Hizkuntza eta pentsamendua. (Steven Pinker: filosofoa ala best-seller idazlea? II. zatia)

By • Mar 29th, 2011 • Category: Azterketak eta Azalpenak

Jon Jimenez eta Andoni Olariaga

2. PENTSAMENDUAREN HIZKUNTZA

2.1. Sarrera

Diferentziaren edo berdintasunaren izenean errebindikatuko al dugu gizon – emakume guztien eta hizkuntza guztien ohorea?[1] Horixe duzu kontua nahas – mahas guzti honetan. Alegia, Humboldtek edo Sapir eta Whorfek diferentziaren izenean errebindikatuko dizutena, Pinkerrek berdintasunarenean egingo dizula. Norbaitek Pinker irakurri eta pentsa dezake eztabaida honetan bi polo daudela, eta bakoitza estremo batean kokatua dagoela: batetik, Sapir eta Whorf (Humboldt,…) “erlatibistak”, eta bestetik Steven Pinker, XXI. mendeko krisiaren salbatzaile berria, giza esentzia bat dagoela onartzen dizun pentsalaria. Hau da, berriro ere, askatasuna (erlatibismoa) versus lotura (giza esentzia) da afera. Eta irakurle entrenatu gabea erraz jausiko da horrelako tranpatxoetan, Pinkerrek ez baitu laguntzen. Arinegi, kontzeptuak nahastuz, etengabeko kontraesanetan eroriz idazten baitizu.

Pinkerren ustez (Suduperen ustez, hau punta – puntako intelektuala duzu[2]), pentsamenduaren eta hizkuntzaren artean harreman zuzena legoke. Mentalesa edo gramatika generatibista (Chomsky) dago gure estruktura mentalaren oinarrian. Hizkuntzen aniztasun eta desberdintasunaren atzean, ezkutuko hizkuntza bat daukagu, gizateria guztiarentzat berdina dena. Gramatika  generatiboaren oinarrizko hipotesia, hizkuntza gure egitura zerebralak determinaturik dagoela da. Hizkuntzak ez du moldatzen pentsamendua beraz, Sapir – Whorf eta Humboldt “deterministek” esan diguten bezala. Hizkuntzak ez du pentsamendua moldatzen, adierazi baizik. Teoria linguistikoa eraikitzeko hizkuntza jabekuntzaren teoria beharko du Chomskyk. Berak diosku, haurrak jasotzen dituen datuetatik konpetentzia linguistikoa sortzen duela. Eta hain datu urrietatik konpetentzia sortzeko gizakiak sortzetiko ahalmena behar duela izatea. Sortzetiko ahalmen hori aitzinean esandako gramatika generatibista litzateke, geroago Pinkerrek (berez, Fodorrek erabili du lehen aldiz mentalesa izena) mentalesa deituko diona.

Hizkuntzaren eta pentsamenduaren arteko harremanari buruz aspaldi mintzatu zaizkigu Platon eta Aristoteles. Baina Locke hartuko dugu orain labur – laburki eztabaida honetarako aproposena bezala. Labur – laburrean; Lockek ideien innatismoa suposatuko dizu (Pinkerren interpretazio txarrean, aurretik esan dugun bezala), esperientzia ideien innatismoaren aurrean defendatuz. Gizakiaren adimenak ez dauka inongo aurretiko estrukturarik. Hizkuntzak huts – hutsetik ikasten ditu. Tabula rassa bat da[3]. Hemen, Pinkerrek kritikatuko du ezerezetik sortutako adimen konplexu bat mirarian funtsatzen dela Lockeren ikuspegiarekin. Eta beraz, pentsamenduaren eta hizkuntzaren arteko lotura aztertu beharko da, beste modu batera. Pentsamenduaren eta hizkuntza partikularren arteko lotura, bi horien eta gizartearen arteko lotura, genetikaren eta hizkuntza partikularren arteko lotura, eta abar. Horretarako, Pinkerren The Language Instinct liburuko hirugarren pasarteaz (The mentalese) baliatuko gara, eta pausuz pausu analizatuko dugu problematika honetan sakontzen lagunduko digulakoan.

