, ez helmuga. Ez du ukatzen sozializazioaren (eta nazionalizazioaren) indarra, hura aldatu eta artezteko sozietatea aldatu behar dela dio: eguneroko plebiszituaren baldintzak hor daudelako. Nazioa ez da soilik borondate-egitasmoa, jendartea eraikitzeko molde bat ere bada, eta jakina, jendea egiteko era bat…

Borondatea, gonbidatu psikotikoa

Nazioa botere-legitimaziorako paradigma bat da (praktikaz eta diskurtsoz ondo hornitua). Behinola, botere egitura eta harremanak bestela legitimatzen hasi ziren: diferenteen arteko botere-harremanek “zentzuzkotasuna” galdu zuten eta hierarkia eta heterogenotasun sakratuen ordez, homogeneotasun profanoa erabiltzen hasi ziren. Parekotasuna balio nagusi bilakatu zen. Mundua, horizontala. Erreala, immanentea. Jaiotzezko ezberdintasunak desagerrarazi behar zirela aldarrikatu zuten “parekatzaileek”. Alabaina, trikimailu errez bat erabiliz parekotasuna eta botere-desberdintasunak harmonizatu ziren estatu modernoan: denok bat dugu jaiotza (nazio edo natura berekoak gara). Jaiotzez haurrideak gara: jaiotza-komunitatea berdin nazio-komunitatea. Eta estatu modernoan haurrideek bere burua gobernatzen dute, parekoen arteko onenek egiten dutelarik, edo guztien ordezkariek egiten dutelarik, azken buruan, nazioan haurride guztiak dira subiranoaren parte.

Jaiotzaz edo nazioaz bi bertsio izan dira Modernitatean: “jaiotza jendartera jaiotzea da” dioena eta “jaiotza elkarte baten sortze-hitzarmena da” dioena. Dikotomia ezaguna da. Eta deribazio asko izan dituzte. Baina, borondateari dagokionez, aurrenak bidea zabaltzen digu borondatea harreman psikosozialetan ezartzeko, azkenak, berriz, borondatea harreman psikosozialetatik atera eta norberaren baitan ezartzen du, nondikoa ote den azaldu barik. Soziologia eta politika aurrez aurre. Borondateak nazio-elkartea sortzen omen du, politikagintza hori bera omen da. Beraz, naziogintzan arduratuta gabiltzanok borondatea nola produzitu behar dugun jakin beharko genuke, ezta? Nazioak du naziokide izateko borondatea sortzen. Nazioa, berriro diot, diskurtso eta praktika politikoa da: botere-harremanak legitimatzeko, eta ezarian berriak egikaritzeko ere, sortu diren hamaika narrazio eta mito, praktika eta aztura, egitura eta erakunde, jende eta gauza… Eta horiek guztiek, harreman psikosozial errealetan txertatu diren neurrian, “naziokide izateko borondatea” sortu dute. Borondate itsua askotan, alegia bere burua ezagutzen ez duena; ageriko borondatea maiz, bere buruaz harro. Identitatea eta identifikazioa. Baina funtsezkoena: inork ez du bere borondatea sortzen; hainbat psikositan hala sinesten bada ere.

Borondatea da borondatea da borondatea

Apaolazaren testuan nazioa definitzean definizio-zirkularra agertzen zaigu: “naziotasuna, dio, modu kontziente batean eraikitzen da eta kontzientzia horrek berarekin dakar, helburu politikoak lortzeko borondatea”. Jakina, naziotasuna borondatea denez naziotasuna borondatea da. Eta handik hasten da borondatearen ordez, hizkuntza lehenesten duen Odriozolaren ikuspuntua larrutzen.

Baina, Apaolazak berak neurri batean onartzen duen gisa ( “beste mota bateko identitateaz ariko ginateke, identitate kulturalaz agian”), uste dut Odriozolaren nazioa eta Apaolazarena ez direla gauza bera. Azken honek identitate politikoaz ari da eta oso zeken hartzen du identitate hau: identitate batean borondatea determinantea ez bada, identitate hura ez da politikoa. Ados, identitateak politizatzen dira eremu publikoan proiektu gisa aurkezten direnean: gauzak aldatzeko edo aldaketari aurre egiteko, berdin da. Baina “asmoa” non sortu da? Ukatu al da, esaterako, menderakuntzaren izaera politikoa? Identitate politiko asko ez dira sortu “borondatez”, bai ordea, haiek aldatze-borondatea sortu. Arestian esan bezala: garai batean, menderakuntzaren indar zapaltzaileak eta “interes objektiboak” jartzen genituen identitate-sortzaile, geroago, mekanizismoa arbuiatu nahian, “asmo subjektiboak” lehenetsi genituen. Denbora galtze ederra: biak ala biak adierazpide diferentez agertzen den gauza bera dira eta. Honetan Bourdieu da, nire uste apalean, behar dugun argia.

Politikak erro ez-politikoak dituela onartu behar dugu, politika ez dela bakarrik liberalismoak defendatzen duen norbanakoen arteko “borondatezko administrazioa” (joko estrategiko eta norgehiagokak arautzen dituen administrazioa). Nik askotan defendatu dut euskal identitate modernoa “asmatua” dela, diskurtso batek eraiki zuela identitate-kontzientzia hori. Eta guztiz beharrezkoa zaigula, oraingo testuinguru honetan, euskal identitatea berariaz asmatzea eta eraikitzea. Hala ere, ezin ahaztu ez dugula ex nihilo ezer asmatu. Ez dugula, esaterako, euskara hutsetik asmatu. Ezta euskal herria bera ere. Une subjektibo eta kontzientea, norberaren eguneroko bizitzaren alderdi objektibo eta inkontzientearen emaitza den bezala, herriaren une subjektiboa determinazio historiko “objektibo” eta “inkontzienteetan” sortzen da, nahitaez. Gure herriaren subjektutasuna bi arloren uztarduran asmatu eta ernatu zen: foru-instituzioen defentsan eta euskararen galeraren erreakzioan. Oraindik orain, horrela da. Ala txiripa estatistiko hutsa al da independentismoaren eta euskararen mapen antzekotasuna? Ondo aztertu mapa (esaterako, Bilduren emaitzek eman digutena) eta pentsatu zer egon zen han arinago: euskara ala borondate politikoa?

Esan dut: diskurtso batek esan zion euskaldunari nola ulertu behar zituen eguneroko praktikak Modernitatean, nola sentitu eta nola arrazoitu behar zuen, esaterako, euskaraz hitz egitea. Diskurtso horrek esan zion: zure mintzaira hura ez da auzo edo bailara honetako mintzaira partikularra, zure mintzaira Nazio baten mintzaira da. Ez zen praktika bakarra, jakina (nazionalismoaren muina “foru-boterearen legitimazio moderno-nazionalista” izan baitzen). Diskurtso nazionalista horrek arrakasta izan zuen honako bi “determinazio” hauek bat egin zuten tokietan eta pertsonengan: batetik, Modernitatearen “arrazoien beharra” (hiri eta eskualde industrializatuetan) eta, bestetik, legitimatu behar ziren lehengo praktiken bizi-indarra (euskara eta foru-antolamenduaren atxikimendua bizi-bizi zirenetan). Non dago honetan guztian borondatea? Ondorio historikoetan.

Aspaldi Znaniecki soziologo ospetsuak bi komunitate mota bereizi zituen: borondate-ekintza batean oinarritutako komunitateak eta esperientzietan oinarritutakoak. Zer dugu komun? Komunitatea izateko borondatea ala esperientzia zenbait? Gure kasuan (ez kasu orotan) borondatea esperientzia historiko larri eta lazgarri batzuetan sortu zen, haietan gorpuztu zen gure nazio identitatea, haietan ikasi zuten /genuen hainbat eta hainbat kontu hutsal balioesten, maitatzen eta gozatzen (guk jaso eta jazotakoak) eta beste hainbeste gorrotatzen eta sufritzen (inposatutakoak). Gure identitate politiko hau gatazka-komunitate batean da: gaztaka da gure esperientzia komun nagusia. Ekar dezagun berriro gure gonbidatu psikotikoa, borondatea: gatazka zer da borondate hutsaren ondorioa edo alderantziz, borondatea gatazkaren emaitza? Bristoleko eskolako psikologo sozialek, H. Tajfel buru zelarik, talde-kategorizazioa jarri zuten aurretik, handik sortzen omen dira identitatea (nor garen jendartean), gatazka (nor den bestea) eta borondatea (identifikazio proiektuak). Talde-kategorizazioa nola eta nork determinatu duen kasuan-kasuan aztertu behar da. Gurean ere. Nola heldu zen euskara, nola heldu ziren foru-erakundeak, nola euskal izatea, Modernitate estatal eta industrialetara? Zein estatusetan? Horra talde-kategorizazio inposatua, horra borondate politikoa sortzeko abagunea.

Nik Euskal Herriaren proiektua defendatzen dut, borondatez, nire aukera da, baina badakit nire aukera egiteko abagunea eta irizpideak ez nituela nire baita hutsean aurkitu, ez nituen han topatu hori ez baita ezer. Nire, zure eta edonoren kontzientzia ez da ez indibiduala, ezta autosortua ere. Gure sozializazio kulturalak (eta inkontzienteak) hala sinestarazi eta sentiarazten badigu ere. Sozializazioaren maltzurkeriak.

Odriozolaren egiak: oharkabeko determinazioen egiak

Odriozolak behin eta berriro aztertu duena eta azterketa kritikorako erabili duena ez da nazionalismoaren dotrina, ez soilik, eta are gutxiago Apaolazak aipatzen dituen pasarteetan. Odriozolaren aztergaia, Michael Billig-en banal nationalism kontzeptura bildu duen “etengabeko eta eguneroko nazionalizazioa” da. Berez kontzeptuak sozializazio modernoaren alderdi bati erreparatzen dio: jendarte modernoetan sozializatzea, nazio-identitate baten moldea hartzea da. Sozializazioa, adi, ez da umetako prozesu bat, bizi artekoa baizik. Indar berezia izan dezake haurtzaroan, baina jendarte konplexuetan prozesuak ez du etenik. Sozietate modernoak nazio-sozietateak dira, nazio-matrizea dute komun. Egunero erabiltzen ditugun “ulertze- eta bizitze-markoak” horren arabera taxutu dira. Adibide sinpletxo bat: Bilboko Arriaga Plazan Madrilgo Plaza del Soleko kanpamenduaren sukurtsal bat ireki dute, han irakurri dut kartel bitxi bat: “No al bipartidismo. Cambiemos la ley electoral”. Euskal Herrian bipartidismorik? Iparraldean akaso? Zein da aldatu nahi duten hauteskunde-lege hori? Esan barik doa, Espainia da kognizio- eta emozio-markoa, marko psikoepistemikoa. Esan barik doan markorik garrantzitsuena, determinanteena, hizkuntza da. Hauxe da, nik uste, Odriozolaren tesia.

Hizkuntzari buruzko gogoetan aspaldi gailendu zen ikuspegi instrumentala, indibidualista eta psikologista. Horren arabera, hizkuntza norbanakoen arteko komunikazio-tresna bat da, tresna batekin dugun harreman bera dugularik, hizkuntza gure kanpoan da, hartu eta utzi egiten dugu erabili ahala. Filosofian eta gizarte zientzietan bestelako moldeak egon dira: guztiek diote, gutxi asko, hizkuntza jendearen etxea dela, are gehiago, gure eguratsa dela. Ezin gara handik irten, itolarrian ibili barik. Ez da tresna bat, nahiz eta ezinbesteko funtzioak izan, gure ekosistema da (eta garena ekosistemaren ondorioa da: hizkuntzaren baitan eboluzionatu dugu). Eta ez da psike pertsonalaren gaitasun bat, psikearen matrize soziala baizik.

Mintzaira-kontzientziatik mintzairaren kontzientziara

Hizkuntza hitz egitea da. Ahotsari eta keinuei zentzua emanez egiten ditugu zeinuak, jendarteko zentzu komunak. Horixe da hizkuntza: jendartean ahots-soinuak edota soin-keinuak zentzu komunez janztea. Jakin badakigu ahots-soinua ez dela dioguna, jakin badakigu esaterako, /zapata/ hotsa ez dela zapata bat. Baina elkarrizketa jarioan, pentsamendu jarioan, /zapata/ diogunean zapata dugu mintzagai eta pentsagai. Hizkuntzaren betekizun psikoepistemiko arrunta, beraz, errealitatea agerraraztea da, mintzoa bera desagertzen delarik. Baina horretarako, kode komuna behar dugu, bestela matrizearen formarekin egingo dugu topo, alegia, mundua bainoago hizkuntza bera izango da hizpide eta pentsabide. Hortaz, mundu sinboliko bizi batean mundua agertzen da irudi ulergarrietan, eta sinbolismoa garden egiten da, ikusezina. Egia da, sinbolismoaren metakontzientzia ez dela inoiz galtzen, batetik estetikoki lantzen delako, eta bestetik, mundu sinbolikoak “talde bizitzaren ondorioak” direnez, beti direlako sistema soziosinboliko anitzetako joko-eremuetan.

Euskara ere mundu-matrizea izan da. Ez bat eta ez bi, mundu askoren matrizea. Orduan, euskaldunak euskararen bitartez zekarren bizi-mundua gogora, eta ez zuen euskara gogoan hartzen, mundua baizik. Mintzaira-kontzientzia zuen, ez, ordea, mintzairaren kontzientzia. Euskaraz haraindiko hiztunik edo hitzik agertzean, mintzairaren kontzientzia hartu behar zuen: hara, gu euskaraz, haiek erdaraz; edo Alfontso Irigoienen etimologiari kasu eginez, hara gu esaka eta haiek erdizka.

Mintzaira biziek bizi-mundua bilbatzen eta ehuntzen dute. Euskararen bizitasuna, ostera, aspaldi hasi zen galtzen. Arian-arian, osotasun eta osasun osoko euskal bizi-munduak higatzen joan ziren. Osoa zena parte bilakatu zen. Jendartean nola, norberaren gogamenean eta mintzamenean hala. Eta erdal kolonizazioak bazterrera bidali zuen, jota eta gutxitua, euskara. Mintzaira(zko) kontzientzia galdu zuten euskaldun gehienek, mintzairaren (gaineko) kontzientzia hartzen zutelarik. Horrela, euskaldunak (erdaraz vascongados / vascos) elebidun izatera beharturik, euskararen pisua sufritzen hasi ziren. Eta Modernitatean arin eta bizkor ibiltzeko pisuarekin zer egin asmatu behar izan zuten.

Historia zaharra da hau, baina “autopsiarako frogak” biltzen ari garen honetan, Vesalioren anatomian bezala, gorpua ireki dugu (filologizatu dugu) berbategi mortu hau zer zen ikusteko. Eta erabilera berriak asmatu dizkiogu materia hilari: “Identitate nazionalaren eraikuntzan edo indartzean, gustatu ala ez gustatu hizkuntza faktore bat edo nahiago bada sinbolo bat da” (U. Apaolaza). Euskara sinbolo bat da, are gehiago esan liteke, euskara lehengai estetiko bat da (izenak, abestiak, ikurrak, agurrak, eta halakoak sortzeko material ezin hobea).

Euskara bizi-mundu baten matrizea ezin da izan, hil egin da, pasa dezagun beraz, euskal sinbolismotik euskal sinboloetara! Eta goza dezagun gure sintoma! Kolonizazioa bazter guztietara heldu delarik, zertarako biziberritu euskal bizi-mundua? Euskal kontzientzia, euskal gogoa edota euskal pentsamendua, dena delako hori erdaraz ere egin daiteke eta. Hala ote?

Euskal herria euskaraz pentsatzeko eskumena

Euskal kontzientziaren arabera, euskal bizi-mundu haietan, euskara hitzak ondo adostutako zentzu komun bat zuen. Ez zen edozein gauza. Komunitate hark ulertzen zuen eran, euskara hitzak “(gure) hitz egiteko era” agerrarazten zuen jendarteko jardun eta gogoan: mundu-kontzientzia biziaren matrizea munduan agertzeko bidea zen hitz hura. Euskara hitza, beraz, euskararen auto-erreferentzia xaloa zen. Geroagoa agertuko ziren erdal diskurtso apologetikoak eta arbuiatzaileak, euskara “objektibatzeko”. Eta horrela, galdu zuen euskarak bere buruaz hitz egiteko eskubidea eta eskumena. Horrela galdu zuen euskaldunak euskal hitzen esanahiak eta zentzuak definitzeko eskumena eta eskubidea.

Erdalduntzea guztiz inposatu zaigularik, euskaraz berbetan ari garen askotan erdaraz dugu pentsatzen eta erdaraz dugu munduaren kontzientzia taxutzen. Ez da bakarrik diglosia edo hizkuntza-gaitasun eskasaren ajea, erdarak du lehentasuna: hizkuntza osoa eta orotakoa da. Euskara, ordea, subalternoa eta partziala. Subalternoak baditu hamaika erabilera: Nagusiaren osagarri, zerbitzari, mendeko, morroi izaten da. Euskara, hortaz, hizkuntza bainoago, alegia bizi-mundu baten matrizea bainoago, erdal bizi-munduen objektu bilakatu da. Horrenbestez, euskaraz pentsatzea ia ezinezkoa da, hala denez (eta horregatik entzun behar dugu euskal=euskara defendatzea, beregaineko euskararen pentsamendua defendatzea barik, esentzialismoa defendatzea dela).

Euskal kontzientzian (eta euskal hiztegian) euskal hitzak euskara esan nahi du. Baina, erresistentzia keinu bat baino ez da tema hau. Erdaraz erabaki baitute euskal hitzak vasco/basque hitzen plegua denez, ez dela euskara. Euskal hitzaren esanahia hemengo edo euskal herriko edo EAEko edo Nazio-lurraldeko edo Lurralde Miresgarriko dela xedatu dute. Euskarak galdu du eskumena. Galdu bizi-mundua atontzeko ahalmena, eta legitimotasuna. Ez da bakarrik kontu soziolinguistikoa, ez da bizi-indarraren afera; euskarak bere burua determinatzeko eskumena galdu du erdal diskurtso nazionalista kolonizatuak eskumen hori aspaldi hegemonizatu zuelako.

