“Panem et circenses” eta gizarte (post)frankistaren psikologia

By • Apr 27th, 2011 • Category: Azterketak eta Azalpenak

Antzinako Erroman, I. mendean, bertoko enperadoreek herriari zirkua ikusteko sarrerak  eta garia oparitzeko ohitura zuten. Horrela, herritarrak jokoekin denbora-pasan entretenituz eta haien zerri sabelak bero-bero mantenduz, gobernuaren kudeaketa politikoak estaltzeko ekintza deskribatzeko erabiltzen zen Panem et circenses esaldia (I. mendean Juvenal poeta erromatarrak sortua). Historian zehar ezin esan daiteke formula horrek funtzionatu ez duenik. Are gehiago, gaur egun, formula hori dago kapitalismoaren biziraupenaren oinarrian (beste batzuen artean).

Esaldi hori orain albo batera utziz, ohitura espainolak badu handik eratortzen den Pan y toros esaldi propioa. Espainiar kulturak duen topikoa izanik, herri xehearen pasio baxuenen asetzaile eta bultzatzaile diren zezenketen funtzioa deskribatzen du azken honek. Are gehiago, zezenketek arazo sozialak baretu eta herriaren endelgua atzeratua mantentzen omen dituela esaten da. 1812an León de Arroyalek dioenez: “Haya pan y haya toros, y más que no haya otra cosa. Gobierno ilustrado: pan y toros pide el pueblo. Pan y toros es la comidilla de España. Pan y toros debes proporcionarla para hacer en lo demás cuanto se te antoje in secula seculorum. Amen.” Hori da Espainiar ilustrazioa. Izan ere, Espainiako “Independetzia” gerra artxikatoliko erreakzionarioaren ondoren, Fernando VII.ak unibertsitateak itxi, museoak desmantelatu, baina horren ordez Tauromakia eskola bat zabaldu zuen, orduko hispaniarren entretenimendurako.

Panem et circenses esaldira bueltatuz, eta analogia bat eginez, circenses herriaren opioa dela esango dugu Marxekin, gizakiak alienatu eta errealitate politiko, sozial eta abarraz ez kezkatzera bultzatzen gaituenean. Zer ez da circenses gaur egun? Kritika pollitically correct eginez, denok onartzen dugu gaur egungo circenses, futbola, telebista, prentsa arrosa, eta abar direla… Batzuen zirku partikularra euskal gatazka ere bihurtu da, handik bizi baitira, eta hura gabe ezin bizi ahalko lirateke hainbat espainiar zein euskal politikari, idazle zein poeta (gatazkaren iraupenera bakarrik ziurtatuta baitaukate haien imajinazioa eta produkzioa, ergo soldata). Panem aldiz, sabelak ongi koipeztatuak izatean datza. Bi oinarri horien gainean eraikitzen da egungo gizartea.

Hortik gaur egunera jauzi eginez, debate popularra circenses mota batean zentratu zen duela gutxi. “Zezenketak bai ala ez?” galdera ja aski dogmatikoan, eztabaida bere terminotan zentratu ordez, zuria eta beltzaren aukera soilak eskaintzen zituen, kondena politikoaren egitura semantikoaren berdin-berdin. Eta ohikoa denez, eztabaida argumentu absolutuekin burutu zen, bai alde zein kontra zeudenen aldetik (argumentuak berdin berdin daude kontra zein alde, hori ez da kontua). Baina barregarriena dena zera da; torturaren eta sufrimenduaren aurrean sentsibilitate handia daukan kultura bat saldu nahi zaigula eztabaidaren oinarrian bertan. Baina barkatu: de facto, tortura, hilketak, sufrimendua… egunero dituen eta herritarrek problema handirik gabe onartzen dituen gizarte eta Estatu oso demokratiko batean bizi gara. Guardia Zibilak 105 euskal herritarren tortura salaketa jaso ditu 2010ean (hauek datu zaharrak dira, tortura salaketa gehiago izan dira ondoren), baina guri bost axola hori ere; orain comidilla popularra zezenketak eta animalien eskubideak dira. Animaliaren zein gizakiaren sufrimendua bost axola zaion kultura honetan, hortaz, zezenketen aitzakiarekin sufrimenduaren inguruko eztabaida handi bat hastea adar jotze galanta da.