2.2. “Mentalese” eta hizkuntza partikularrak

Pinkerrek, pasarte honetan Platonen abilezia bera erakusten digu; arerioaren interpretazio interesatua egin eta bere teoriaren arerioa dena muturreko determinista bezala aurkeztuko digu. Trikimailu hau beraz ez da gaurkoa. Funtsezko galderak plazaratzen dizkigu pasartearen hasieran:

Is thought dependent on words? Do people literally think in English, Cherokee, Kivunjo, or, by 2050, Newspeak? Or are our thoughts couched in some silent medium of the brain—a language of thought, or “mentalese”—and merely clothed in words whenever we need to communicate them to a listener? No question could be more central to understanding the language instinct.”[4]

Hauxe da beraz gaia, hizkuntz partikularretan pentsatzen al dugu, edo pentsamenduaren hizkuntza (mentalesa) batean[5]? Pinkerrentzat hizkuntza giza instintua da eta gizakiak mentaleseraz pentsatzen du. Ondorio horretara heltzeko hipotesi batean funtsatuko zaigu liburuan zehar (aurrerago azalduko duguna), eta gero inferentzia filosofiko – linguistikoak egingo dizkigu kontraesanetan jausten bada ere, behin bai eta berriz ere. Berarentzat, mentaleseraz pentsatzen dugula[6] eta beraz, hizkuntza partikularretan pentsatzen ez dugula kasik zentzu komunak esaten digun egia metafisiko bat da. Horregatik hortik kanpoko ideiak, absurdoak dira. Sapir – Whorfen hipotesia determinismo linguistikoarena dela deritzo, erradikala lehen – lehenik (inork aurretik erabakitzen ez badu, erradikala izateak ez du zentzu negatiboa a priori, Pinkerrek hala eman nahi badio ere). Horrela diosku Pinkerrek:

“…the famous Sapir-Whorf hypothesis of linguistic determinism, stating that people’s thoughts are determined by the categories made available by their language, and its weaker version, linguistic relativity, stating that differences among languages cause differences in the thoughts of their speakers.”[7]

Sapir-Whorfen hipotesi erlatibista, “differences among languages cause differences in the thougths of their speakers”, erlatibista ez, determinista dela diosku. Erlatibistak eta deterministak omen dira Sapir eta Whorf. Erlatibistak lehenik, giza esentzia unibertsal bat ukatzen duten heinean. Deterministak, Pinkerren aburuz pentsamendua hizkuntzak determinatua dagoela esaten dutelako. Pinkerrek Platonen metodoa gustuko dizu beraz. Hizkuntza bakoitzeko kategoriek pentsamendua moldatu egiten dutela diote Sapir eta Whorfek (“…the categories made available by their language”). Hemen, batek ez du ulertzen nondik hori determinista izan daitekeen. Baina jarraian ulertuko dugu Pinkerren asmoa nondik doan Sapir-Whorfen irakurketa interesatu hori egiteko:

“The implication is heavy: the foundational categories of reality are not “in” the world but are imposed by one’s culture (and hence can be challenged, perhaps accounting for the perennial appeal of the hypothesis to undergraduate sensibilities).”[8]

Kontua beraz hau zen: “the implication is heavy”. Norentzat dira inplikazioak larriak? Zerentzat? Hemen Pinkerrek argi eta garbi esango digu: giza pentsamenduaren kategoriak burmuinean (naturan) daudela, eta beraz, absolutuak direla. Hau da, ez dira konstrukzioak! Hementxe gure burua nahastu aurretik azalpen bat klasiko batera errekurrituz. Pentsamenduaren kategoriak ezin daitezke egon burmuinean baizik, Pinker azaldu aurretik ere bagenekien (batzuetan ematen baitu Pinkerrek deskubritu dizkigula aurretik mila aldiz aski eztabaidatuak egon diren problematikak). Kantek arrazoimenaren mugen azterketan giza adimenaren funtzionamendua logikoki aztertu besterik ez du egin, eta subjektura biraketa kopernikarra burutu du (Descartesen harira). Kategoriak edo kontzeptuak giza eraikuntzak dira, horixe esan digu. Burmuinean daudenean ez dira ezer. Eta errealitatearekin (hizkuntza ahoskatuarekin edo sinbolikoarekin) kontaktuan jartzen diren momentutik hizkuntza (partikular) horren ezaugarriek (sozial, historiko,…) eta gizakiaren, edo pertsona edo herri horren interesek moldatu egiten dituzte kategori edo kontzeptuok, nahiz eta Kantek arrazoimen ahistoriko bat presentatu nahiko digun (horregatik Hegelen kritika historia sartuz). Beraz, “the foundational categories of reality are not “in” the world but are imposed by one’s culture[9]: hau da, kategoriak ez dira unibertsalak, izatearen ideia ez da unibertsala, kultura bakoitzak bere izatearen perspektiba du (ikusi grekoak), justiziaren kontzeptua ez da unibertsala, kultura (herri) bakoitzak bere justiziaren kontzeptua du. Eta Pinker hau ukatzera dator, hau da, Justizia Bat existitzen dela esatera. Beraz, metafisika dogmatiko berri – zahar baten salbaziora datorkigu.