Hau al da dena? Ez al dago euskal jardunik, ez gogamenik, ezta bizitzarik ere? Euskara izen hutsa dela onartuko bagenu, euskal mintzaira-kontzientzia guztiz ahaztuta, ahaztuko genuke, halaber, euskararen kate mengela ez zela guztiz hautsi eta garaian garaiko diskurtso, ideologia eta sistema soziopolitikoak bere alde erabiliz, aurrera egin duela politizazioaren bitartez, eta ahaztuko genuke hartan ideologiek eta bizi-praktikek elkar biziberritu dutela.

Euskal ideologia eta euskal mintzaira-kontzientzia beti batera joan ez badira ere, gaur oso argi dago ideologia behar dugula iritsi zaigun mintzaira-kontzientzia higatu hori indartu eta zabalduko bada.

Horrela bada, ez dugu nahastu behar esentzialismoa (berezko izatea, eta haren eragin nahitaezkoaren gaineko sinesmena) eta egitura sozialen eraginaren onarpen zuhurra. Ez dut sinesten betiereko edo aldaezin izan daitekeen Euskal Herri batean, ezta denboren hasieratik bere buruaren gain, jakitun edo oharkabe, izan den inongo euskal ezertan. Baina, hala ere, ez dut ahazten egitura sozialen kumeak garela. Euskararen kasuan ahaztura hori galbidea da. Guk egitura horiek landu behar ditugu, gure asmo eta nahien jatorria haietan dago, etorriko direnenak guk ezartzen ditugunetan. Labur esan, erronka ez da zer edo nor garen, erronka nola garen da. Nola izan garen eta nola izango gara.

Lan asko egin beharra daukagu erdal kolonizazioari aurre egiteko. Dena ez dago galdurik. Alderantziz, une subjektiboaren garrantzia ukatu barik, egitura eta erakunde determinatzaile berriak ditu euskarak, euskal komunitateak. Ez da dena-ala-ezerezko kontua, ados. Baina, hala ere, erne ibili behar dugu, euskara bizi-mundua izan dadin, une honetako borroka ez baita soilik bizi-munduaren indar objektiboetan kokatzen, handik borroka ideologiko argia dugu egiteko: euskaraz bizi den komunitateak definitu behar du zer den euskal, bai eta euskal nazioa zer den ere. Eta orain eskumen hori ukatzen diote, euskara sinbolo nahi dutenek ukatu, hain zuzen. Bestela esan, euskarak (mintzaira-kontzientzia eta mintzo jarduna den aldetik) eta euskaldun izateak (euskaraz aritzea, hain zuzen) zentraltasuna galdu dute, bai praktikan, bai sinbologian eta ideologian.

Nire etxe ondoko udal bulegoan “elebi” dioen karteltxo bat du euskaldun langileak. Horraino heldu gara. Ez dago euskaldunik, euskara elebi horren pean ehortzirik, elebidunak nagusi. (bidenabar esan: euskaldunak eta erdaldunek ulertzen dute “euskaraz” dioen leloa, euskara ikusgai, baina elebi norentzat ote da? Erdaldunek ez dute elebi horrekin euskararen inposizio sinbolikoa jaso behar, eta ez dute euren vasquidad erosoan minik nozitzen).

Azkenik burutu da erdalduntzea. Euskara ez da dagoeneko euskaldunen sinbolismo edo kontzientziaren mintzoa, eta horrez gain, orain hura berreskuratzeko egin den lan ideologikoa, euskararen hegemonia sinbolikoa eraikitzeko eta zabaltzeko ideologia, galbidean dugu.

Nire kezka nagusia hor dago: euskara sinbolismoaren matrizea nahi badugu, sinbolo hutsa izatetik harago joan behar dugu, euskaraz pentsatuz eta biziz, baina hara heltzeko euskarak zentraltasun ideologiko-sinbolikoa behar du euskal herria definitzeko orduan, bai euskaraz ari garela, baita erdaraz ari garela ere. Estrategia txarra da, horrenbestez, euskal herria euskara herria dela ukatzea anti-esentzialismoaren izenean, estrategia txarra eta erdal kolonialismoaren ajea. Izenak ez du berezko izanik, zeinu baten zentzua eta esanahia ez dago zeinuaren euskarrian, izenak izendatzeko dira…, bai, baina hori dena, jende-artekoetan. Jendarteko bizitza eta jardun gatazkatsuetan sortzen dira esangurak, ez dago arauemailerik, gatazka-eremu hura ez bada. Eta euskaraz izan behar du euskal hitzaren adieraren erabakigunea. Euskaraz pentsatzen hasiz gero, euskal herria, euskara herria, gogo-jarioan agertuko zaigu euskal jende-arteek agertu zuten bezala. Horretan ez daukat dudarik. Euskararen indar objektiboa hortxe dago, euskal bizi-munduan, baina ez dabil oso urrun euskararen indar subjektiboa, mundu horren bizi-nahiaren emaitza baita. Erdal kolonizazioak euskara erdal munduan itxi nahi du objektu inerte eta sinbolo huts gisan. Aurre egiten diogu euskara subjektu egiten dugun guztietan.

22 Responses »

  1. Baina benetan uste duzu Unaik edo nik borondateaz aritu garenean zuk hor marrazten duzun eta egotzi diguzun borondate “inozo” horretaz ari garela? Ulertzen ez dudan gauza bat da horretan insistentzia izatea, historizistek behinola bezala, borondate jainkotiar bat, ezerezetik sortua predikatzea egotzi ziguten bezala. Borondatea eta kontzientzia egituratu egin behar dira, sinboloekin, historiarekin, filosofiarekin, musikarekin, eta abarrekin. Prozesu sozialak dira, klaro. Hori badakigu, ondo jakin ere, eta hain zuzen, horretarako idazten dugu blog honetan: besteak beste, kontzientzia eta borondate hori indartzeko, egituratzeko. Eta besteak beste, horregatik aritzen gara ikasle mugimendutan, euskararen aldeko elkarteetan, alderdi politikoetan, eta abar: ez borondate inozoan sinisten dugulako, baizik kontrakoagatik! Herri honi gauza batzuk nahi izateko borondatea artikulatu eta kontzientzia indartu behar zaizkiolako. Horregatik, politika ez da, noski, liberalismoak defendatzen duen borondate txotxolo horretan funtsatzen (bestela propaganda ere zertarako!), eta beraz, politikak erro ez-politikoak ditu. Noski! Borondatearen artikulazioari buruzkoa, beste gai bat da: beharrezkoa eta interesgarria, baina inolaz ez Unaik planteatzen duenaren kontrakoa, baizik eta guztiz konplementarioa. Guztiok ari gara egunero, borondate politikoa, linguistikoa eta abarra nola artikulatu pentsatzen: horixe egiten dute EHEk eta topaguneak euskarari begira, horixe nabarraldek kontzientzia historikoari begira, horixe lapikoak kontzientzia kritikoari-edo begira, hainbat elkarte sozialek herrigintzari begira, askapen subjektuak zapalduaren kontzientziari eta herri artikulazioari begira, eta abar.

    Bestela, Unairen diskurtsoa sinplea da, eta ulertu nahi duenak ulertzea dauka: esan nahi da, eztabaida faktore objektibotatik (naziotasunaren mintegian landu genituenak), faktore subjektiboen planora pasatu behar dela, baina beste planoa ahaztu gabe. Zer esan nahi da honekin? Euskara ia euskal herriaren arima den, ia nafarroa garen edo euskadi edo euskal herria, ia subjektu politikoa euskaldunak diren edo independentistak… guzti hori eztabaidatzen dihardugu 2 mende gutxienez, eta azkeneko hamar urteak zer esan! Baina independentziarena, prozesu bat denez, zuri jarraituz, horregatik esaten dugu subjektua independentista izan badela, hain zuzen, Imanolek behin esan zuen bezala, “independentziaren prozesuak eratzen du(elako) independentziaren subjektua”.

    Hortaz, Unaik dioena da, subjektu politikoa eta naziokidea historiarekin (nafarroa da, eta ez euskal herria) edo hizkuntzarekin (euskalduna euskaraz hitz egiten duena da, kitto) erabakitzeak, de fakto estrategikoki oso txarra dela gure helburuei begira (berak independentziari begira esaten du. Nik gehiago esango nuke: baita Euskal herria euskalduntzeari begira ere. Eta orain nik gehituko nuke, Imanolen aipamenaren ildotik, de facto subjektu politikoa ez dela ez nafarroa, ezta naziokidea euskaraz hitz egiten duena, eta abar, baina ez gehiengoaren borondaterentzat horrela ez delako. Zergatik orduan? Independentziaren prozesuak berak erakusten duelako horrela ez dela! ). Nahi badugu eztabaida infinitorarte eraman dezakegu: eta hasiko gara, niretzat euskalduna da euskaraz hitz egiten duena, maila batean, linguistikoan (eta horrek dakartzan inplikazioekin). Baina beste maila batean, garrantzitsuagoa niretzat, euskaraz dakien guardia zibil bat ez da Alfonso Sastre baino euskaldunagoa, ezta gutxiago ere! Eta beste batek esango du, ezetz, euskalduna dela euskaraz hitz egiten duena, eta, beraz, naziokideago duela Iturgaiz Tafallako abertzale bat baino; eta beste batek, txapela enroskatua daukana, eta beste batek, athleticekoa, PNVkoa eta de la Virgen de begoña! Nik ulertzen dut, eta badakit hizkuntza ez dela komunikazio tresna soil bat; baizik eta beste tresna guztiak (historia, artea, musika, filosofia… identitatea bera, indibiduala eta kolektiboa) posibilitatzen dituen tresna printzipala. Eta? Nora goaz orain horrekin?

    Honekin esan nahi dut, hor pasa dezakegu beste mende bat eztabaidatzen, eta ez dugu ezer lortuko, eta gutxiago elkar ulertuko: euskalduna zer denaren edo nazioa zein denaren unibertsala ez duelako ezein partikularrek hegemonizatuko, nabarraldekoek eta beste batzuek horrela uste izan badute ere.

    Beraz, estrategikoki, diskurtsoari begira, aldaketa hori inteligentea dela uste dut nik: naziotasuna eta subjektu politikoa helburu politikoarekin zedarritzea. Horrek ez du esan nahi, edo ez du erabakitzen euskarak piperrik ez duela balio, edo estatua lortu ondorengo egoerarako utzi behar dela euskalduntzearen auzia. Ez du horretaz ezer esaten. Unaik iritzi bat izango du horren gainean, eta nik beste bat, eta zuk beste bat. Kontua da, utzi dezagun beste plano batean eztabaida hori orain eta desplazatu dezagun eztabaida plano politiko (unairen zentzuan) horretara. Eta noski, orain hitz egin beharko da, independentzia prozesuan borondatea eraikitzerako orduan zerk izan behar duen zentraltasuna: hor, niretzat, argi ta garbi euskarak izan behar du. Baina ez ahaztu, beste batentzat seguraski historiak izan beharko duela, eta besteren batentzat, sozialismoak, eta beste batentzat, kulturak, eta abar. Hor dago eztabaida: baina kontuan hartuz antagonismoa euskal herria espainiar/frantziar estatuen menpe ikusten dutenen, eta bere buruaren jabe ikusten dugunon artean dagoela.

    Beraz, bukatzeko, ez zait ere batere gustukoa egin irakurtzea berriz ere kolonizazioaren argumentua (aurretik nabarraldekoek ere egotzi zigutena), lehenik eta behin, ez delako egia, eta bigarren, kolonizatuak gaudela esatea astakeria xamarra iruditzen zaidalako. Zeren eta esango didazu, ia Lapikoan zenbat idazten dugun gazteleraz. Izan ere, euskararen aldeko gure jarrera esan gabe doa, predikatu gabe; eta gure produkzio guztia (ia guztia, badaezpada esango dut), euskaraz da. Nik euskara teorizatu ordez, esan gabe doan zerbait izan behar duela gero eta gehiago konbentzitua nago.

  2. kaixo, ez nator hona eztabaidan parte hartzera – uste dut Unaik eta Eduk hitz egin beharko luketela lehendabizi -, baina bai formen inguruko kontutxo bi komentatzera.
    lehenik eta behin, uste dut lasaiago bizi behar dugula hau guztia kolektibo honek aurrera egitea badugu xede. Andonik aipaturiko blog honen ezaugarri eta helburuei gehitu beharko genioke beste bat. nik ulertzen dudan moduan, blog honen helburuetariko bat hausnartzea eta kritikak eta eztabaidak eragitea da. egitasmo hori ere zapuzten badugu, galdurik gaude. Egia da Edu lagun dudala, baina zintzotasun guztiarekin esan behar dut nik ez dudala bere idazkian ezer mingarririk topatu holako erantzuna jasotzeko; gurean maiz ematen diren iritzi eta diskurtso mota jakin batzueei kritika egitea baizik. unaik Odriozolarekin egin bezala, bestalde (Odriozola ere minduta sentitu daiteke; eta, beharbada Edu bera ere, auskalo); edo, beste hainbestetan historizistekin egin bezala. holakoak egin ditugunean eta forma guztiak galtzen zituzten erantzunak izan ditugunean, ez zaigu batere gustatu eta lekuz kanpokoak iruditu zaizkigu. ez gaitezen arte berberetan erori. ez dut uste benetan Eduk ezkutuko intentziorik izan duenik (eztabaidari probokazio puntu bat ematea baino ez; edo, beharbada hori ere ez), ezta inor mindu nahi izan duenik. paragrafo baten hasieran esaten duen bezala: “Hausnart aldizkarian agertu den artikulu baten haritik jorratuko dut gaia”. unai ez da helburua (are gutxiago Andoni), aitzakia baizik. aitzakia bat bestelako gai bati kritika egiteko. testuan ez da esaten Unaik eta Andonik borondatearen aldarri inozoa egiten dutenik, ezta kolonizaturik daudenik ere. baina, Andoni, ez didazu ukatuko Eduk aipatzen duen kolonizazioa gertatu denik (zugan ez bada ere)? azkenik, eta amaitzeko ez baitut gehiegi luzatu nahi gehiegi korapilatu ez dadin, uste dut Andoni tranpatxo batetaz baliatzen zarela zure argudiaketan. Eduri eztabaida alboratzeko gomendatzen diozu subjektu politikoaren eztabaidari heltzeko, blog honetan behin eta berriro gai horren inguruko postak argitaratu direnean. bakoitzak pentsa eta esan dezala nahi duena, beti ere errespetu osoz. horrek izna behar du abiapuntua, bestela ezinezkoa egingo baitzaigu luzaroan jarraitzea.
    inplikatuek hitz egin orduko, oso gustora hartuko dut parte eztabaidan, jarraibidea ematen bazaio, noski. ordura arte.

  3. Duela urte dezente ETB2ko eztabaida programa batean gertatu zen. Bertan, AVT elkarteak Negu Gorriak eta Sociedad Alkoholika taldeen abesti bana Audientzia Nazionalean salatu zituela eta (Negu Gorriaken abestia zein zen ez dut oroitzen, S.Arena aldiz “Explota cerdo” abestia zen) AVTtik Alcaraz eta musikagileen aldetik Fermin Muguruza eta S.Ako gitarra bertaratu ziren. Eztabaidaren momentu batean ea terrorismoa kondenatzen zuten galdetu zien bi musikariei garai horietan AVTko presidentea zen Alcarazek. Ferminek, ETAren ekintzekin ados ez zegoela esan eta adierazpen askatasunaren aldeko argudioak eman zituen. S.Ako kitarrak aldiz, “Nik nahi dudana kondenatzen dut; ez zuk esaten didazuna” erantzun eta bere kritika egiteari ekin zion.

    Sarri sentsazioa dut behinola inkisizioak hirugiharraren froga egiten zuen moduan eta orain arte iritzi politiko kritiko bati legitimitatea emateko terrorismoaren kondenarekin hasi behar izan den moduan, distantziak distantzia, naziotasun kontutan ere, euskara modu absolutuan ez ulertzeak euskararen kontrako bandoan jartzen zaituela. Eta horrela, euskararen aldeko zarela esan behar dela kritika egin aurretik.

    S.Ako kitarraren postura hartuko nuke gustura eta soilik argudiatzea egitera mugatuko nintzateke. Baina ez, gaur Ferminena egingo dut (artikuluan ere horrela egin nuen), ez bide koherenteena iruditzen zaidalako (S.Ako kitarraren bidea da niretzat egokiena), kontu hauetan oraindik inkisizioaren mekanismoak nagusitzen direlako baizik. Hona hemen hirugiharraren proba: Euskal Herria independente eta euskaldun (elebakar) baten alde nago. Ba hoixe, esana dago.

    Edu, zuk kritikatzen didazun artikuluan nire intentzioa Euskal Herria independiente eta euskaldun bat lortzeko bidean naziotasunerako hizkuntza derrigorrezkoa izatea kaltegarria dela argudiatzen saiatu nintzen.
    Borondatearen kontuaren inguruan Andoni aurreratu zait eta nire egiten ditut berak esandakoak (Mitxelko, ez zait Andonik tonu txarrik erabili duenik iruditu). Horrela, zuk egotzi didazun borondatearen karikatura hori ez dela inondik inora nik defendatutakoa iruditzen zait. Hortaz, zuk egiten didazun kritika ez duzula nik esandakoetan oinarritu iruditzen zait. Baina mila azalpen eman ordez Hausnarten argitaratu nuen nire artikulua jarriko dut jarraian; nahi duenak bere iritzia egin dezan.