Kontua ez da, hortaz, afera hau koherentzia absolutua bilatzen konpontzen denik ere. Hau da, oso listoa den batek hauxe galdetzen du: zergatik zezenketen kontra, bitartean foie, pintxoak, solomoa eta abar jaten ditugunean? Postura hau ere erradikalinskiegi dirudi, eta aitzakia merkea zezenketak defendatzeko, Savater tauroetikoak egiten duen bezala. Afera, aldiz, beste hau da: de facto dagoen kultura edo gizarte honi bost axola zaiola gizakion eta animalion tortura, hilketa eta sufrimendua, ezpada etxetik telebista ikustean sentitzen dugun inarrosi hipokritatik aparte. Hori da, nire ustez, egin beharreko lehen hausnarketa. Bigarren hausnarketa: zezenketena, dudarik gabe, iritzi publikoak sortutako eztabaida besterik ez zen izan.

Askotan entzuten da gaur egunean, duela 50 urtetatik ona sentsibilitatea findu egin dela erailketen edo torturaren aurrean (gure herriko afera politikoari begira esaten da batez ere), eta hori dela motiboa, beste batzuen artean, borroka armatua sostengaezina bihurtu izanarena. Gezur hori sinesten hasiak al gara? Izan ere, kultura honetan tortura onartzen da (animaliena eta gizakiarena), erailketa onartzen den bezala (Jon Anza-ren heriotza Espainiar eta euskal gizartearen zenbati eragin die plazera?). Bestearen sufrimenduarekin disfrutatzea gizatiarra da, gizatiarregia, Nietzschek esan bezala. Horrelaxe sortu zen justizia, sentimendu hori sublimatzeko. Ez da gaizki etorriko gogoratzea The Economist-ek 2008an egindako inkesta batean ondorioztatzen zela, espainolen %51 heriotz-zigorraren aldekoa zela, beti ere terroristei (hau da, audientzia nazional auzitegi frankistan auzipetu dituzten euskaldunei) aplikatzen bazaie. Hau da, kunetan ikusi nahi gaituztela. Hortaz, ze sentsibilitate eta ze arraio?!

Heriotza zigorra eta tortura basatiak onartzen dituen kultura batean zezenketaren eztabaida atera izana barregarria da. Ageriko zirkua murriztu nahi dute, jendaurrean itxura ona emateko; ezkutuko zirkua (kartzelak, bahiketak, torturak, eta abar) ongi estalia izatearen truke. Eztabaida batek bestea itzaltzen du.

Ordea, argi dagoenez, ondoko eztabaida da egin beharrekoa: kultura edo gizarte honetako gizakiek ze harreman izan nahi dute gizakiarekin berarekin, eta ze botere eman nahi diote gizakiari animaliaren gainean? Bide erreza hartu nahi duenak, harreman hori legeak aldatuz edo gogortuz eraiki nahiko du, edota Giza Eskubideen deklarazioa hobe idatziz. Horrek ez du, ordea, ezertarako balio. Gizakien arteko harremana eta gizakien eta animalien arteko harremana aldatzeko kultura bat eraiki behar da. Giza eskubideen aplikatzailea Nazio Batuen Erakundea da; baina NBE osatzen dituen erakundeak eskubideok errespetatzen ez dituzten estatuak! Beraz, Estatuak bere burua zuritzeko gurpil zoro bat baino ez dugu Giza Eskubideak; hasieran, estatuaren sarraskien aurrean gizakia defendatzeko eginiko deklarazioa; ondoren, estatuaren sarraskiak zuritzeko paper huts bat.