Pinker ez da filosofoa, baina filosofia handia egitera etorri zaigu The language instinct eta Blank Slate liburuekin, gizakiari fundamentu berri bezala balioko dion gizakiaren metafisika (erredukzionista) baten bilaketara abiatuko zaigu eta, mentalesa-rekin gertatzen den bezala. Eta hain itsu dago bere proiektu erraldoian, ezen batzuetan ez dituela formak ere zaintzen bere etsaiak omen diren horien pentsamendua aztertzen duenean;

“But it is wrong, all wrong (the linguistic relativism). The idea that thought is the same thing as language is an example of what can be called a conventional absurdity…”[10]

Erlatibismo linguistikoa absurdoa da beraz. Erlatibismo linguistikoak “the thought is the same thing as language” baieztatzen du Pinkerren ustez. Liburuaren pasarte honetan determinismo linguistikoa esaten duenean, Humboldtek, Herderrek, Sapir-Whorfek eta beste askok defendatzen duten hipotesiari erreferitzen ari zaio; alegia,  hizkuntza (herria, kultura,…) desberdinek mundu – artikulazio desberdin bat ematen dutenaren hipotesia, Pinkerrek hemen erlatibismo linguistikoarekin lotzen duena. Horixe aurrerago azalduko dugu. Pinkerrekin jarraitzeko, erlatibismoak pentsamendua eta hizkuntza berdinak direla esaten duela esan digu hark. Baina berdina izate horrek ez du zertan determinista izan behar berak horrela behin eta berriz dioskun arren. Wittgenstein ere erlatibismo linguistikoaren saku horretan sartu du. Oharrarazi beharko da, Wittgenstein horrela klasifikatzeko joera maizetan egoten dela, baina gogoratzea ez da gaizki etorriko ezen

“Wittgensteinen irudiko inolako egon eta behalekurik ez dago inorentzat hizkuntza eta pentsamendutik at: lekuak diferentziarako, indeterminaziorako, kritikarako, hizkuntz jokoan eta joko batetik at beste joko batean egon litezke, baina beti hizkuntzaren barruan. Ene munduaren mugak ene hizkuntzarenak dira. Eta merezi du ohartaraztea, hizkuntzaren eta pentsamenduaren berdinketak nahitaez ez duela hizkuntz determinismo edo erlatibismoaren filosofiarik adierazten, gogoratzeko.”[11]

Eta beraz, hizkuntz erlatibismo edo determinismo eskeman baino, hizkuntzak determinatubako leku bat suposatzen du Wittgensteinek; kanpotik behatzearena, analisi kritikoarena (Kanten eran), alegia, filosofoarena[12]. Ez dago behalekurik hizkuntzatik kanpo Wittgensteinentzat. Pinkerren klasifikazio erredukzionistak arriskutsuak dira beraz, batez ere erlatibismoari gagozkionean. Eta aurrekoarekin jarraitzeko, (pentsamendua eta hizkuntza berdinak zireneko tesi erlatibistarekin, alegia) azalpen honen ondoren, paragrafo berean aurrerago, atentzioz irakurtzen jarraitzen badugu, hauxe topatuko dugu orain harriduraz; “if thoughts depended on words[13]. Orain pentsamenduak, hitzen (hizkuntzari) dependentzian daudela diosku, aurretik berdinak direla esan duen arren (gogoratu: “the thought is the same thing as language”). Baina oraindik nahasketa handiagoa hurrengo paragrafoaren hasieran, aurreko bi esaldiekin analogikoki lotua dagoen esaldi batekin; “language determines thought”. Horrelaxe, nahasketa ez – filosofiko honekin presentatu digu zer den erlatibismo linguistikoa. Bat: hizkuntza berdin pentsamendua. Bi: pentsamendua hitzen dependentzian dago. Hiru: hizkuntzak pentsamendua determinatzen du. Hiru tesi arras desberdinak, ikusten dugunez. Gero nahasketa honen berdinketatik joko du erlatibismoaren kontra.