    NAZIOTASUNA IDENTITATE POLITIKOA DA
    Lan honen lehenengo zatian naziotasuna nola ulertzen dudan eta zergatik argitzen saiatuko naiz, aurrerago egingo ditudan arrazoiketak hobeto uler daitezen. Bide horretan, naziotasuna eta identitate nazionala sinonimotzat hartu ditut, nire ustez, identitate berari egiten baitiote erreferentzia.
    Zer motatako identitatea da naziotasuna? Naziotasunaz ikuspegi diferentea duten autoreek, bat egiten dute identitate nazionala identitate politikoa dela azpimarratzerakoan. Puntu hau argi izatea eta onartzea oinarrizkoa da gai hauen inguruan aritzeko, bestela, diskurtso bat kontraesanean erori daiteke identitate politikoa eta identitate kulturala deitu geniezaiokeena nahastu baititzake.
    Friedrich Meinecke en 1908 distinguió la Kulturnation, la comunidad cultural fundamentalmente pasiva, de la Staatsnation, la nación política con autodeterminación y activa. Puede que no estemos de acuerdo con la utilización de los términos que hace este autor, o ni siquiera con los propios términos, pero la distinción es en sí valida y relevante.1
    XX. mende hasierako autore honek, jada, bereizi egiten ditu identitate kulturala eta identitate politikoa; lehenengoa nagusiki pasiboa dela eta bigarrena aktiboa dela esanez. Naziotasuna, identitate aktibo bat dela azpimarratzea garrantzitsua da, neurri handi batean puntu horretan oinarritzen baita identitate horren politikotasuna. Hala ere, naziotasunaren ikuspegi hau Estatu propiorik gabeko naziotasunetara mugatu nahiko nuke; kasu hauetan identitate nazionala eskuratzea modu aktibo batez egiten baita. Estatua lortu eta gero aldiz, naziotasunaz modu pasiboan jabetzen gara, jaiotzez; sentitzen den naziotasuna, eta Estatuak lehenesten duena parekatu egiten baitira. Beraz, Estaturik gabeko nazioek, identitate nazionala modu aktiboan proposatu behar dute; (eta hau gisa batera egin daitekeenez bakarrik, modu politikoan alegia) hau baiestea identitate hauek identitate politikoak direla baiestea da.
    Nazioek etnia-mota berezi bat osatzen dute. Scholium: nazio guztiak etnia dira, baina etnia guztiak ez dira nazio. Direnaz politikoki kontziente diren etniak dira nazioak, edo zehatzago esanda, beren identitatea gordetzeko eta garatzeko programa politiko bat duten etniak dira (zentzu zabalean, hau da, ez soilik alderdi politikoei dagokienez). Hortik ondorioztatzen da, etnientzat orokorki postulatu ditugun ezaugarri guztiak nazioei ere aplikatzen zaizkiela, haiei alabaina osagarri politikoa gehitzen zaie.2
    Nahiz eta Ulises Moulinesen ustetan nazioaren oinarrian etnia egon, bertako kide izateko politikoki kontziente izan behar da, eta nazioak, programa politiko bat izan behar du politikoak diren helburuak erdiesteko. Moulinesen ikuspegiarekin zer ikusirik ez duen Ernesto Laclauk ere, bat egiten du nazioa (“herria” bere hitzetan) kategoria politikoa dela esaterakoan.
    Una primera decisión teórica es concebir al “pueblo” como una categoría política y no como un dato de la estructura social. Esto significa que no designa a un grupo dado, sino a un acto de institución que crea un nuevo actor a partir de una pluralidad de elementos heterogéneos.3
    Laclauk, identitate politikoa konpartitzen duen pertsona multzoari, hau da subjektu kolektiboari, “herria” deituko dio. Laclauren “herria” eta Moulinesen “nazioa” eskari politikoak dituzten pertsona multzoek gauzatuko lituzkete. Horrela, biak ala biak, politikan eragin nahi duen subjektu hori, politikoa dela azpimarratzen dute. Beraz, Estaturik gabeko nazioetan bederen, ez dago naziorik (subjektu politikorik) aldarrikapen politikoak planteatzen ez diren bitartean. Gero, norberak, berezitasun edo faktore objektibo batzuk bere bereizgarri bezala hartu ditzake, baina naziotasuna, ez du faktore batek edo bestek emango, pertsona multzo batek duen kontzientzia, borondatea eta helburu politikoak eskuratzeko determinazioak baizik. Horregatik, identitate nazionala da identitate politikoa.
    Baina, nola eraikitzen da identitate politiko hori? Naziotasuna, modu kontziente batean eraikitzen da eta kontzientzia horrek berarekin borondatea dakar, helburu politikoak lortzeko borondatea. John Breuillyk identitate nazionalaren eraikuntza nola gertatzen denaren arrastoan jartzen gaitu.
    Para establecer una identidad política, y para justificar unas pretensiones, con frecuencia era necesario ir más allá de criterios universales o puramente políticos, y buscar el apoyo de grupos excluidos hasta entonces de la vida política. Dada la existencia de ciertas diferencias culturales dentro de las diversas regiones que conformaban el Estado, fue posible apelar a la identidad cultural. Fue en ese momento cuando la política adquirió una forma propiamente nacionalista.4

    IDENTITATE NAZIONALAREN ERAIKUNTZA
    Jarraian, naziotasuna den identitate politiko hori nola eraikitzen den argitzen saiatuko naiz. Subjektu politiko horretako parte nor den argituko dugu beraz.
    Nazioari buruz teorizatzen denean, binomioen arabera egiten da gehienetan. Nazio bat, zibikoa edo etnikoa, politikoa edo kulturala, liberala edo erromantikoa, subjektiboa edo objektiboa izan daiteke. Bereizketa hauek naziotasunari egiten diote erreferentzia. Nazio zibiko, politiko, liberal edo subjektiboak, borondate hutsezko atxikipena onartzen du. Nazio etniko, kultural, erromantiko edo objektiboak berriz, baldintza etniko-kultural konkretu batzuk betetzen dituen pertsona bakarrik onartuko luke naziokidetzat. Praktikara joz gero, oso kasu gutxi, batere ez esatearren, legoke nazio objektibo huts edo soilik subjektiboa dena. Hau da, oso zaila da gaur egunean, bere naziotasuna, faktore objektiboekin bakarrik gauzatzen duen naziorik aurkitzea (teoria mailan errazagoa da, oraindik egon badaudelako naziotasunaren zenbait formulazio osoki baldintza objektiboetan oinarritzen direnak). Eta alderantziz ere, ezinezkoa da borondate hutsez naziorik eraikitzea, borondateak beti oinarri bat behar baitu.
    Kontua beraz, oinarri hori edo horiek zein(tzu) d(ir)en argitzea da. Oinarri hori, objektiboak deituriko faktoreek ematen dute. Horrela, naziotasuna (identitate politikoa) faktore objektibo eta subjektiboaren arteko dialektikak sortzen duen eraikuntza da. Baina beti ere, faktore subjektiboa (borondatea) faktore objektiboei gailentzen zaie. Honekin zer esan nahi da? Faktore objektiboak subjektiboaren gainetik jartzeak edo bestela esanda, faktore objektiboek borondatea (subjektiboa) determinatzen badute, esentzialismoaz ariko ginatekeela. Eta horrela sorturiko identitatea jada ezingo genukeela politikotzat hartu; borondatea ez delako determinantea. Kasu honetan, beste mota bateko identitateaz ariko ginateke, identitate kulturalaz agian.
    Naziotasuna dinamikoa dela onartzen badugu, nahi eta nahi ez faktore objektiboei borondatea gailentzen zaiela esaten ari gara; eta beraz, faktore objektibo horiek ere dinamikoak direla, ez direla estatikoak alegia. Guzti honen ondorio zuzena, naziotasunerako derrigorrezko edo ezinbesteko faktorerik ez egotea da, ez kulturalik ez eta linguistikorik ere.
    Naziotasunak, faktore objektiboak (dinamikoak), faktore bezala erabiltzen ditu identitate nazionalaren eraikuntzan. Honen ondorioz, identitate nazionala konpartitzen duten pertsonen artean bakoitzak faktore edo elementu ezberdinekin eraikitzen eta indartzen du naziotasuna. Norbaitentzat, historiaren interpretazioetariko batek izan dezake garrantzia edo kulturatzat (ez bakarrik folklorera mugatutako kultura) hartu daitezkeen mila espresiok, punk-rock talde batek, kartzelan dituen lagunen etsenpluak, arrazoi ekonomikoek, langileen borrokak, arrazoi linguistikoek… eta seguruenik faktore hauetako askoren nahasketak.
    Hizkuntza faktore garrantzitsua da, nazio horretako partaide askok horrela sentitu eta nahi dutelako, ez besterik. Ez da faktore bat baino. Hau da, ez da nahitaezkoa identitate politikoa den naziotasunerako. Naziotasunaren eta identitate politikoen inguruan teorizatzen dabiltzan autore gehienak bat egiten dute orain arte esandakoekin.
    Así pues, el factor esencial para determinar la existencia de una nación no son las características tangibles de un grupo, sino la imagen que éste se forma de sí mismo.5
    Sin embargo, lo que reviste crucial importancia es no confundir vacuidad con abstracción, es decir, no concebir el común denominador expresado por el símbolo popular como un rasgo positivo compartido en última instancia por todos los eslabones de la cadena. Si esto último fuera así, no habríamos trascendido la lógica de la diferencia.6
    Orain artekoa laburbilduz, naziotasunak, helburu politiko batzuk dituen subjektu politikoa definitzen du; horregatik esan dugu identitate hau politikoa dela. Hala ere, nazionalismoak sarri bere burua faktore objektiboen bidez zehazten du. Baina azaldu dugunez, gutxitan hartzen dira faktore hauek ezinbestekotzat; borondatea da nazioa den subjektu politikoko kide izateko nahitaezko baldintza bakarra. Hala ere, faktore linguistikoa leku askotan faktore indartsutzat hartzen denez, naziotasuna eta hizkuntzaren arteko harremana modu berezi batez aztertzea interesgarria izan daiteke. Hori da hemendik aurrera egingo duguna eta lan honen xede nagusia dena.

    HIZKUNTZA ETA PENTSAMENDUA
    Azken 200 urteetan, hizkuntza eta pentsamenduaren arteko erlazioaz autore asko kezkatu dira; Hamann, Herder eta Humboldekin hasi, Sapir eta Whorfekin jarraitu eta Wittgenstein ahaztu gabe Chomsky eta Pinkerrekin bukatuz. Gurean, ezbairik gabe, Txillardegi da aipatu beharrekoa.
    Ezagunak dira gai honen inguruan izan diren eta dauden ikusmolde ezberdinak, beraz ez ditut sakonean aztertuko; lan honen xedea ez baita hori. Hala ere, ikuskera ezberdinek diotena bi lerrotan azaltzea garrantzitsua dela deritzot, ondoren esango direnak hobeto ulertzeko. Honela azaltzen du gaiaren inguruko mamia Joxe Azurmendik:
    Hizkuntzak edo hizkerak pentsamendua eratzen duelakoa bera ez dago auzitan. Baina bietako zein da, giza mintzaira bakar unibertsala ala kasuan kasuko hizkuntza/hizkera partikularra, mundua eraikitzen omen duena, pentsamendua eratzen ei duena?7
    Beraz, nola pentsatzen dugu. Norberak bere hizkuntzan edo hizkuntza unibertsal batean (mentalesez, Pinker eta Fodorren hitzetan)? Hemen ezbaian dagoena, pentsamenduaren eroalea, azken finean pentsamendua bera, hizkuntza unibertsal abstraktua den edo hizkuntza konkretuak diren da. Joxerekin jarraituz ona hemen bere jarrera.
    Hizkuntzaren izaera esplikatzeko teoria edo planteamendu honi [mentalesa]aspalditxo egin zitzaion objekzio, suposizio alanbikatuegia dela, eta esperientzia arruntenari itxura guztiz iseka egiten diona, suposatzea, kontzienteki ezagutzen ez dugun hizkuntza bat mintzatzen dugula, eta kontzienteki mintzo garen hizkuntzan ez dugula pentsatzen. Makinatxoren bat gure baitan ote da mintzo dena? Ala (1)lehenbizi pentsamendua pentsatzen dugu, mentalesean, eta (2) gero pentsamendu hori nola itzuli pentsatzen dugu euskara edo ingelesera, eta azkenik (3)itzulpen buruan pentsatua pentsatuki ahoz esan?8
    Bi teoriak dira frogatu gabekoak, baina, sinesgarritasuna ematekotan hizkuntza partikularrak eta pentsamendua lotzen dituenari emango nioke. Beraz, aurrerago esango ditudanak gaizki ez ulertzeko; ez, ez dut mentalesaren existentzian konbentzimendu gehiegirik, eta bai, sinesgarriagoa iruditzen zait norberak bere hizkuntzan pentsatzen duenaren teoria.
    Hizkuntza partikularrak eta pentsamendua lotzen dituen ikuspegia, erlatibismo linguistiko moduan ere ezagutzen da, eta kritika ugariren jomuga izan da: Pentsatu, norberak bere hizkuntzan pentsatzen badu, eta hizkuntza honek, mundu-ikuskera bat ematen badio, hizkuntza konkretu batek mundu ikuskera konkretu bat izatera determinatzen zaitu. Salaketa hau egiten dutenek, argitzen ez dutena da, mentalesak zer mundu-ikuskera ematen duen edo mundu-ikuskerarik gabeko hizkuntza neutro eta esterilizatu bat ote den.
    Pentsamendua, hizkuntzak eta hizkerak eratzen dutela onartzen bada, bi ikuspegiek egiten duten bezala, ezin da gero hizkuntzak mundu-ikuskerarik ematen ez duenik esan. Kasu horretan, ez legokeelako ez hizkuntza eta ez pentsamendurik. Beraz, munduratzeko, pentsatzeko, maitatzeko, kantatzeko… dugun posibilitatea da hizkuntza, eta hori, nahi eta nahi ez, bakoitzak bere hizkuntzatik egiten du. Hau determinismotzat har al genezake? Nire ustez ez. Hizkuntza partikularrek pentsamendua determinatu ordez, pentsatu ahal izateko aukera izanik, edozer pentsatzea ahalbidetzen baitute. Horrela, eta Joxe Azurmendirekin jarraituz; hizkuntzak “askatasunaren espazioa” lirateke.