“Algo de esto ya presentían los autores de la Comisión que elaboró el texto. Porque en un momento de las deliberaciones, su presidenta, M. Roosevelt, llegó a decir – replicando al delegado soviético – que quería convertir al Estado en el depositario y gestor último de los distintos derechos, que en el fondo la Declaración nacía como una defensa del individuo contra el Estado. Sin llegar a esta apreciación generalista con un claro valor dialecto de Mrs. Roosevelt, la historia de los casi cincuenta años [el libro está escrito en 1998] transcurridos desde su aprobación nos demuestra que son ellos los estados quienes más frecuentemente violan los Derechos Humanos. En tales casos, y los ejemplos son múltiples, siempre se pueden refugiarse en la concha de la defensa de sus intereses vitales de seguridad e integridad contenidos en el artículo 2, párrafo 7 de la Carta.” (González, Nazario. (1998) Los Derechos Humanos en la historia. UAB. Bellaterra.)

Estatua da eta izango da, egon diren eta egongo diren Auschwitz guztien oinarria, beraz. Giza eskubideen hasierako funtzioa gehiengoaren arrazoiaren eta Estatuaren gehiegikerien kontra joatea zen. Horregatik, ez da berriz gaizki etorriko gogoraraztea, Ilustrazio Frantsesaren ondotik, 1973ko Giza Eskubideen 35. Artikuluan esaten dela: «Quand le gouvernement viole les droits du peuple, l’insurrection est, pour le peuple et pour chaque portion du peuple [ongi zekiten frantsesek iraultzak ez dituztela herri osoek egiten, baizik eta herriaren parte batek], le plus sacré des droits et le plus indispensable des devoirs.»[1] Iraultza beraz, eskubidea eta obligazioa da.

Giza Eskubideak, beraz, estatuaren gehiegikeriak geldiarazteko sortutako instrumentu izatetik, Estatuaren eta demokraziaren izenean egiten diren gehiegikeri berriak zuritu eta estaltzeko tresna bihurtu da. Gizarte kapitalistetan absolutua ez baita giza duintasuna (Giza Eskubideen oinarri metafisikoa dena), gutizia eta botere-nahia baizik. Giza eskubideak boterearen tresna bihurtu dira: zaila egingo zaigu gutxiengo zapalduen onerako erabiltzea.

Beraz, animalien edo gizakien eskubideen eztabaida antzua albo batera utziz (Savater bezalako taurinoei bazka ematea baita sasi-argumentu hau erabiltzea), gizakiak gizakien eta animalien gainean duen harremanaz hitz egitea litzateke zentzuzkoagoa. Baina esan bezala, hori ezin da legeen mailan egin, hau da, zezenketak debekatzen, edo (beste kasu batzuetan) genero biolentzia gogorrago zigortzen, edo tortura paperean debekatzen (zertarako balio du Garzonek torturaren kontra aplikatutako protokoloa?). Legeak ez du kultura egiten, eta gutxiago errealitate bat aldatzen. Legeak eta eskubideak aspaldi honetan estatuen sarraskiak gordetzeko eginak izaten ari dira. Horren ordez, kultura demokratikoa egin eta eraiki behar da, ez legeen bidez, gizakiaren miseriak lege zurrunen pean estali eta instintu biolento denak sublimatu ditzaten. Aitzitik, kultura honek animaliekiko eta gizakiekiko duen harreman mota da aldatu behar dena, gauden kultura ezin biolentoagoa baita.

Eta horretarako, Zizekek Alhondigan eman zuen hitzaldian esan bezala: “edo hitzak torturatzen ditugu, edo gizakiak torturatzen amaituko dugu”.