    HIZKUNTZA ETA NAZIOTASUNA
    Aztertu berri dugun hizkuntza eta pentsamenduaren arteko erlazioaren teoria, hau da, hizkuntza partikularrek mundu ikuskera partikularra dakartenaren teoria, erabili izan da naziotasuna justifikatzeko. Justifikazio hau modu “naturalean” egin da; hizkuntza partikularrek emandako mundu ikuskera, inongo arrazoirik eman gabe naziotasunarekin berdinduz eta dena zaku berdinean sartuz. Erlatibismo linguistikoaren teoria ontzat emateak, derrigorrean, naziotasunaren ikuspegi jakin bat izatera behartuko bagintu bezala. Badirudi, ezinezkoa dela erlatibismo linguistikoari sinesgarritasuna eman eta naziotasuna justifikatzeko ez erabiltzea. Nire ustez beraz, teoria honekiko gure artean dagoen interesa, ez dator ez antropologiatik, ez hizkuntzaren filosofiatik, ez ezagutzaren teorietatik, ez eta filologiatik ere; interes nagusia politikatik datorkio.
    Borondatearenpean egon beharko lukeen identitate nazionala, hizkuntza partikularrek ematen diguten mundu ikuskeratik justifikatzen da. Honi, identitate esentzialista deitu beste aukerarik ez dago, naziotasuna borondatearen esparrutik kanpo eratzen baita. Nire ustez, erlatibismo linguistikoaren teoriak naziotasunerako bost axola du ( teoria hau faktore edo sinbolotzat hartuta, batzuei, naziotasuna eraikitzeko eta indartzeko balioko die, baina ez modu absolutuan hartuta, beraien borondatez aukeratutako faktore/sinbolo bezala baizik). Euskal Herrian, hizkuntza eta naziotasunaren harremana azaltzeko, teoria mailan bederen, azaldu berri dugun erlatibismo linguistikoaren bidea erabili da. Nik ez deritzot bide egokia denik.
    Jarraian, naziotasuna erlatibismo linguistikotik justifikatzeari kritika egingo diot eta beste aukera bat egokiagoa dela nabarmentzen saiatuko naiz. Marraztu dudan bidea egiteko, Joxe Manuel Odriozolaren Abertzaleak eta euskara liburuko pasarteak erabiliko ditut, nik kritikatu nahi dudana bertan argi ikusten delako.
    Autore honek, erlatibismo linguistikoaren teoria ontzat ematen du. Joxe Azurmendik azaldu digun bezala, hizkuntza partikularrak dira askatasunaren espazio, askatasunerako nahitaezko baldintza, pentsatu ahal izateko baldintza, determinismoaren aurkako txertoa. Baina, txerto guziekin gertatzen den moduan, gehiegi hartuz gero sendatu beharrean gaixotu egiten gaituzte. Hau da Odriozolaren kasua, erlatibismo linguistikoaren teoria erabiltzen baitu naziotasuna justifikatzeko. Identitate politiko bat sinesgarritasun gehiago edo gutxiago izan dezakeen erlatibismo linguistikoaren bidez azaltzea, soil esateko, determinismoa eta esentzialismoa da.
    Abertzale askok ulertu nahi ez badigute ere, espainolez bizi den herritarra espainola da, eta beste horrenbeste frantsesez bizi dena. Auzi horretan dagoen mekanismorik erabakigarriena ez da abertzalearen sentiera edo asmoa edo gogoa; tasun eta dohain guztiok abertzalerik sutsuenarenak balitu ere, erraz gaindituko zaio hizkuntzaren mekanismoa bere nazio-identitatearen luze-zabalean. Frogatu uste dugun bezala, ez baita ideologia politikoa izaten norberaren nortasun-mota determinatzen duen mekanismo nagusi, hizkuntzari eta kultura nazionalari dariona baizik. Azken honen baitan erabakitzen da batez ere gure nortasun nazionalaren zerizana, nahiz eta hemen ere, jakina, ñabardurak egin behar izaten diren.9
    Beraz, frantsesa frantsesa da, espainola espainola eta euskalduna euskalduna, frantses hizkuntzak frantsesa, espainierak espainola eta euskarak euskalduna “hizkuntzaren mekanismoen” bitartez nazio identitate konkretu bat izatera “determinatzen” duelako. Eta Odriozolak, dudarik balego, espresuki azpimarratzen du: “Auzi horretan [identitate nazionala sortzean] dagoen mekanismorik erabakigarriena ez da abertzalearen sentiera edo asmoa edo gogoa”. Hau da, euskal naziotasuna eraikitzeko borondatea ez da erabakigarria. Beraz, faktore objektiboak subjektiboen gainetik leudeke. Ez du borondateak determinatzen identitate nazionala, hizkuntza batek ematen duen mundu ikuskerak baizik. Hau, eraikuntzarik gabeko identitatea litzateke, esentzialista. Identitate hau ezin har genezake identitate politikotzat. Hasieran esan dugun moduan, naziotasuna identitate politikoa da, borondatea gailentzen delako, eta naziotasunak zedarritzen duen pertsona multzoak helburu politikoak dituelako, beraz subjektu politikoa delako. Mugatu al daiteke identitate politiko bat hizkuntzak eman dezakeen mundu-ikuskera bat dela eta? Subjektu politiko bateko kide izateko beharrezkoa al da mundu ikuskera konkretu bat izatea?
    Identitate nazionalaren eraikuntzan edo indartzean, gustatu ala ez gustatu hizkuntza faktore bat edo nahiago bada sinbolo bat da. Sinbolo horren indarra ez dago bere objektibotasunean (mundu ikuskera bat ematen duen edo ez), subjektibotasunean baizik; hau da, subjektu politiko batek hizkuntzari balio sinboliko handia ematean baizik. Borondatean alegia. Sinboloak erabili egiten dira, subjektu politiko baten identitatea eraiki eta kontzientzia indartzeko.
    Ezin pentsa genezake beraz, euskaraz egiteak, bere mundu ikuskera dela eta, nazio kontzientzia emango digunik. Alderantziz, sinesgarriagoa ikusten dut nazio kontzientzia duenak euskara ikasi eta erabiltzea. Zergatik? Nazioa deitzen diogun subjektu politiko horren borondate eta nahia dela eta, hizkuntza sinbolo/faktore indartsutzat duelako.
    Odriozolarentzat beraz, naziotasuna, hizkuntzak ematen du modu inkontziente (borondatez kanpoko) batez. Baina noiz izango genuke hizkuntzak ematen duen mundu ikuskera hori? Ama-hizkuntzatzat dutenek bakarrik lor al lezakete naziotasuna ematen duen mundu-ikuskera hori?
    Betiko modu arruntean hasiko da gure argudio-bidea: “ingelesa ikasteak ez gaitu ingeles egiten”. Jadanik hor nonbait adieraziak berriro adieraziz, diogun, hizkuntza bat ikasteak ez gaituela dena delako hizkuntzaren erabilerari darion kultur eta nazio-nortasunaz janzten. Honaino, gauzak argi samar daudela dirudi. Alegia, hizkuntza bat ikasteak, edo hizkuntza hori besterik gabe erabiltzeak, ez gaituela hizkuntza horren nazio-nortasunaren baitako kide bilakarazten.(…) Jakina, hizkuntzaren erabilera behin behinekoa edo aldian aldikoa edo tarteka-martekakoa ez denean, gauzak aldatzen hasten dira. Hizkuntza bat modu sistematikoan erabiltzen badugu, batez ere hizkuntza horretan bizi baldin bagara, eta hizkuntza hori baldin badugu bizitzan egiten ditugun gauzak egiteko darabilgun zorioneko tresna, erne orduan. Orduan gauzak errotik aldatzen hasiak izango direlako. Orduan dena delako hizkuntza horrek bereganatu gaitu, bere bahitako bihurtu, eta berak ezartzen duen kultur eta nazio esparruaren erreferentziak eta esperientziak mugatzen dizkigu.10
    Beraz, euskal naziokoa izateko, euskara jakiteaz gain zure bizitzako alor guztietan erabili behar duzu. Horretarako, Amezketan jaio eta bizi beharko da. Baionako batek, seguruenik, bere bizitza euskara hutsean egiteko aukerarik izango ez duenez, ba, agur naziotasuna. Eta zer esan euskara ikasten ari direnez; 6. urratsera iritsi arte ez lukete naziotasuna lortzeko aukerarik izango. Eta zer erantzun beharko genioke Julen Zabalo eta Txoli Mateosen ikerketa lan batean “…yo, por ejemplo, mi padre es inmigrante, y mi padre sigue sintiéndose español y mis padres siguen sintiéndose españoles. Yo, sin embargo, he optado por no sentirme español y por sentirme vasco (…) unos poquísimos hemos optado por sentirnos nacionalistas vascos”11 esan zuen tuterarrari. Odriozolak bultzatzen duen hizkuntza nazionalismoak, tuterarrak besterik uste badu ere, espainiarra dela esango lioke. Garesti dago beraz naziotasuna.
    Odriozolak egiten duen jauziak, hots, hizkuntza partikularrak ematen duen mundu ikuskera naziotasunarekin berdintzeak, hizkuntza, “askatasunaren espazio” (Joxe Azurmendik oso ondo azaldu digun moduan) izatetik kartzela izatera darama. Gure borondatearen kontra determinatu gaitzakeen kartzela.

    ODRIOZOLAREN HIZKUNTZA NAZIONALISMOAREN ARAZO NAGUSIAK EDO IDENTITATE POLITIKOA ESENTZIALISMOTIK ULERTZEAREN AKATSA
    Joxe Manuel Odriozolak, aztertzen ari garen liburuan dioenez, hizkuntza nazionalismoaren aldeko hautua egiten du, berau, lurralde nazionalismoa edo politikoarekin kontrajarriz.
    Hizkuntza nazionalismoaz ari garenean, komenigarria da ñabardura bat egitea; naziotasuna definitzeko duen era bi modutara ulertu baitaiteke: (1) Hizkuntza ezinbestekoa da naziotasunerako (esentzialista) edo (2) naziotasunerako hizkuntza ez da nahitaezkoa(dialektikoa), baina gure ekintza politikoaren helburu nagusia hizkuntzaren biziraupena eta indartzea da. Esanak esan, Odriozola lehenengo ikuskeran sartu beharko genuke, esentzialistan alegia.
    Lurralde edo politikoa deituriko nazionalismoa, eta 2. erara ulertutako hizkuntza nazionalismoaren artean, praktikan bederen, diferentzia nabarmenik ez dagoela iruditzen zait; lurralde nazionalismoak, beti onetsi eta bultzatzen baitu hizkuntza konkretu bat. Kontua, bultzatze horretan zer indar egiten den da. Noiz kontsidera genezake nazionalismo bat hizkuntzarena edo politikoa? Non legoke muga? Bietan, faktore objektiboak subjektibopean daudenez, borondatea gailentzen da, beraz, hizkuntza nazionalismoaren eta nazionalismo politikoaren arteko muga, erreala ez dela deritzot.
    Baina, hizkuntza nazionalismoak naziotasuna modu esentzialistan ulertzen badu, hau da, hizkuntza naziotasunerako derrigorrezkoa dela badio, orduan gauzak diferenteak dira. Kasu honetan, borondatea desagertu egiten da; beraz, aukera honek ematen duen identitatea, jada ez litzateke identitate politiko bat. Ondorioz, eta aurretik esandakoekin jarraituz, ez luke naziotasuna definituko, beste mota bateko identitate bat baizik.
    Odriozolak zedarritzen duen identitatea esentzialista dela salatu dut, baina ez da nire asmoa sarri egiten den moduan salaketa hutsean gelditzea. Ez, ez nago identitate esentzialistaren kontra esentzialista delako, estrategia txarra iruditzen zaidalako baizik. Eta identitate bat zergatik den esentzialista arrazoitu dudan moduan, horrela jokatzeak zer kalte ekarri ditzaken argudiatzen saiatuko naiz.
    Nire ustez, Odriozolak erlatibismo linguistikoaren alde egitearen arrazoia, ez dugu egia zientifikoak bilatzeko berak duen irrikan aurkitu behar, teoria horrekin naziotasuna definituz euskararen bizirautea NAHI izatean baizik. Beraz, eztabaida ez da teoria hori “benetakoa” den ala ez, auzia, teoria hori naziotasunaren oinarritzat jartzea euskararen biziraupenerako estrategia egokia den edo ez litzateke.
    Horrela, euskararen biziraupenerako estrategia, bi eratara uler liteke; modu esentzialistan edo bestela modu dinamiko/dialektikoan, hau da, euskararen bizirautea borondatearen esku utziz (azken aukera honek ez ditu jendearen erabilera behartzeko hizkuntza politika zorrotzak alboratzen. Ez, justu kontrakoa, hizkuntza politika eraginkorrak, boterea duenaren borondatez jartzen baitira martxan, ez borondatea kontutan hartzen ez duen mundu ikuskera ez-politiko batez.). Euskararen bizirauteko estrategia esentzialistaren ustez, euskarak ematen duen mundu ikuskerak emango digu naziotasuna. Baina noiz izango genuke mundu ikuskera nahikoa naziotasuna gureganatzeko? Ama-hizkuntza dugunean bakarrik eskura al genezake naziotasuna emango ligukeen mundu-ikuskera hori? Euskaraz esparru guztietan egiten dutenek bakarrik al lukete naziotasuna?. Estrategia esentzialistak, naziotasuna oso modu hertsian definitzen duela bistakoa da. Gainera, estrategia honek euskara bezalako hizkuntza bat zabaldu baino, euskaldun “puruen” ghettoa sortzen duela iruditzen zait. Erreserba moduko bat hesitu eta bertan eutsi hizkuntzarekin batera hil arte. Odriozolaren liburuari darion fatalismoak bat baino gehiago hori pentsatzera darama; besteak beste, alternatibarik ere proposatzen ez duelako. Beraz, Odriozolarentzat euskararenak egin duela pentsa dezake bere irakurleak.
    Edozein sozio-linguistak esango du, Odriozolarena ez dela aukerarik egokiena eta jendea bultzatu/behartu egin behar dela euskara ikastera, hori da estrategia esentzialistak egiten ez duena. Ikuskera honentzat, NAHI izatea eta ondorioz horretarako borrokatzea ez da nahikoa , euskarari estatus finko, esentzial bat eman behar zaio, eta zer hobeto borondateari iskin egiten dion teoria zientifiko bat baino. Ez gara konturatzen NAHI izatea dela garrantzizkoa den baldintza bakarra. Erlatibismo linguistikoaren teoria zuzena izan arren ere, NAHI bat edo BORONDATE bat ez badago ez da euskara bezalako hizkuntza bat ikasten edo erabiltzen.
    Jende askok euskara ikasi du, euskal nazioko kide sentitzen zirelako. Odriozolaren teorizazioak (estrategia esentzialistak) ordea, euskara ikasi arte ez lioke jendeari naziotasunik errekonozituko. Nire ustez, estrategia honek, euskara ikastera bultzatu beharrean desmotibatu egingo luke. Eraginkorragoa litzateke, naziotasunerako sinbolo indartsutzat hizkuntza edukitzea, baina naziotasunerako derrigorrezkoa ez izatea; horrela euskal naziokoa (sentitzen) denak ikasteko joera izango luke. Euskara ez dakienari arrazoibide esentzialistak erabiliz naziotasunerako ateak ixten bazaizkio, pertsona horrek bizkarra emango dio euskal identitate politikoaren sinbolo nagusia izan daitekeen hizkuntzari. 60. hamarkadaz geroztik hau sarritan ikusi ahal izan dugu.
    Umeen artean sarri egiten den galdera da, ea zer den gehiago laguna izatea edo lehengusua izatea. Aho batez erantzungo du umeak lehengusua izatea gehiago dela esanez. Umea, ez da konturatuko pertsona batekiko harremana gorde nahi badu, lehengusua izateaz aparte laguna ez bada, ez duela lehengusu izate horrek ezertarako balio. Laguna dena berriz, beti izango dela lagun, borondatean oinarriturik baitago erlazioa. Beraz, garrantzitsuena borondate hori indartzea da, ez odol erlazioak bilatzea, azken hauek ez baitute ezertarako balio lagun izateko borondaterik ezean.
    Baina euskaraz bizi nahi dugu,

    zer kulpa daukat nik.

    hizkuntzak pentsamendua egiten duela
    asmatu diguten arren
    euskaraz bizi nahi izatea bekatu balitz bezala,
    aitzakiaren bat beharko bagenu bezala
    guk, guztiz xinple, euskaraz bizi nahi dugu.
    Nahi dugu, besterik ez.
    Hauxe baita gure engainu azkenekoa:
    euskaraz bizi nahi izatea
    justifikatu behar dugula
    pentsarazi digute
    lehen kanpotik eta barrutik orain.12

    IDENTITATE POLITIKORAKO PROPOSAMEN BAT: NAZIOTASUNA HELBURU POLITIKOEK (INDEPENDENTZIAK) MUGATUKO LUKETEN SUBJEKTU POLITIKO BATERANTZ
    Nazioa, helburu politikoak dituen subjektu politiko bezala definitu dugu. Nazioak dituen errebindikazio politiko horiek nazionalismoak bideratzen dizkio, eta alderantziz, diskurtso nazionalistak nazioa eratzen du. Nazionalismoak esango digu nazioak nolakoa izan behar duen; nor den bertako partaide. Euskal Herrian, hasiera batean arraza zen subjektu politikoko parte izateko baldintza, gero euskara (teoriaz ari gara, diskurtso abertzaleaz alegia, praktika zorionez ez da etorri gehienetan teoriarekin bat). Beraz, diskurtso nazionalistak zedarritzen du subjektu politikoa edo zedarritzen saiatzen da behintzat. Horrela, nazionalismoak egiten du nazioa.
    Hotz hotzean begiratuz gero, kuriosoa da nazionalismoak, teoria mailan bederen, subjektu politiko bateko kide nor den eta nor ez den zehazteko orduan borondatetik kanpoko elementuak erabiltzea. Subjektu politiko bat, dituen eskari politikoetan erreparatu gabe, faktore objektiboekin definitzea absurdoa izateaz gain, helburu politikoa erdiesteari begira antzua ere bada. Antzua da, subjektu politiko batentzat bere helburuak lortzeko lehenengo baldintza zabaltzea baita, eta borondatez kanpoko elementuekin subjektu politikoa zedarritzeak, zabaltze horri galga jartzen dio. Eta Ondorioz, helburu politikoak lortzeko ahalmena murriztu egiten da. Hau dela eta, abertzaletasunak sortzen dituen diskurtso eta teorizazio askori, praktikara joanez gero, kontraesanak sortzen zaizkio. Hizkuntza nazionalismoa horren adibide garbia dugu.
    Subjektu politiko bateko parte izateko, eta naziotasuna den identitate politikoa indartzeko, norberak bere faktore objektiboak (kirola, hizkuntza, ekonomia, lagunak…) erabiliko ditu. Horregatik, subjektu politiko horretako gainerakoekin konpartituko duena borondatea izango da, helburu politikoak erdiesteko borondatea, ez besterik. Gure kasuan, helburu hori, independentziarena izan daiteke. Horrela, bakoitzak independentzia bere identitate politikoa indartzeko erabiltzen dituen faktore horiei begira eskatu eta justifikatuko du. Baina faktore horiek pertsonatik pertsonara diferenteak direnez, faktore bat bakarrik kontutan hartuz subjektu politiko osoa zedarritzea ez da onuragarria independentziarako. Ez al litzateke eraginkorragoa estrategia/helburu politikoari begira definitzea subjektu politikoa? Independentziarekin alegia? Horrela, subjektu politikoa, independentziaren alde leudekeenek osatuko lukete. Berdin izango luke bertako kideek zein arraza, ama hizkuntza, zein erreinutara itzuli nahiko luketen eta zer futbol taldetakoak liratekeen. Teoria horrela planteatzeak ez al du subjektu politikoa indartzeko aukera biderkatzen, eta ondorioz, independentzia lortzeko aukera handiagotzen?
    Diskurtso independentistak sortuko lukeen subjektu berriari subjektu independentista deitu edo nazioa deitu, eta independentziaren aldeko diskurtsoari nazionalista edo beste nolabait deitu, gutxienekoa da. Garrantzia duena, helburu politikoak lortzea da; ez subjektu politikoko partaide guztiak faktore objektibo batekin definigarriak izatea. Bide horretan, eta diskurtso eta estrategia nazionalista erabilgarria ez den neurrian, beste diskurtso batzuk asmatu beharko ditugu; xedea ez baita gu nazio bateko kide izatea edo nazionalista izatea, gure helburu politikoak lortzea baizik. Horrela, nazionalismoa lanabes egokia ez bada, erreminta egoki bat asmatzeari ez genioke beldurrik izan beharko. Agian, bada garaia, teoriak helburu politikoak lortzeko ateak itxi beharrean, helburu horiek lortzeko ateak irekitzen lagundu dezan.