[1] “Artículo 35. Cuando el Gobierno viola los derechos del pueblo, la insurrección es para el pueblo y para cada sector del pueblo el más sagrado de los derechos y el más indispensable de los deberes.” (González, 1998: 272)

(Berriz, 1984) Filosofian lizentziatua. Jon Jimenez-ekin batera "Modernitatearen auziaz" (Jakin, 2009) idatzi du. UEUko Filosofia Sailburua 2 urtez izandakoa. Doktoradutza ikasketak bukatzen EHUrekin. Gara egunkarian iritzi saileko kolaboratzailea izan da. hAUSnART aldizkariko zuzendaria.
Email this author | All posts by

3 Responses »

  1. Giza Eskubideen erredakzioan parte hartu zuen Stéphane Hessel agindu batekin datorkigu: Indignez vous! Hala ere remake txar bat egin nahiean ez ote dabilen susmoa dut. Bere ustez hasarretzeko arrazoiak, gizarte konplexu honetan, inoiz baino ezkutatuago omen daude eta bilatu egin behar dira; bai zera! Arrazoiak inoiz baino ageriago daude, erantzuleak dira ezkutaketan jolastu nahi dutenak. Hala ere onik aterako dira, uneoro haserre egotea nekagarria baita. Horregatik nahiago izango dugu panem et circenses. Edo jada circenses bakarrik esan behar ote dugu?Izan ere, ongizatearen estatua azpijaten ari diren honetan, futbola ikusteko eskubidea soilik geratuko baita.

  2. bada beste latinezko beste esaldi biribil bat, inperioen botere-teknologia ondo baino hobeto sintetizatzen duena: armis et legibus, uste dut, hau da, armen eta legen bidez…Nonbait irakurri nuen, eta orain ez dut topatzen non. Inork al daki ezer honetaz?

    Gure oraingo egoera ezin hobeto deskribaturik dago esaldi horretan: holan gauzkate, armen eta legen bidez estu-estu kateaturik. Eta boterea maite dezagun: ogia eta ikuskizuna (nire uste apalean, panem et circum esaldiaren gaurko itzulpenik onena: kontsumoa eta futbola da).

    Kontsumoak demaseko behar-desioak pizten dizkigun bitartean, futbolak eta halakoek (azken orduko erret ezkontzak barne) bidegabekeriak ikusi arren, sentitu ez ditzagun eragiten digute. Hori da xedea, normala gero Haserratu zaitezte hori. Jendeak ez du sentitzen: sor ta gor dabil/gabiltza…

  3. Panem et circenses edo, Eduren hitzetan, kontsumoa eta futbola, nola erabili izan duten ulertzea ez zaigu asko kostako. Niri harrigarria zera egiten zait, ekuazio horretatik panem kendu eta nola berdin berdin funtzionatzen jarraitzen duen. Hau da, batzuen mesedetan gizartearen gehiengoa pobretzen ari diren honetan nahikoa dute futbola eskaintzearekin. Ea Terry Eagleton-ek futbolaz The Guardian-en (2010-06-15) argitaratu zuen artikuluak hobeto ulertzen laguntzen digun. Hona, Leonor Març-ek “sinpermiso”rentzat egindako itzulpena ekarriko dut:

    EL FUTBOL, ESE LEAL AMIGO DEL CAPITALSIMO.

    Terry Eagleton. Literary critic, writer and chair in English Literature at the Department of English and Creative Writing at Lancaster University.

    Si mala cosa es el gobierno de Cameron para quienes pretenden un cambio radical, la Copa del Mundo es todavía peor. Nos recuerda a todos lo que probablemente seguirá atravesándose en el camino de ese cambio mucho tiempo después de que la coalición [liberal-conservadora] haya muerto. Si cualquier fundación intelectual derechista tuviera que dar con un esquema capaz de distraer al populacho de la injusticia política y compensarlo por una vida de durísimo trabajo, la solución siempre sería la misma: fútbol. Salvo el socialismo, no se ha imaginado manera más refinada de resolver los problemas del capitalismo. Y en la concurrencia entre socialismo y fútbol, el fútbol va varios años luz por delante.

    Las sociedades modernas niegan a los hombres y a las mujeres la experiencia de la solidaridad, experiencia que el fútbol proporciona hasta el extremo del delirio colectivo. Muchos mecánicos y muchos dependientes de comercio se sienten excluidos de la alta cultura; pero una vez a la semana son testigos de representaciones artísticamente sublimes, ejecutadas por hombres para los que el calificativo de genios no resulta, a veces, hiperbólico. Como en una banda de jazz o en una compañía de teatro, el fútbol amalgama talento individual deslumbrante y abnegado trabajo colectivo, resolviendo así un problema sobre el que los sociólogos han venido devanándose los sesos desde tiempos inveterados. Cooperación y competición, astutamente equilibradas. La lealtad ciega y la rivalidad a muerte gratifican algunos de nuestros más potentes instintos evolutivos.

    El juego, además, mezcla encanto con ordinariez en sutiles proporciones: los jugadores son de factura heroica, pero una de las razones por las que los reverenciamos es por su carácter de alter ego; fácilmente podrían ser cualquiera de nosotros. Sólo Dios es capaz de combinar de esta guisa intimidad y otredad, y hace tiempo que ha sido rebasado en celebridad por este otro Uno indivisible que es José Mourinho.

    En un orden social desnudo de ceremonia y simbolismo, el fútbol ingresa para enriquecer estéticamente la vida de gentes para las que Rimbaud es un grande del cine. El deporte es un espectáculo, pero, a diferencia del ofrecido por las paradas militares, un espectáculo que invita a la intensa participación de sus espectadores. Hombres y mujeres, cuyo trabajo es cualquier cosa menos intelectualmente exigente, pueden exhibir una asombrosa erudición a la hora de recordar la historia del juego o de describir analíticamente las destrezas de los jugadores. Doctas disputas, dignas de los foros de los antiguos griegos, afloran rebosantes en bares y mercados. Como en el teatro de Bertolt Brecht, el juego convierte en expertos a las gentes del común.

    El vívido sentido de la tradición contrasta con la amnesia histórica de la cultura postmoderna, para la que cualquier cosa ocurrida hace 10 minutos tiene que ir a parar al basurero de las antigüedades. Hay incluso un punto de inflexión de género, porque los jugadores combinan la fuerza del púgil con la gracilidad de la bailarina. El fútbol ofrece a sus seguidores belleza, drama, conflicto, liturgia, carnaval y la impar marca de la tragedia, por no hablar de la oportunidad de viajar a África y volver sin abandonar la borrachera. Como alguna que otra fe religiosa, el juego determina qué tienes que vestir, con quién tienes que asociarte, qué himnos has de cantar y qué relicario de verdades transcendentes has de adorar. Junto con la televisión, es la suprema solución al inveterado dilema de nuestros amos políticos: ¿qué hay que hacer con ellos, cuando no están trabajando?

    Durante siglos y en toda Europa, el carnaval popular, al tiempo que proporcionaba a las gentes del común una válvula de escape para sus sentimientos subversivos –profanando imágenes religiosas y haciendo ludibrio de sus señores y amos—, constituía un acontecimiento genuinamente anárquico, un anticipo de la sociedad sin clases.

    Con el fútbol, en cambio, puede haber estallidos de populismo airado y rebelarse los aficionados contra los peces gordos empresariales que sacan pecho en sus clubs, pero en nuestros días el grueso del fútbol es el opio del pueblo, si no su crack cocaínico. Su icono es el impecablemente tory y servilmente conformista David Beckham. Los Rojos ya no son los bolcheviques. Nadie que sea serio y esté a favor de un cambio político radical puede eludir la necesidad abolir este juego. Y cualquier grupo que lo intentara, tendría sobre poco más o menos las mismas posibilidades de llegar al poder que el máximo ejecutivo de British Petroleum de recibir una donación de Oprah Winfrey.

Leave a Reply