    BIBLIOGRAFIA
    Azkargorta, Antton (2000): Txillardegi: hizkuntza eta politika, Txillardegi lagun-giroan, UEU, Bilbo.
    Azurmendi, Joxe (1999): Txillardegiren saioa: hastapenen bila, JAKIN 114. zenb.
    Azurmendi, Joxe (?): Hizkuntza, askatasunaren espazioa, http://basque.criticalstew.org/wp-content/uploads/hizkuntza-askatasunaren-espazioa.pdf
    Azurmendi, Joxe (1968): Manifestu atzeratua, http://basque.criticalstew.org/wp-content/uploads/MANIFESTU-ATZERATUA.pdf
    Breaully, John (1990): Nacionalismo y Estado, Ediciones Pomares-Corredor, Bartzelona.
    Connor, Walker (1998): Etnonacionalismo, Trama, Madril.
    Laclau, Ernesto (2005): La razón populista, fce, Buenos Aires.
    Laclau, Ernesto (1995): Universalismo, particularismo y el tema de la identidad, http://e-spacio.uned.es/fez/eserv.php?pid=bibliuned:filopoli-1995-5-1C777F7B-79B6-19D3-B6B9-B7F90B382C27&dsID=universalismo_particularismo.pdf
    Miller, David (1997): Sobre la nacionalidad, Paidos, Bartzelona
    Moulines, C. Ulises (2008): Manifestu nacionalista (are separatista ere esango niok, estutuz gero), Txalaparta, Tafalla.
    Odriozola Joxe Manuel (2008): Abertzaleak eta euskara, Elkar, Donostia.
    Odriozola, Joxe Manuel (2000): Euskal soziolinguistikaren branka, Txillardegi lagun-giroan, UEU, Bilbo.
    Smith, Anthony D. (1997): La identidad nacional, Trama, Madril
    Smith, Anthony D. (2000): Nacionalismo y Modernidad, Ediciones Istmo
    Urla, Jacqueline (2009): Hizkuntza eta nortasuna Txillardegiren lanean: Ondaretik praktikara, BAT Soziolinguistika aldizkaria 71. zenb.
    Zabalo, Julen eta Mateos, Txoli (2005): Euskara euskal nazioaren funtsa, periferia erdaldunean ere?, JAKIN 165. zenb.
    Zabalo, Julen (2006): Nacionalismo Vasco: El discurso teorico sobre la nacion y su readecuacion en la practica, Revista de Investigaciones Politicas y Sociologicas 5.zenb, Santiago de Compstela.
    Zabaltza, Xabier (2006): Unai historia de las lenguas y los nacionalismoa, Editorial Gedisa, Bartzelona.

  4. Gauza bat bakarrik: Mitxelkori arrazoia emanez, tonuz kanpoko zerbait esan badut, barkamenak Eduri. Ez zen nire asmoa. Irakurri dut berriz patxadaz eta gogor xamar erantzun dudala aitortzen dut (atzo aldarte txarrean nengoen, eta ez nuen idatzi behar). Bestela, arrazoi duzu, lehenik eta behin Unaik erantzun beharrekoa dela. Hala ere, eztabaidatzea da nire xedea, ez eztabaida bukatzea, eta horregatik erantzun nuen hain zuzen. Baina gauza batzuk, aitortzen dut, justifikatu gabeak izan daitezke eta gogorregiak. Baina ez doaz inolaz ere personaren kontra. Horrela ulertu bada, esandakoak borratzen ditut eta tonuan erratu naizela ere aitortzen dut. Nire asmoa eztabaida da, ideiena, ez besterik.
    Hortaz, gaizki esanak parkatu eta ongi eginak kontuan hartu, eta eztabaidak aurrera jarraitu dezala, Eduren artikuluarekin ados egon ez arren, bikaina delako.
    (Mitxelkok egotzitako tranpatxoari buruz Eduk eta Unaik idatzi ondoren)

  5. ganorazko erantzuna eman nahi diot zabaldu den eztabaidari, eta astirike z daukat orain….barkatuko didazue. Eta lasai, Andoni, interesgarria da noizbehinka pentsatzen duguna sentitzen dugun bezala adieraztea, ez dago ezer barkatzekorik han. Dena den, nik idatzi nuenean nahita jarri nahi izan nuen tonu polemikoa, muturretara joanda. Eta esan duzun askorekin ados nago… Baina saiatuko naiz datorreen astean hori dena argitzen

  6. Oilategia gehiago aztoratu aurretik zera esan nahi dut. Ez zait iruditzen inor inori modu txarrean eta errespeturik gabe hitz egin dionik. Pasio askoz idatzi daiteke errespetua falta gabe. Robotak ez garenez ein batean ni horren aldekoa naiz

    Eduri erantzuteko Berak kritikatzen duen artikulua jarri dut. Baina hau luzea denez eta jendeari alperkeria emango dionez dena irakurtzeak, entresaka bat egingo dut.

    Eduk dio:

    “Eta defendatuko dut euskarak (euskaldun-arteak) bere gainekoa izateko eskumena duela, euskara euskal izatearen sinbolismo-matrizea dela eta ondorioz, euskal izatearen sinbolo nagusia izan behar duela, baita erdal diskurtsoetan ere.”

    Nire artikuluan:

    “Identitate nazionalaren eraikuntzan edo indartzean, gustatu ala ez gustatu hizkuntza faktore bat edo nahiago bada sinbolo bat da. Sinbolo horren indarra ez dago bere objektibotasunean (mundu ikuskera bat ematen duen edo ez), subjektibotasunean baizik; hau da, subjektu politiko batek hizkuntzari balio sinboliko handia ematean baizik. Borondatean alegia. Sinboloak erabili egiten dira, subjektu politiko baten identitatea eraiki eta kontzientzia indartzeko.”

    Iruditzen zait Eduk dionarekin bateragarria dela nik esandakoa.

    Eduk dio:

    “Unai Apaolazak Hausnart aldizkarian idatzi duenez nazioaren faktore nagusia borondatea da. Oso aspaldiko kontua da hau. Baina eraberriturik agertu zaigu, ezin bestela posmodernismoaren oldarra jasota. Orain dena “nahi dugulako” egiten dugu, zentzuz ulertu ahal dugun arrazoi bakarra baita. Galdetu edonori ea zergatik egin duen ez-dakit-zer, zentzuzko erantzuna prest edukiko du: nahi dudalako, gogoak eman didalako…”

    Nire testuan diot:

    “Eta alderantziz ere, ezinezkoa da borondate hutsez naziorik eraikitzea, borondateak beti oinarri bat behar baitu.
    Kontua beraz, oinarri hori edo horiek zein(tzu) d(ir)en argitzea da. Oinarri hori, objektiboak deituriko faktoreek ematen dute. Horrela, naziotasuna (identitate politikoa) faktore objektibo eta subjektiboaren arteko dialektikak sortzen duen eraikuntza da. Baina beti ere, faktore subjektiboa (borondatea) faktore objektiboei gailentzen zaie. Honekin zer esan nahi da? Faktore objektiboak subjektiboaren gainetik jartzeak edo bestela esanda, faktore objektiboek borondatea (subjektiboa) determinatzen badute, esentzialismoaz ariko ginatekeela. Eta horrela sorturiko identitatea jada ezingo genukeela politikotzat hartu; borondatea ez delako determinantea. Kasu honetan, beste mota bateko identitateaz ariko ginateke, identitate kulturalaz agian.”

    Jarraitu nezake entresaka gehiago egiten baina nire testua zintzilikatuta dagoenez hori nahi duenaren esku utziko dut.
    Artikulu hau idaztearen nire asmo nagusienetako bat eukal identitate nazionala eraikitzerako orduan modu bat eta bakarra ez dagoela azpimarratzea zen. Horretarako hizkuntzaren kasua erabili nuen. Ulertu ez duenarentzat beraz, artikuluan agerian jarri nahi nuena naziotasuna eraikitzeko bide asko dagoenez (honek ez du esan nahi hizkuntzari sinbolo zentralaren funtzioa ukatzen diodanik. Ez dugu dena txuria edo beltza moduan ulertu behar) horretan arreta jartzea ez dela garrantzizkoa. Zer nahi dugun eta nola lortu behar dugun dela garrantzizkoa (nahi horietan nagusiena hizkuntzaren zentralitateak egon behar du nire ustez ere). Hau da, subjektibotasunean jarri behar dugula argia ez objektibotasunean.
    Edu, iruditzen zait esan nahi zenituen gauza batzuk esateko nire testua amu moduan erabili duzula; zizarerik gabeko amua.

  7. Erantzunak ikusita, testuan diodana errepikatu barik, testuaren ingurua zein den azalduko dut. Nire idatziaren helburua eta motibazioa ez zen, horrela esanda dago bertan, Unairen testua. Are gutxiago Andoniren edo Unairen teoria eta lana (ez Andoni, ez Andoniren ezer ez dut aipatzen…) Testuan nioen bezala, Hausnart-en Unaik argitaratutakoaren haritik (eta berak han jarritako esaldi batzuk adibide edo zizare moduan hartuta), kritika egin nahi nion euskarari buruz korritzen ari den diskurtso bati. Abagunea eman zidan beraz Unaik, baina ez dut bera sartu nahi diskurtso horretan. Oso argi daukat ez dela hemen euskararen etsairik. Eta nire kritikan ez da hori esaten, inondik inora ez. Kontua ez zen etsaiak asmatzea, ezta etsaiak seinalatzea, kritika egitea baizik. Kasu honetan diskurtso eta praktika zenbaiti: euskarak bizitasuna galdu zuela, sinbolo politikoa bihurtu eta urrats horretan geratu zen praktikari lehendabizi, eta zentraltasun sinboliko hura baztertu nahi duenari bigarrenez.
    Kritikan Unairen testua hartu nuen hizpide Odriozolari buruzkoak ez nituelako egoki ikusi. Eta zer esango dizuet, baina esentzialismoaren errepika ez dut gustukoa (kolonialismoarena, berriz, gure burua kritikatzeko tresna ezin hobea iruditzen zait, diglosia ez da bakarrik formari dagokion ajea, zentzuari ere eragiten dio eta). Ez dut, Andoni eta Unai, egiten duzuen faktore objektibo versus subjektibo bereizketa ontzat ematen. Ez dut uste (eta seguru nago zuek ere ez duzuela uste) faktore objektibo guztiak berdinak direnik. Eta ez dut uste faktore objektiboak “esentziak” direnik, ezta “subjektiboak” objektiboetatik esentzian bereizten direnik. Dinamika sozialetan, edo hobe psikosozialetan, ez dago hala bereiztetik.
    Bestalde, Andonik Garan argitaratu berri duena dela-eta: esentzialismoa sinesmen edo dotrina bat den aldetik ere, ez dut uste esentzialismo guztiak ezpal berekoak direnik; eta aurreko guztiak, erresistentzia fase batean aritu omen diren horiek, esentzialistak izan direla esatea gehiegi iruditzen zait, atzean, oker ala zuzen, sumatu ahal den auto-konplazentzia eta adanismoagatik.
    Eta ez dut uste euskal herriaren independentziaren prozesua atzo goizean edo gaur hasi denik. Baliteke fase “legal” batean sartu izana, baina prozesua aspalditik dator. Subjektua definitzen hasi zenetik, hain zuzen. Ba al dakigu noiz izan zen hori? Noiz hasi zen artikulatzen independentziara helduko den subjektua? Noiz hasi zen artikulatzen euskal herri erreal-objektibatua? Zer da egun bateko kontua, nazioarteko deklarazio hutsa? Bandera bat mastatik jaitsi, beste bat jartzeko?
    Jakina “independentziaren prozesuak eratzen du(ela) independentziaren subjektua” (Imanol), eta independentzia lortutakoan jakingo dugu zein den herri independentea eta zein den herritarra, zein lurraldea, zein egitura… (baina arartean, jakineza eta zalantza ugari: hau da, etengabe aritu beharko gara subjektua definitzen eta subjektuaz eztabaidatzen, ala ez? Borroka independentistak batuko gaitu, eta praktika horrek, ez bestek, esango digu nor den, esaterako, gure nazio-kide?). Nik ez nituzke nahastuko eratze-prozesu legala (konstituzio batera eramanago gaituena) eta eratze-prosezu soziala (edo, nire gustuko izena ez bada ere, “naziogintza”; hau eguneroko milaka praktika eta esaeratan, ohiko jardunetan eta ezohikoetan, harremanetan eta borroketan egikaritzen goaz, alde honetatik “borondate subjektiboa” indar objektiboen mende dago, hortaz lan bikoitza dugu, ados gaude, ezta?). Prozesu horietako batek ez du bestea ekartzen mekanikoki: badira nazio gabeko estatuak eta estatu gabeko nazioak. Euskal Herria izan bada, maiz esan den legez: horretan sinesten dugunok izanarazten dugulako (independenteak izan ala ez; eta auto-definizio astun batean jo-ta-ke aritzen garelako, auto-determinazio borroka subjektibo batean aritzen garelako).
    Independentzia ez da bakarrik alderdi legala, hori bada ere, jakina, azken finean hori da: lege-artikulazio estatala. Baina, nire ustez, independentziak ezin ditu euskal jendearen borroka guztiak gain-determinatu, ezin da izan zentzu-emaile bakarra. Borroka horiek guztiek elkar ernaldu eta elkar sustatu behar dute. Independentzia, nire ustez, borroka horien guztien bilgune edo bateragune izan daiteke (independentziaren zentzua, beraz, borroka horietan dago eta ez alderantziz; borroka horiek ez dute “proiektu independentista” behar zentzurik izateko, independentzia behar dute arrakasta izateko). Konbergentzia estrategiko horrek ere subjektua artikulatzen du, eta ez da gaur goizeko kontua. Esan dudan moduan, prozesu gisa, aspaldi hasi zen: auto-determinazioaren aurreneko keinuarekin, ez naiz espainola edo hau ez da Espainia esatearekin, hor hasi zen. Eta segituan, gauzak bestela egin behar ditugu eta egin ditzakegu batekin jarraitu. Eta egunero hasten da. Erroak ditu eguneroko praktiketan. Horrexegatik ere, ez dut ulertzen euskal identitateaz eztabaida ixteko gogoa (ia agindua, Andoniren azken artikuluan), denbora galtzea izan eta izango balitz bezala.
    Hala bada, abokatuen aroa bada, nire proposamena: Lapiko Kritikoa. Filosofia/Teoria/Konjetura eraldatu, edukiz eta izanez, eta Lapiko Pragmatikoa. Legeria /Jurisprudentzia/ Dotrina zabaldu. Hartan nik ez nuke zeresanik (baina gogo handiz irakurriko nuke, izan ere, independentziaren alderdi tekniko legal hori oso interesgarri iruditzen zait, filosofian eta soziologian arituagatik ere).

  8. Faktore objektiboak ez dira berez esentziak. Esentzia bihurtzen dira irizpide absolututzat erabiltzen direnean identitatea zedarritzeko (hau da, esaten dugunean “euskalduna euskaraz hitz egiten duena da. Punto. Edozein lekutan eta edozein denboratan”. Zurearekin uztartuz gainera, dinamika sozialetan irizpide objektiboak ez dira “esentzialak”, zeren eta, nahi edo ez, egungo testuinguru sozial politikoan, faktore horiek aldatzen doaz, ez dira hor geldi dauden esentziak). Dinamika sozial eta historikoek erakusten dute, hortaz, ez direla esentziak.

    Bestela, ados nago diozun honetan: garako artikuluan aipatu ditudan “esentzialismo” guztiak ez direla berdinak, ezta gutxiago ere. Nolabait defentsa modu diferenteak azpimarratzea zen nire helburua, apur bat demagogikoki (posible da) eta modu orokor batean, ondoren esateko defentsa estrategiatik irabazte estrategiara pasatu behar garela (Unaik aurretik esan duen bezala “Abertzaletasunetik independentismora” artikuluan).

    Bestela, prozesu soziala eta legala berezi behar dira, guztiz ados: horregatik, azken esaldia ia metaforikoki ulertu behar da. Esan nahi dena da, argumentu antropologikoak (diferentzia azpimarratzen dutenak) ez ditugula behar orain (subordinatzaileak direlako: ikus Imanol: subordinazioaren kontra), eta argumentu juridikoen bila joan behar garela. Horrek ez du esan nahi, bukaeran diozun bezala, filosofoek, historialariek, artistek, musikariek eta abarrek ez dugula zer esanik (argumentu historikoek, kulturalek, soziologikoek, ekonomikoek ere indartu egiten dute subjektu independentista, kontzientzia euskalduna, eta abar). Baina zure erantzuna ona izan da, alajaina, ederki egin dut parre (zentzu onean diot, ze ederki harrapatu nauzu).

    Bestalde, esaldi hau gustatu zait, eta gainera uste dut Unaik (edo nik) esandakoarekin bateragarria dela: “Independentzia, nire ustez, borroka horien guztien bilgune edo bateragune izan daiteke (independentziaren zentzua, beraz, borroka horietan dago eta ez alderantziz; borroka horiek ez dute “proiektu independentista” behar zentzurik izateko, independentzia behar dute arrakasta izateko).” Hain zuzen, independentzia (sozialismoarekin batera) izan daiteke, Laclauren hitzetan, adierazle hutsa: beste borroka guztiak hor bilduko lirateke. Azken finean, independentzia zuk esan bezala demanda guzti horien bilgunea da, baina beste alderantza ere, demanda guzti horiek adierazle huts horretan artikulatzen dira eta dute zentzua. Harreman bidirekzionala, hortaz.

    Euskal identitatearen eztabaida ez nuen itxi nahi (ni ez naiz inor hori egiteko), eta aurretik esan bezala, gogor xamar esan nuela aitortu behar dut. Mitxelkok esan bezala, orain arte horretaz eztabaidan aritu gara, eta beraz, tranpatxoa litzateke hori eskatzea. Badirudi ordea, eztabaida zahar horretatik pausuak ematen ari garela beste formulazio batzuetara.

    Orokorrean, nik uste, pentsa baino hurbilago ditugula gure posizioak. Hala ere, eztabaida hau oso aberasgarria izaten ari da.

  9. Zuk diozun bezala, gauzak argitzen doaz. Hala ere, zure azken erantzuna ikusita uste dut ez dela nire “tesi nagusia” ulertu. Azken buruan, hasierako puntura itzuli zara: “faktore objektiboak ez dira berez esentziak. Esentzia bihurtzen dira irizpide absolututzat erabiltzen direnean identitatea zedarritzeko (hau da, esaten dugunean “euskalduna euskaraz hitz egiten duena da. Punto. Edozein lekutan eta edozein denboratan….”
    Diozun honekin nire tesia uztartzeko, hona puntuka aletuta:
    1. Ez dago esentziarik, bai ordea, esentzien gaineko sinesmenak.
    2. Sinesmenak subjektiboak dira, edo hobe esan, subjektu-artekoak, sozialak alegia.
    3. Gertaera sozialak “eraikiak” dira (nik nahiago: izanaraziak, jende-arteko praktika eta diskurtsoetan izanaraziak).
    4. Euskara praktika sozial bat da (ekintza eta jarduera arautu askoren sorta mugagabea), euskara izanarazten dugu jendarteko praktiketan, hori baita hain zuzen: jendarte jarduna.
    5. Garai batean, euskara zen euskaldunen ezaugarri komun bakarra, eta besteengandik bereizten zituena. Hau da, komunitate hori komunitate linguistiko hutsa zen.
    6. Komunitate linguistiko horrek definitu zituen “euskalduna” eta “euskal herria(k)”: euskaraz hitz egiten duena eta euskaraz hitz egiten du(t)en herria(k). Euskal jendarteen hitzak dira. Baina auzoko erdaldunek ontzat eman zituzten kontzeptuak (eta vasco(ngado) / romanzado bereizten zituzten).
    7. Definizio bat gertaera sozial bat izanarazteko bidea da. Botereari, errealitate-eraikuntzari eta bizi-praktikei erabat loturik dagoen prozesu konplexu eta zabala.
    8. Euskal jendarteek aspaldi galdu zuten (auto)definizioak egiteko eskumena. Latinak erakutsi zion euskal jendeari euskara ez zela “bizi-mundua” osoki adierazteko gai; geroago, erromantzeek hartu zuten eginkizun hori: sakratua, ofiziala, estatala, publikoa, intelektuala… erdaraz. Eta horrela euskarak autodeterminazioa galdu zuen eta kolonizatua zuten: bere buruaz pentsatzeko beste baten sinesmenak, ideiak eta hitzak erabiltzen hasi baitziren.
    9. Euskaldunek autodefinizio adostu bat zuten euren komunitate eta identitate linguistikoari buruz. Baina osotasuna galdu ahala, parte eta partzial bihurtu ahala, autodefinizioa egiteko eskumena galdu zuten.
    10. Euskaldunek partzialki berreskuratu zuten autodefinizioaren eskumena: euskal identitate hura politizatu zenean (hau da, nazio-hizkuntza zela sinesten hasi zirenean). Sinesmen horri esker iraun du euskarak.
    11. Euskaldunek identitate linguistikoa komun (eta zatikatu) bat izateaz gain, bestelako komunitate bat zutela (nazionala, zentzu modernoa) pentsatzen hasi ziren.
    12. Diskurtso nazionalista erdaraz egin zen gehien bat. Eta ondorio anbiguoak izan: euskararen bizi-mundua berrosatu nahia zabaltzea, baina euskara sinbolo huts gisan erabiltzea erdal munduan “euskal herritarren diferentzia esentziala” indartzeko. Biak uztarturik geratu ziren erdal diskurtso eta praktika eusko nazionalistan.
    13. “Euskalduna euskaraz hitz egiten duena” ez da esentziarik buruzko diskurtso bat, ezta sinesmen bat ere, autodefinizio eta autokonstituzio praktika bat baizik. Euskaraz hitz egiten dutenek, guztiek, dute euskal eta euskaldun hitzak definitzeko eskumena, besterik onartuko bagenu “(auto)kolonizazio linguistikoa” onartuko genuke (eta hori jarrera politikoa denik ezin ukatu).
    14. Euskal herria edozer izan daiteke. Baina euskaraz autodefinitzen bada, herri hau euskara herria da. Bestela ere, historikoki jaso dugun adostasun bat gainditu beharko genuke, eta nire ustez, adostasun hori defendatzea da erdal munduan euskarari balio bat topatzeko izan dugun eta dugun biderik zuzenena, eta hortik ere, euskal bizi-munduaren osasuna lortzeko indargarriena.

  10. Uste dut Edu eta biok ez gaudela ados. Asko sinplifikatuz, eta horrek izan ditzaken arrisku guztiekin, Eduren eta nire planteamenduak laburtzen saiatuko naiz.
    Lehenik eta behin argi utzi behar da zer identitateren inguruan gabiltzan eztabaidatzen. Identitate politiko batez ari gara (naziotasunaz?). Eta konkretuago, naziotasuna den identitate politikoaren diskurtsoaz.
    Horrela, eta nik ulertzen dudanaren arabera, Eduk naziotasunaren diskurtsoak modu absolutuan planteatu behar duela hizkuntza esango luke. Horrek ez luke esan nahi hizkuntza esentzia denik baina horrela egitea euskararen biziraupenerako hobea da hizkuntza sinbolo nagusi bilakatzen duelako.
    Argi dagoena da esentziak ez daudela bere horretan subjektuak sortzen dituela diskurtso absolutuen bidez. Hortaz, Eduren diskurtsoa (Odriozolarena bezala) diskurtso esentzialistatzat hartuko nuke.
    Nire artikulua diskurtso mota horri kritika bat zen ez zitzaidalako egokiena iruditzen euskararen biziraupenerako. Bide horretan, eta identitate politikoez aritzeko orduan, erabili dudan baliabide kontzeptuala Objektibo/subjektiboa jokoa izan da, benetan oso erabilgarria delako eta eztabaida honetan gauzak argitzen laguntzen duelako. Objektibo/subjektiboa ez ditut antagonikotzat hartu elkar eragiten duten eremuen moduan, hau da ez dago biak bereizten dituen marrarik. (http://basque.criticalstew.org/?p=2198orduan).
    Naziotasunerako nire autua hizkuntza modu absolutuan ez planteatzearena izan da baina sinbolo garrantzitsuenetakoa izatea lehenesten nuen. Zergatik? Nazioa den subjektu politikoko partaide izateko oztopo objektiboak (hizkuntza) kentzen zirelako baina sinbolo indartsua denez behin bertako sentitzen denak ikasi eta erabili egingo zukeelako. Odriozolari kritikatu niona horixe zen, bere naziotasunerako formulazioa zurrunegia zela eta azkenean euskarari ere kalte egiten ziola. Zergatik? Ez ziolako hizkuntza ez zuenari subjektu politikoko parte izaten uzten.
    Bukatzeko nire artikuluko beste entresaka bat:
    “Hotz hotzean begiratuz gero, kuriosoa da nazionalismoak, teoria mailan bederen, subjektu politiko bateko kide nor den eta nor ez den zehazteko orduan borondatetik kanpoko elementuak erabiltzea. Subjektu politiko bat, dituen eskari politikoetan erreparatu gabe, faktore objektiboekin definitzea absurdoa izateaz gain, helburu politikoa erdiesteari begira antzua ere bada. Antzua da, subjektu politiko batentzat bere helburuak lortzeko lehenengo baldintza zabaltzea baita, eta borondatez kanpoko elementuekin subjektu politikoa zedarritzeak, zabaltze horri galga jartzen dio. Eta Ondorioz, helburu politikoak lortzeko ahalmena murriztu egiten da. Hau dela eta, abertzaletasunak sortzen dituen diskurtso eta teorizazio askori, praktikara joanez gero, kontraesanak sortzen zaizkio. Hizkuntza nazionalismoa horren adibide garbia dugu.
    Subjektu politiko bateko parte izateko, eta naziotasuna den identitate politikoa indartzeko, norberak bere faktore objektiboak (kirola, hizkuntza, ekonomia, lagunak…) erabiliko ditu. Horregatik, subjektu politiko horretako gainerakoekin konpartituko duena borondatea izango da, helburu politikoak erdiesteko borondatea, ez besterik. Gure kasuan, helburu hori, independentziarena izan daiteke. Horrela, bakoitzak independentzia bere identitate politikoa indartzeko erabiltzen dituen faktore horiei begira eskatu eta justifikatuko du. Baina faktore horiek pertsonatik pertsonara diferenteak direnez, faktore bat bakarrik kontutan hartuz subjektu politiko osoa zedarritzea ez da onuragarria independentziarako. Ez al litzateke eraginkorragoa estrategia/helburu politikoari begira definitzea subjektu politikoa? Independentziarekin alegia? Horrela, subjektu politikoa, independentziaren alde leudekeenek osatuko lukete. Berdin izango luke bertako kideek zein arraza, ama hizkuntza, zein erreinutara itzuli nahiko luketen eta zer futbol taldetakoak liratekeen. Teoria horrela planteatzeak ez al du subjektu politikoa indartzeko aukera biderkatzen, eta ondorioz, independentzia lortzeko aukera handiagotzen?
    Diskurtso independentistak sortuko lukeen subjektu berriari subjektu independentista deitu edo nazioa deitu, eta independentziaren aldeko diskurtsoari nazionalista edo beste nolabait deitu, gutxienekoa da. Garrantzia duena, helburu politikoak lortzea da; ez subjektu politikoko partaide guztiak faktore objektibo batekin definigarriak izatea. Bide horretan, eta diskurtso eta estrategia nazionalista erabilgarria ez den neurrian, beste diskurtso batzuk asmatu beharko ditugu; xedea ez baita gu nazio bateko kide izatea edo nazionalista izatea, gure helburu politikoak lortzea baizik. Horrela, nazionalismoa lanabes egokia ez bada, erreminta egoki bat asmatzeari ez genioke beldurrik izan beharko. Agian, bada garaia, teoriak helburu politikoak lortzeko ateak itxi beharrean, helburu horiek lortzeko ateak irekitzen lagundu dezan.”

  11. tira, ez dut errepiketan ibiltzeko gogorik. Identitateak multidimentsionalak dira, Unai. Eta nik (eta Odriozolak, esango nuke) identitatearen alderdi bat jorratu dugu. Baina hor duzu erreferentziarako Billig-en lana. Hori ere esentzialista izango da gero. Ni guztiz nominalsita nauzu, gaurko hizkeran: konstrukzionista soziala. baina bueno, zure ustez hizkuntzaren eragina eta dinamika soziopolitikoen eragina kontuan hartzea esentzialismoa bada, bego gure gain esentzialismo kurioso hau.
    ez dakit non ikusi duzun “modu absolutua”, nik modu erlatiboan eta gatazkatsuan planteatzen dut hizkuntza-identitatea. Ez dago zuk borondatea jartzen duzun moduan, nazioan sartzeko irizpideetan, ez dago sarreran, irteeran dago. Nik ez diot gaurko euskal herritartasuna inori ukatzen ez hizkuntzagatik ez ezergatik ere; euskal herritartasuna multidimentsionala da, horregatik ere, ez da soilik borondatearen emaitza. (batzuk nahita ez dira euskal herritarrak, beste askok gogoz nahi dute euskal herritarra izan, baina gogo hori determinazio sozialek obraturik dela ezin dute ukatu; beste asko, berriz, ez dute euskal herritar izateko gogorik ez nahirik eta haatik ere, euskaldunak ditugu edo auzokide eta abar eta abar)
    eta azkenik, subjektu politikoan parte hartuko dute nahi duten guztiek (edonolakoak eta edonongoak izanda ere) baina inoiz estatu bat lortzen bada euskal estatu horrek ere mugak itxiko ditu (ala ez?); euskal herriak, euskara-jendeak, berriz, euskara ireki nahi du, ez itxi (bueno hori uste dut nik).
    ez pentsatu borondatearen irizpide (absolutu) horrek gure korapilo guztiak askatuko dituela kolpe bakar batez… hori, nire ustez, eztabaida honetan begi bistakoa da…

  12. Ez dakit ez garen ulertzen edo ez dugun ulertu nahi Edu.
    Azkeneko postean argia izaten saiatu naiz. Ni, identitate nazionala edo naziotasuna formulatzeko dagoen diskurtso mota bat kritikatzen aritu naiz ez besterik.

    “baina bueno, zure ustez hizkuntzaren eragina eta dinamika soziopolitikoen eragina kontuan hartzea esentzialismoa bada, bego gure gain esentzialismo kurioso hau.” ez dakit nik holakorik non esan dudan, baina tira.

    Edu, izan gaitezen serioak eta ez ditzagun aldatu besteek esandakoak.

  13. Unai, galdera bi (bueno, edo gehiago):
    1. Amaieran esaten duzu “Garrantzia duena, helburu politikoak lortzea da; ez subjektu politikoko partaide guztiak faktore objektibo batekin definigarriak izatea… xedea ez baita gu nazio bateko kide izatea edo nazionalista izatea, gure helburu politikoak lortzea baizik”. helburu politiko batzuk edo bestetzuk izateko ez al da garrantzitsua (beharbada, ezinbestekoa) jendartea biltzen, lotzen eta definitzen duten faktore, irudikari eta abarrek? ez al dira helburu politikoak politikagintzaren ondorio, iraganetik datozen diskurtso mota jakin batzuen ondorio? esan nahi dut, gu nazio bateko kide izatea baino xedea gure helburu politikoak lortzea dela esaten duzunean, zeintzuk dira helburu politiko horiek? nondik datoz? eta, are garrantzitsuago, nortzuk gara gu? gure esaten duzunean, nor sartzen duzu taldean? nor da subjektu politikoa? uste dut, zentzu honetan, Eduk 7. puntuan ondo erantzun duela. helburu politikoek garrantzia handia badute ere, ezin diogula uko egin naziotasunaren (kulturala?) auziari.
    2. Beste nonbait esaten duzu: “Naziotasunerako nire autua hizkuntza modu absolutuan ez planteatzearena izan da baina sinbolo garrantzitsuenetakoa izatea lehenesten nuen. Zergatik? Nazioa den subjektu politikoko partaide izateko oztopo objektiboak (hizkuntza) kentzen zirelako baina sinbolo indartsua denez behin bertako sentitzen denak ikasi eta erabili egingo zukeelako”. Lehenesten den sinboloa baino ez da euskara? ikurrina edo txapelaren gainetik dagoen sinboloa? hori baino ez? bestetik, benetan sinisten duzu independentziaren ondoren jendeak sinbolo indartsu horri helduko liokeenik, sinboloa baino ez denean? zergatik ikasiko dugu beharrezkoa ez bazaigu, sinboloa baino ez bada? are demagogoa izanda, eta gehiengoaren borondate edo nahiak mamuetan itsuena ekarriko baligu zer? zentzu honetan, laburbilduz, bat nator Eduren 14.puntuarekin. Odriozolarena, estrategia gisa, egokia iruditzen ez bazait ere, ez dut uste zurea, euskararen (sinboloaren) etorkizuna erakargarritasunaren eta sentimenduaren esku uztea, hobea denik.

  14. Eduren komentarioei eranzunez (9.ak):

    Autodefinizioaren ideian ikusten dut nik arazoa. Ez dut batere konpartitzen, edo oso gutxi. Autodefinizioa zer da, denboraz eta lekuz kanpo dagoen eragiketa logiko-linguistiko bat? Horrela iruditzen zait ez duela balio. Bere garaian, erreferentzia ona izango zen, euskalduna euskara duenarekin berdintzea, posible zelako hala berdintzea, errealitate sozial eta politikoak dikotomia hori onartzen zuelako agian. Euskalduna, berdin zen autokontzientea bazen edo ez, hitz egiten zuena zen eta kito. Baina gaur egun, zapalketa linguistikoaren ondorioz (aurretik ere bazegoena, bide batez), abertzaletasunak kontzientzia eta borondatea ekarri ditu egoera politikoki iraultzeko, eta beraz, ez da justua eta ez da errealitatera ajustatzen autodefinizio tradizional hori.

    Joxe Azurmendirekin ibili naiz emailez gai honi buruz hizketan, eta hauxe atera dut argitan (ez dut joxe autoritate bezala edo erabili nahi, baizik eta uste dut egokia dela eztabaida argitu eta jarraitzeko). Kontzeptuak, kasu honetan, euskaldunak, adierazten duenaren dinamika historikoa islatu behar du. Kasu honetan, oso garrantzitsua da kontzientzia eta nahia, komunitatean euskaraz aritzeko, sortzeko, murgiltzeko nahia. Ezin esan liteke euskaraz dakien Guardia Zibil bat, 10 urtez AEKara joan den eta apenas ikasi duen Tuterako abertzale bat baino euskaldunagoa denik. Azurmendik komunitatea azpimarratzen du, eta badio euskara ezin dela ulertu gramatika eta hiztegi bezala, baizik eta hiztunen komunitate eta identifikazio bezala, eta horrek mailak dauzka, identifikazio eta materializatze mailak. Euskaragatiko kontzientzia eta nahia nolabait materializatu behar da, hortaz, eta materializatzeko duen objektua euskara da: baina mila modutan materializatu daiteke. Umeak eskolatuz, euskara ikasiz, bultzatuz… Askotan ez da posible euskara ikastea, horretarako aukerarik ez dagoelako, edota herrialdea ez delako egokiena, apenas hitz egiten delako, eta abar.

    Horregatik, Azurmendik euskaldun mailak bereizten ditu. Pentsatzen da mailakatzea dela esentzialismorik handiena, edo eta arrazismoa dela, etiketak banatzea edo ematen duelako, baina hain justu mailakatzea edo graduatzea da esentzialismoaren aurkakoa dena. Euskalduna nor da? Erlazio sistema oso bat hartu behar da kontuan, historia bat, zapalketarena hain zuzen. Eta gaur egun, historia horrexeri begiratu eta gero, erlazio sistema konplexu batean ulertu behar da euskaldun izatea. Euskara komunitateen hiztunek osatzen dutenek, komunitate horren historia, konkretutasun soziopolitikoak, eta abarrak hartu behar dira kontuan.

    Laburtuz, esentzialismoa al da “euskalduna da euskaraz hitz egiten duena, eta kitto” afirmazioa? Esaldi horrek euskara gramatika bezala ulertzen baldin badu, hizkuntza objektu bezala, orduan bai. Euskara horrekin hiztun komunitate bat ulertzen baldin bada, bizia dena eta aldakorra, eta komunitate horretatik kanpo geratu direnak ere kontuan hartzen baditu, zapalketa medio edo besteak beste, orduan ez. Baina esaldi hori esaten denean, normalean gipuzkoar edo bizkaitar batek botatzen du, bere errealitate linguistiko komodotik. (bueno, komodoa inork ez dugu errealitate linguistiko komodoa, ezta gutxiago ere: esan nahi da, beste batzuena baino askoz hobeagoa)

    Bestela, Unairenarekin uztartzeko, Independentismoan berez ez dago faktore zentralik. Berez, ez. Nire artikuluan ere diodan bezala, faktoreak anitzak dira eta bata bestearekin mundu bat osatzen dute, mugimendu politiko baten baitan. Edo behintzat, hori da asmoa: faktore anitz horiek independentismoaren baitan artikulatzea. Motibazioak diferenteak dira (historikoak, linguistikoak, politikoak -zapalketa politikoarekin lotuak daudenak zuzenean-). Unaik irekitako bideak posibilitatzen du, eztabaida eremua abertzaletasuna hegemonizatzeko motibazio horien arteko borroka batetik, motibazio horiek elkarloturik joango diren beste borroka eta artikulazio ideologiko batera igarotzea. Horrek, izugarrizko indarra emango lioke gure proiektu politikoari. Izan ere, ikusten denez, Eduren, Mitxelkoren, Unairen eta lauron motibazio zentraletako bat euskara da. Baina hori gurea da. Beste batentzat seguraski ez da lehenego motibazioa izango: agian sozialismoa izango da, feminismoa izango da, edo nik zer dakit zer.

    Eduren 14. puntuari dagokionean, Mitxelkok bat egiten duena: definizio hori problema al da? Esan nahi dut, hor hainbat definizio daude, batzuentzat historikoa (Nafarroako erreinua), besteontzat euskararen herria. Ez al dira uztargarriak maila batean? Kontua da metafora bezala, eta ez metafisika bezala erabiltzea.

    Joxe Azurmendiren Volksgeist. Herri gogoa. liburuko pasarte batekin bukatuko dut.

    “Ezaguna da, orobat, kontzeptuak metaforatik ernetzen direla, esan zuela jada Herder-ek (eta geroago Nietzschek, eta lehenago Voltairek). Gerta liteke, beraz, zientzian kontzeptua jada desbaliatua egonik ere, metaforak baliagarri eta eder izaten jarraitzea, zientziak erreminta bezala beretzat hartu izan baino lehenago, bezalaxe, gero ere. Esaterako, herriaren izpiritua hizkuntza dela; euskara dela Euskal Herriaren arima, euskal herri gogoa. Zergatik ez? Metafora bikaina da. Kontua da, hori esaten dugunean, zer esaten dugun jakitea – metafisikarik gabe: metá phorá (phérein) ez da metá physiká.” 9. orria.

  15. Aupa Mitxelko, erantzun motzak egiten saiatuko naiz.
    1. GALDERA
    “ez al dira helburu politikoak politikagintzaren ondorio, iraganetik datozen diskurtso mota jakin batzuen ondorio?”

    Bai

    “esan nahi dut, gu nazio bateko kide izatea baino xedea gure helburu politikoak lortzea dela esaten duzunean, zeintzuk dira helburu politiko horiek?”

    Lehenik eta behin; nazioa, nazionalismoak sortzen du helburu politiko batzuk lortzeko erreminta bezala. Hau da, nazioa helburu politiko batzuk lortzeko diskurtso nazionalistak sortzen duen subjektu politikoa da. Zentzu horretan nazioa izatea ez da xedea, helburu politikoak lortzea baizik.
    Hortaz, gaur egun, Euskal Herrian helburu politiko nagusia independentzia da. Hau eztabaidagarria izan daiteke noski, baina eztabaida helburuen ingurura pasatzea nire ustez aurrerapausoa litzateke.

    “nor da subjektu politikoa? uste dut, zentzu honetan, Eduk 7. puntuan ondo erantzun duela. helburu politikoek garrantzia handia badute ere, ezin diogula uko egin naziotasunaren (kulturala?) auziari.”

    Eduk 7. puntuan dio: “Definizio bat gertaera sozial bat izanarazteko bidea da.” Eta ni ados nago. Gertaera sozialak eta definizioak elkarren arteko dialektikan, elkar eragitean dabiltza. Baina gakoa hor dago, zuk ekite politikoaren bidez lortu nahi duzuna ekite politiko horretan aritzeko baldintzatzat jartzen baduzu tranpa egiten ari zara. Eta bide horrek fustrazio handi batera eramango zaitu ez zure helburuak lortzera. Definizio batek, formulatzeko orduan (definizio eraldatzaileak ere), Andonik artikulu batean aipatu zituen “errealitatearen baldintzak” bete behar dituelako.
    “helburu politikoek garrantzia handia badute ere, ezin diogula uko egin naziotasunaren (kulturala?) auziari.”
    Naziotasunerako faktore objektibo (kulturalak) bat bera ere derrigorrezkoa ez izatea (azaldu dudan moduan identitate nazionala ez da ezerezetik sortzen, beti beharko ditu kulturaltzat hartu ditzakegun elementuak bere eraikuntzan. Baina bat bera ere ez da derrigorrezkoa)kulturaren kontra egitea edo kultura ahaztutzea da? Ez dut uste (hau dela eta egin nuen 1. postean dagoen sarrera). Jarrera hau da nik kritikatu nahi nuena nire artikuluan. Ez dago hizkuntzaren edo kulturaren alde egiteko bide bakarra, (esentzialista deitu diodana nik). Beste bide bat badago askoz ere eraginkorragoa iruditzen zaidana (ez dut berriro azalduko; nire artikuluan dago ondo azaldua).

    2.GALDERA
    “Lehenesten den sinboloa baino ez da euskara?”
    Bai.
    “ikurrina edo txapelaren gainetik dagoen sinboloa?”
    Bai
    “hori baino ez?”
    Hori baino ez? Ez da gutxi ba. Zer nahi duzu gehiago? Esadazu euskararen bizirauterako hori baino baldintza garrantzitsuago bat. Naziotasunerako derrigorrezkoa izatea? Ez dut uste. Sinbolo garrantzitsu izateari uzten badio akabo. Berdin izango luke erlatibismo linguistikoaren teoria benetakoa izatea, nazioaren diskurtsoak derrigorrezko baldintzatzat edukitzea…
    “ bestetik, benetan sinesten duzu independentziaren ondoren jendeak sinbolo indartsu horri helduko liokeenik, sinboloa baino ez denean?”
    Nik ez dut esan independentzia eta gero euskara. Kontuz.
    “zergatik ikasiko dugu beharrezkoa ez bazaigu, sinboloa baino ez bada?”
    Uste nuen galdera guzti hauek artikuluan erantzunda zeudela baina tira. Batzuk sinbolo indartsua delako ikasiko dute. Beste batzuk botere politikoak derrigortzen duelako.
    “are demagogoa izanda, eta gehiengoaren borondate edo nahiak mamuetan itsuena ekarriko baligu zer? zentzu honetan, laburbilduz, bat nator Eduren 14.puntuarekin. Odriozolarena, estrategia gisa, egokia iruditzen ez bazait ere, ez dut uste zurea, euskararen (sinboloaren) etorkizuna erakargarritasunaren eta sentimenduaren esku uztea, hobea denik.”

    Nik ez dut biziraupena sentimenduaren esku utzi. Nire artikuluko beste zati bat:
    “Horrela, euskararen biziraupenerako estrategia, bi eratara uler liteke; modu esentzialistan edo bestela modu dinamiko/dialektikoan, hau da, euskararen bizirautea borondatearen esku utziz (azken aukera honek ez ditu jendearen erabilera behartzeko hizkuntza politika zorrotzak alboratzen. Ez, justu kontrakoa, hizkuntza politika eraginkorrak, boterea duenaren borondatez jartzen baitira martxan, ez borondatea kontutan hartzen ez duen mundu ikuskera ez-politiko batez.). Euskararen bizirauteko estrategia esentzialistaren ustez, euskarak ematen duen mundu ikuskerak emango digu naziotasuna.”

  16. ea ba, patxadaz, denbora tarte txiki batean piloa idatzi baituzue.

    Andonik, Joxe bitarteko, Eduk emandako autodefinizioaren ingurukoa arbuiatzen du. Baina, oker ez banago, ez diozu ondo ulertu (edo nik ez dizut ondo ulertu), bere estreinuan argi eta garbi esan baitzuen iraganeko euskaldun autodefinitua ez zela eta ezin zela itzuli. esaten duena da, azken batean, jada egoera hori desagertu dela eta orain partzialak behar dugula izan ezinbestean (eskubideak galdu ditugunez, horren aldeko borroka egin behara dagoela. kolonizazioari aurre egin). guk (honetan bat egiten dut berarekin, ez badiot txarto ulertu) euskara plazaratu eta hedatzea baino ez dugu nahi (baina ez euskara jakite hutsa, euskaraz bizitzeko aukera baizik). beraz, ez dut uste jarri duzun adibidea guardia zibila eta AEK-ko gaztearen artekoa egokia denik, ez baikara euskara mintzatze hutsaz ari. nik behintzat, euskararekin batera euskal kultura eraiki (gorpuztu) eta hedatu nahiko nuke, hauekin batera euskal irudikariak sortzea eta hedatzea. zentzu horretan, euskara ez da tresna huts bat, ez da objektua, eta ez da gramatika hutsa; euskara (eta euskal kultura) jendartea eta komunitatea egiteko oinarriak dira (euskal komunitatea, euskal herria). ez dut euskararen aldarri inozoa egiten, zuk diozun moduan, konplexua den sistema batena baizik. nik ez dut uste hemen ez Eduk ez inork euskara objektu gisa aldarrikatu duenik, hiztun komunitate gisa baizik. eta, horrez gero, ez dut uste bere panteamendua esentzialista edo absolutista denik inondik inora. ez dut uste, Sabino Aranak ez bezala, euskara maite dugun baina beharrezkoa ez zaigun hori denik. kontrara, euskara behar-beharrezkoa dugula (ez gramatika, berak dakarren guztia baizik); beharrezkoa dugula behintzat zentzu kulturalean, eta ez politikoan (uler dezazuen, niretzat biak ala biak txanpon beraren alde biak baitira). kulturalki, euskara eta euskal kultura oinarri ez duten ikuspegiek amaitzen dute azkenean euskalduna eta euskal herritarra berdintzen eta, jakin badakigu hori ez dela erreala. gauzak horrela, kulturalki baztertzailea izan nahi ez izateak, dena berdintzera eta homogeneitzatzera daramatza. bueno… ez dakit, beharbada ez naiz ezertaz enteratu. holan bada, esan.

  17. oso interesgarri iruditzen zait eztabaida, baina betikotzen ari zaigula dirudi eta berririk ez dakit diogun… nik bukatze aldera, ez dut ezer errepikatuko, nahiko materiala dugu gogoeta patxadatsua egiteko, baina topatu dut (Andoniren beste post batean) eta oso egoki iruditzen zait, parentesien artean doazenak nireak dira:

    “Azken finean, herria (hizkuntza komunitatea) ez da entitate bat, etengabe mugitzen diharduen ekintza mota bat baizik, eta beraz, egin egin behar da etengabe. Bere burua imajinatu (autodefinitu) behar du etengabe: noski, ez (borondate ekintza) hutsetik, baizik eta errealitateko baldintzak (aurredeterminazio eta eragin estrukturalak) kontuan hartuz.”

    horrela ikusita, ados gaudela emante du
    (post horretan eztabaida zabaltzeko aukeraz hitz egiten zenuen, konturatu barik kasu egin dizut)

  18. Eta Eduk ekarritakoari gehituko nioke nik Andonik beste post batean esandakoa, nire parentesirik gabe:

    “nik uste nahikoa onartua dela dagoeneko identitatea, Azurmendiri eta Humboldt-i jarraituz, hizkuntzak ematen duela. Hizkuntza ez da komunikazio tresna soila, beraz: tresna izatekotan, beste tresna guztiak ahalbidetzen dituen tresna da. Askatasunaren baldintza bera da. Identitatea hizkuntzak ematen du. Gure kasuan, hizkuntzek.

    Dena den, nik uste ez daukala inongo eraginkortasunik gaur egun euskalduntasunaren definizio zahar horretan geratzeak. Hau da, euskalduna da euskaraz hitz egiten duena. Inork ez du ukatuko hau maila batean egia denik. Hala ere, nik uste ordua dela hizkuntza beste erreferentzia batzuekin ere erkatzeko. Hizkuntzak bakarrik ez duela identitatea osatzen, baizik eta historiak ere, kulturak, balioek… azpimarratu nahiko nuke. Azken finean, munduaren artikulazioak. Are gehiago, hizkuntza partekatu egin behar da bizipenekin. Nik jakin dezaket txinera, baina horrek ez nau txino bihurtzen zuzenean.

    Euskalduntasun berria, beraz, horrela eraikitzea proposatu liteke: euskalduna, euskal mundua sortzen duena litzateke”.

  19. Uste dut dagoeneko eztabaida bikaina izan dela, eta Edu eta Mitxelkoren, alde batetik, eta Unai eta bion, bestetik, ahalegina posturak hurbiltzeko asko lagundu duela.

    Guztia irakurrita, hortaz, badirudi Unairen proposamena eta Edu eta Mitxelkoren ideiak bateragarriak direla. Hain zuzen, Mitxelkok jarri duen nire komentarioagatik, nahi edo nahi ez, identitatea erlazio sistema baten baitan ulertu behar dela esaten nabil, non zapalketa historikoa, euskararen eremu administratibo diferenteak (Nafarroan horrek suposatzen duenarekin), galera historikoa, motibazio diferenteak, kultura, balioak… kontuan hartu behar diren. Baina batez ere, eta hor doa Unairen (eta nire) proposamena, kontzientzia eta borondatea hartu behar dira kontuan.

    Nik horrela (bir)formulatuko nuke berriz laburpen bat eginez, edo aurrerago joanaz (zuek esango duzue):

    Subjektu politikoa, euskal hiztunen komunitatea (eta ez horregatik euskaraz soilik hitz egiten dutenena) edo Euskal herria (edo Nafarroa) bere buruaren jabe dela ulertzen dutenak osatuko lukete (potentzialki), bere buruaren jabe hizkuntzaz, lurraldeaz, sozioekonomiaz, feminismoaz, eta nahi duen guztiaz erabakitzeko, erabateko askatasunean. Hori ezinbestean Espainiar eta Frantziar estatutatik kanpo ulertzen da dagoeneko. Eta bestetik leudeke, Euskal Herria Espainiar eta Frantziar estatuen menpe ulertzen dutenak. Askapenerako subjektu politikoa (potentziala), beraz, lehen hori litzateke.

    Eta euskara non geratzen da hortaz? 50 urtetako (eta gehiagoko ere) borroka politiko bat izan da abertzaletasunaren motibazioen artean euskara eta bere munduaren sustapena lehen lerroan ipintzea. Kontua da, 50 urtetan ere saiatu direla sozialismoaren motibazioa abertzaletasunaren lehen motibazio bezala ipintzen; eta beste batzuk Nafarroako historiaren berreskurapenarena independentziarako motibazioen eta abertzaletasunaren artikulazioaren lehen motibazio bezala; edota borroka feminista, borroka queer, langile borroka… Izan ere, guretzako (Unai, Edu, Mitxelko, Andoni…) euskara lehentasun izan daiteke, baina Sartagudako batentzako (adibide bat jartzeagatik) sozialismoa izan daiteke, edo metaleko langile batentzako borroka sindikala. Hori da problema. Beraz, zer egin? Esan duguna da, hain zuzen, euskararen aldeko borroka ezin dela izan demanda guzti horien artikulatzailea (Ernesto Laclau bidailagun). Berdin berdin historizistei: Nafarroako inbasioaren terminologia, sinbologia eta politikak ezin dute artikulatu beste demanda guztiak. Ezin dutela artikulatu esan nahi du, ezin dutela barnebildu beste demandak, de facto, ez dutelako egiten, txokatu egiten dutelako, faktore objektiboak izateagatik. Aldiz, independentzia (edo askatasuna) eta sozialismoa bai izan daiteke demanda guzti horien artikulatzailea. Kontua da, noski, hemen denok ados gaudela, euskara ez dela komunikazio tresna soil bat, baizik eta Euskal Herriaren enborra (nolabait esateko), Mitxelkok aurretik jarri duen bezala. Horrek ez du aurreko faktua ezabatzen: borroka politikoan ezin du guztiaren artikulatzailearen lana egin, bestela beste 100 urte pasako baititugu berriz faktore objektiboen arteko borroka egiten, lehentasuna nork izan, eta abar. Subjektu politikoa helburu politikoarekin definitzeak, hortaz, terreno aske bat jartzen digu demanda guztiak batu eta artikulatzeko.

    Faktore objektiboen harira aklarazio bat: hizkuntza, lurraldea… ez dira faktore objektiboak guk hala egiten baldin ez baditugu. Unaik esan bezala, elkarrekintzan daude faktore subjektiboekin: horien arteko zubia edo elkarrekintza litzateke.

    Hortaz, kolonizazio espainola onartzea litzateke hau? Nik ez du uste, inondik inora. Independentismoa, guk euskaraz ahalik eta gehien artikulatzen dugun heinean, askapen prozesua ahalik eta euskaldunen egiten dugun heinean, eta nazio eraikuntza ahalik eta euskararen zentraltasun handiagoarekin egiten dugun heinean, orduan egongo gara euskal herria euskalduntzen; baina lekuan lekuko diferentziak eta egoera administratibo eta historikoak hartu beharko dira kontuan.

  20. Joxe Azurmendik emailez bidalitakoa, baimena eman dit Lapikoan eskegiteko. Horra berea hitzez hitz (aldaketa pare bat sartu zaizkio testuari, berak eskatuta, nahaste bat edo beste saihesteko):

    “Hauxe nire ustea:

    a) herria edo nazioa (sive lingua) den fenomeno soziala, autokontzientzia politikoaren lehen maila batean nazio/aberri bihurtzen da (ernazimentuan, aro modernoan), hurrengo maila historikoan nazio politiko (aro garaikidean), herri soberaniaren kontzeptuarekin. Analisi batean objektiboki hizkuntza ez da naziotasuna osatzen duten elementuen artean beste bat gehiago. Baina planteamendua politikoa bada, beraz subjektu baten ekintza, ez izaera, hizkuntzak ez dauka zergatik zentralitate pribilegiatua jokatu, politikan agintzen dutenak ekintzarako motiboak direlako. Esaterako, Kubak espainiatik independizatu gura zuenean, hizkuntzaren motiboa ezin izan zitekeen abertzaletasun kubatarraren faktore bat, alderdi biak espainolez mintzo zirelako. Ez da gure kasua, euskara eta espainola/frantsesa diferenteak baitira. Baina ez da diferentzia bera euskara motibazio politiko bihurtzen duena, euskararen zapalketa historikoa baizik (espainian zein frantzian) eta egun ere espainol(ist)en monolinguismorako eta euskara baztertzeko joera. Ez da euskara bera politika abertzale bat motibatzen duena, euskararekin dagoen jokamoldea (politika) eta euskararen biziraupenaren arazoa baizik. Munduaren ikuspide kultural pluralista bat ere bai. Halatsu, ikusten dugu erreferentzia historiko-sinbolikoek eragin handia dutela sozialki, nafarroaren konkistak adibidez, eta hori nazio moderno guztietan aurkitzen da: memoria/kontzientzia historikoaren garrantzia. Jakinda ere iragan historikoa guk orainetik egiten dugula, eta ideologizatu beti eta askotan mitifikatu egiten dugula, motibazio nagusien artean kontatu beharko dugu, filosofoak eta historiaren “zientifikoak” (iban zaldua, adibidez) eskeptikoak izan arren historiaren erabilera horrekin. Izan ere, arazoa ez da zer den aberria (euskalduna, EH), ezpada zer den abertzaletasuna. Hori ez da definitzen iraganetik, etorkizunetik baizik, helburuetatik. Horregatik,

    b) Ez dago arazorik faktore ezberdinen artean zein lehenetsi beharko ote genukeen. Ezein ere ez betiko, kasuan kasukoa baino. Abertzaletasuna herriaren mugimendua bada bere buruaren jabetasun bila, jenero guztietako jendeak kabitu beharko du han, eta motiboen unibertsorik nabarrenak. Filosofiako langile baten abertzaletasuneko motiboak eta asmoak ez dira izango metaleko langile sindikalista baten motibo eta asmo berak. Eta berdin feministarenak, ekologistarenak, etab. askapen-nazionalismo askoren motiboak ekonomiko-laboralak izan dira. Menturaz gehiago aipatu ahalko genituzke guk ere. Abertzaletasuna ezin da izan doktrina sistematiko hierarkizatu bat, koherentea izan beharko badu ere helburu eta asmoetan. Ekintza politikorako euskara seguru asko ez da -ez dut esaten, izango balitz hobe ez genukeela!- motibatzaile oso indartsua orohar, nahiz eta gure herrian harrigarri indartsua iruditzen zaidan, irlandarrekin konparazioan esate baterako.”

  21. Identitateari buruzko hausnarketa berri bat zuzeun.

    http://zuzeu.com/2011/06/27/euskara-eta-euskal-identitatearen-asuntoa/

    Euskara eta euskal identitatearen asuntoa

    2011 Ekaina 27 @ 22:40 Ibai iztueta

    Pixkaren bat sinplifikatuz, esan liteke identitatearen inguruko eztabaida antagonikotzat har daitezkeen bi kontzepziok antolatu eta baldintzatzen dutela. Hala, mutur batean, identitatea sentimenduarekin edo borondatearekin lotzen duten teoriak dauzkagu eta bestean, berriz, identitatea “objektiboak” diren ezaugarriek determinatzen dutela diotenak, hau da, lurraldeak, larruazalaren koloreak, hizkuntzak eta horrelakoek.

    Arras da interesgarria ohartzea identitatearen funtsari buruzko gogoeta hauei, tradizio ilustratu frantsesaren eraginez-edo, batak bestea eta honek hurrengoa berez inplikatuko balu bezala, automatikoki nola bestelako nozio, ideologia eta balio batzuk ere erantsi ohi zaizkien.

    Hala, zabaldu samar dagoen ikuspegi baten arabera, identitatea eta sentimendua lotzen dituen ikusmoldea, besteak beste, “unibertsaltasuna”, “gizartea”, “arrazoia” edota “borondatea” bezalako nozioekin lotzeko joera izaten da eta, ildo beretik, tolerantzia, elkartasuna edota irekitasuna bezalako balio aurrerakoiak suposatzen zaizkio.

    Aitzitik, identitatea ezaugarri jakinen baldintzapean jartzen duten iritziak “partikulartasuna”, “herria”, “mistika” edota “esentzialismoa” bezalako nozioekin elkar harturik iritsi ohi zaizkigu maiz eta, aurkakorik arrazoitu ezean behintzat, bazterketaren, beldurraren eta itxikeriaren gisako balio eta jarrera atzerakoiak leporatzen zaizkio.

    Praktikotasun hutsaren aldetik begiratuz gero, egia esan, identitateari buruzko bi uste hauei arestian aipaturiko balioak automatikoki eranstea, zenbait tokitan, zenbait kasutan, osasuntsua delakoan nago. Baina iruditzen zait beste zenbait tokitan eta beste zenbait kasutan problematikoa eta injustu samarra gertatzen dela.

    Har dezagun, esate baterako, Frantzia. Frantzia batean, zenbait kasutan, identitatea borondatearekin lotzen duen diskurtsoaren balorazio positiboa benetan estimatzekoa izan daiteke. Begi bistakoa dirudi honek kolonia izandako lurralde arpilatuetatik metropolira iristen den jendearen kasuan. Frantses hizkuntzarik, azal zuririk eta kristautasunik gabe, ezer gabe, bizi hobe baten bila dabilen jendeari “frantsestasuna” –eta dagozkion eskubide zibilak- euren frantses izateko borondate hutsaren arabera aitortu behar zaizkiola defendatzea gauza ona da: gizabidea da.

    Ordea, aipatu bi muturrak bereizten dituen planteamendua -eta Frantziatik urrutiegira joan gabe- problematikoa gerta daiteke beste toki batzuetan. Adibidez, Euskal Herriak bezala, estaturik ez daukaten herrietan, sarri, integrazioaren auzia hizkuntzaren galera dakarren asimilazioarenarekin batera aurkezten zaigu eta betikoa: euskaldun sentitzen diren erdaldunez populaturiko Euskal Herri independentea gauza ona ala txarra litzateke?

    Kontua da identitateari buruzko eztabaida Euskal Herrian oinarri hauen arabera planteatu eta abiarazteak ataka zailean uzten duela euskara bezalako hizkuntza baten sustapena. Izan ere, aurkezten diren bi aukera diskurtsiboek hutsune garrantzitsuak dituzte, besterik ez bada ere, estrategia mailan.

    Euskalduna euskaraz egiten duena baino ezin daitekeela izan botatzea, berez, astakeria ez da; ni neu -gutxi gorabehera- uste horretakoa naiz. Baina identitateari buruz berriketan, bide honetatik jo nahirik ideia hau orokortzeko asmoz dabilenak, gaur egungo egoeran, euskaraz ez dakiten abertzaleak zapuzteko motibo sendoak eman ditzake eta, gainera, izango du esku bete lan eta nekatuko da munduaren kontra ikuspegi “esentzialista” honi tradizioak erantsi dion balorazio negatiboari buelta ematen. Einsteinek esana omen, zailagoa dela aurriritzi bat desintegratzea atomo bat baino.

    Bestalde, euskal identitatea herri jakin baten parte izateko borondate hutsera muga daitekeela esatea gezurra ere ez da eta, gainera, “irekitasunarekin” loturiko balio positiboen haizea du alde. Arazoa da, erosoen erdaraz sentitzen diren hainbeste abertzale dagoen garaiotan, beste bide honi helduz gero erdaraz bizi den “euskaldunaren” identitatea normalizatzeko aukerari ateak parez pare zabaltzen dizkiola.

    Zeren eta jakina da hizkuntza bat erabiltzerako orduan bi motibazio mota daudela, instrumentala bata eta emozionala bestea. Euskara erabiltzeko motibazio instrumentala, erdara erabiltzekoaren aldean, hain apala izan den, den eta izango den garaiotan, borondateari lehentasuna emanez euskarak identitatearekin izan dezakeen lotura laxatu behar al dugu? Ez dakit, ba, ideia hau orokortzeak mesede handirik egingo lukeen: beldur izan euskararen subordinazio egoera sendotzera eramango ez ote gintuzkeen.

    Beraz, ez ikuspegi bat ez beste orokortzeak ez badigute osoki balio, orduan, zer egin? Tira, bakoitzak nahi edo ahal duena egingo du, noski. Hondartzara arratsalde pasa joatea ez litzateke aukera txarra; bikotekideari maite duzula esateak ere ideia ona dirudi; izozki bat ere jan genezake. Dena den, orain artean esku artean izan dugun asuntoari dagokionez, esango nuke bi ohar sotil gogoan hartzea beharbada emankorra izan litekeela.

    Bat: onuragarri izan liteke identitateari buruzko arestiko bi ikuspegiok, modu antagonikoan ulertu ordez, bata bestearen osagarri esplikatzea. Alegia, batak ez daukala bestea zertan kendu. Zeren eta egia, gizajendea tarteko izaten denean, batzuetan ez baita bat bakarra izaten. Errealitatea, maiz, egia puska txikiz osatzen da eta onuragarria izan ohi da norbere egia esateaz gain aldamenekoarena ere ezagutu eta ulertzea. Abertzaleon artean –herri hankaperatua izatearen ajeak- batzuk euskal hiztunak gara eta beste batzuk erdaldunak. Elkarren premian gauden arren, halabeharrez, hizkuntza eta identitatea modu ezberdinean bizi ditugu eta horregatik errealitate hauek esplikatzeko beharrezko zaizkigun diskurtsoak ere ezberdinak dira.

    Batzuentzat pozoi dena besteentzat sendabelar izan liteke, eta alderantziz. Borondatea inbokatzea, euskaldunen artean euskararen erabilera sustatzeko estrategia gisa erdizka geratzen da, baina ezinbestekoa zaigu abertzale erdaldunaren mundua esplikatzeko. Hein bertsuan, euskara dela euskaldun egiten gaituena eta kitto aldarrikatuz ibiltzea, ez da abertzale erdaldunak goxatzeko egokiena izango, baina hizkuntzaren erabilerarako motibazio gisa, azken batean, euskal hiztunak ia ez du besterik. Beraz, zergatik ez identitatearen kontzepzioari buruzko diskurtso bat ala bestea, egoera, kasuaren arabera erabili?

    Eta bi: Antza gogoeta eta eztabaida identitatea zehazterako garaian hizkuntzak zein toki betetzen duen galdetzetik abiarazteko joera da nagusi. Bada urrats bat aurreraxeago emanez, euskal hiztunoi identitatearen eta hizkuntzaren arteko harremanari buruzko eztabaida termino hauetan planteatzea benetan interesatzen zaigun galdetzea ere badago. Maiz, abiapuntuak berak baldintzatzen duela helmuga esaten da; nondik hasi, han amaituko dugula, ezinbestean. Euskal hiztun garen aldetik, bereziki, uste dut bentaja handia genukeela hizkuntzak identitatearentzako zer esan nahi duen galdetu ordez, eztabaida abiarazten deneko hurrenkera norantzaz aldatu eta euskararen erabilera normalizatzerako garaian identitateak zein eginkizun duen planteatzea. Alegia, gogoeta hizkuntzatik –eta ez identitatetik- abiarazteak euskal hiztunoi gauzak argiago ikusten lagunduko ligukeela uste dut. Eta, besterik gabe, hala bazan ta ez bazan, sar dadila kalabazan.

  22. Erantzuten saiatuko naiz Ibai Iztuetaren artikuluari, erreferentzia argirik gabe dagoen arren, erreferentziak argi xamarrak dituela nabari xamarrekoa dela uste dut eta. Ez nago ados artikuluan esaten den gehiengoarekin, eta azalduko dut zergatik. Kritikara zuzenean:

    Lehenik eta behin, artikuluak identitateaz batzuek esan ditugunak desitxuratzen dabilela iruditzen zait. Identitateari buruzko jarrera antagonikoak ez dira borondatea azpimarratzen dutenen eta faktore objektiboak azpimarratzen dutenen artekoa. Zeren eta, ze identitateri buruz gabiltza? Antropologikoari ala politikoari buruz? Bereizketa hori ez egitean, besteoi egozten dizkiezun aurreiritziak faltsuak direla iruditzen zait. Identitate antropologikoa eta politikoa lotuak daudenik ezin uka daiteke, baina printzipioz bereizita aztertu behar dira, gauza desberdinak direlako. Nola azaldu identitate bi horiek?

    1) Identitatea (soziala, indibiduala, kolektiboa…) antropologikoki identifikazioa da, gauza sinple bat, eta hori beheko maila batean hizkuntzaren bidez eraikitzen da, eta hizkuntzak posibilitatzen du mundu artikulazioa egitea (inork ez du esan hemen maila horretan euskalduna euskaraz hitz egiten duena esatea esentzialismoa denik). Hizkuntzaren bidez balioak, kultura, historia, filosofia, elkar-harremanak… egiten dira. Beraz, maila horretan, euskalduna euskaraz hitz egiten duena litzateke. Hori, hizkuntza objektu gisa ulertzen ez dugun bitartean: baizik eta, komunitate batean, hiztun batzuekin batera, kultura baten barruan, eta abar. Identitate hori antropologikoa da, inork ez du hori ukatzen (http://paperekoa.berria.info/iritzia/2010-11-09/004/005/zerk_egiten_gaitu_euskaldun.htm). Kontua da, formulazio horibere garaian posibleago zela egitea gaur egun baino, problemarik batere gabe errealitatearekin. Esan nahi dut, duela 200 urte, identitate kolektiboak Euskal herrian hizkuntzarekin bereizi zitezkeen, oraindik kontzientziarik batere egon gabe (euskaldunaren kontzientzia). Gaur egun ordea, identitate horren jariadura historiko-sozial eta politikoa hartu behar dira kontuan, eta euskalduna proiekzio bezala ulertu: badagoelako komunitate linguistiko desegin bat, denok pentsatzen dugulako gazteleraz euskaraz baino gehiago, eta abar. Esan nahi da, hizkuntzak identitatea ematen duela jakinik, horrek ondorioz ekartzen du euskaldunak gutxi gaudela eta ia denak espainolizatuak ginatekeela. Horregatik, egoera honetan, kontzientziak konpentsazio gisa funtzionatzen du: hau da, identitate horren parte kontsideratuko dugu euskaraz komunitatean hitz egin ezin duen Tuterarra (adibidez) euskararen aldeko kontzientzia duen arren? Arazo bat da eta ezin zaio uko egin, edota eskapatu definizio borobil bat emanez (euskarak egiten gaitu euskaldun) eta hain gustura geratuz. Beste gauza bat da estrategikoki ona den edo ez euskal herria euskalduntzeko edo erdaldunak gure proiektu politikora erakartzeko. Baina hori ja politikaren esparrua da.

    2) Hortaz, antropologikotik bereizia, identitate politikoa dago, baina harekin elkarrekintzan dago etengabe, batak bestearengan eragiten du eta alderantziz. Identitate politikoak zedarritzen du proiektu politiko bateko kide nor den, borondatearen eta kontzientziaren bidez. Hor helburu politikoak (independentziak) bereizten du subjektu politikoa, eta motibazio politikoa da garrantzitsua. Subjektu horretan beraz, euskararen zapalketa historikoa eta egungoa litzateke motibazio politiko bat (baita emakumeen zapalketa-feminismoa, langile zapalketa -langile borroka, memoria historikoaren berreskurapena…). Identitate politiko horren parte beraz, izan nahi dutenak dira, borondatez hala nahi dutenak (politikaz ari gara). Noski, borondate hori artikulatu egin behar da, ahalik eta tresna gehienekin (historia, sinboloak, filosofia,…)

    Beraz, goiko artikuluan proposatzen den zatiketako biak osagai bezala hartzea ez zait egokia iruditzen, inork ez duelako esaten identitate antropologikoa borondateak zedarritzen duenik beste gabe. Baina lehenik eta behin, ez delako bereizketa horretatik partitzen. Noski, lotuta daudenez politikoa eta antropologikoa, naiz eta antropologikoki norbait ez izan euskalduna, hor identitate politikoak (borondateak) ematen du aukera antropologikoki ere euskalduna izateko, borondatearen bidez materializatzeko bere motibazio politikoa (euskara ikasiz, eta abar). Horregatik, euskararen politizazioak onura ekartzen dio euskalduntzearen politikari.

    Horregatik, abertzaletasuna da birformulatu behar dena urgentziaz, ez identitatea. Hala ere, identitatea birpentsatzea ere ez da alboratu behar, herri guztiek egiten duten zera baita.

Leave a Reply