Nahasketa honen ondoren irakurleak sorpresaz hartuko du Pinkerrek ere onartuko dizula lengoaiak pentsamendua moldatzen duela. Baina berak ez du denbora gai honetan sartzeko eta hau analizatzeko, ez dago honetan interesatua. Lengoaiak pentsamendua determinatzen (absolutuki) edo moldatzen (gauza desberdinak) duela esateak maila askotako analisia beharko luke. Dena den, hizkuntza edo kultura batek mundu ikuskera (munduaren artikulazio) bat ematen duenaren ideia argituko beharko dugu zertxobait gehiago. Kantek arrazoimen filosofikoaren galderak antropologiaren galderara itzuli dizkigu, zer ahal dut jakin (zientzia), zer behar dut egin (morala), zer zilegi dut itxaron (erlijioa), hiru galderak zer da gizakia-ra erreduzituz. Baina Kantek azkeneko hau erantzun du formalki. Eta Humboldtek errealitatean aztertuko dizu (hau da, ez gizakiaren baldintza transzendentalak [hizkuntzarenak, moralarenak,...], baizik eta errealitatean nola ematen diren, analogia bat egitearren).

“Zer naiz ni, zer da gizabanakoa; baina gizabanakoa komunitatean existitzen eta osatzen da; komunitatea gizadian. Gizabanakoa zer den ikertzea, haren karaktere edo aiurriaren ikerketa da: komunitate edo herri baten ezaugarriekin osabiltzen da karakterea (ezin da parametro berdinekin neurtu pertsona baten nortasuna – bertuteak, bizioak. Grezia klasikoan eta XVIII. mendean)(…) Horrela, gizabanakoaren aiurriaren ikerketa (nortasun indibidual frantses batena, esaterako) aiurri nazionalaren ikerketa bihurtzen da: zer da frantses banako bat, zer da frantses izatea (nazioa).”[14]

Honekin esan nahi da: Humboldtek, izpiritua aztertzeko, edo “giza esentzia” nahi bada (Pinkerren hitzetan eta pentsamenduan ulertzeko), gizakia bizi den komunitatearen ezaugarriak aztertu behar direla. Izpiritua aztertzeko beraz, nazio edo kultura bakoitzaren ikerketa egin behar da, haien hizkuntza, balio, aiurri, etabarrena. Kultura edo hizkuntza bakoitzak mundu artikulazio oso bat bere baitan daramalako, hau da, askiak direlako mundua artikulatzeko (ez dugu hemen esaten elkarneurtezinak edo direla). Sapir eta Whorfek horixe besterik ez digute esan Pinkerrek mentalesaren pasartean txertatzen duen testu honetan, eta berak erlatibismo muturreko eta erradikaltzat daukana[15]:

“We dissect nature along lines laid down by our native languages. The categories and types that we isolate from the world of phenomena we do not find there because they stare every observer in the face; on the contrary, the world is presented in a kaleidoscopic flux of impressions which has to be organized by our minds—and this means largely by the linguistic systems in our minds. We cut nature up, organize it into concepts, and ascribe significances as we do, largely because we are parties to an agreement to organize it in this way—an agreement that holds throughout our speech community and is codified in the patterns of our language. The agreement is, of course, an implicit and unstated one, but its terms are absolutely obligatory; we cannot talk at all except by subscribing to the organization and classification of data which the agreement decrees.”[16]

Guri, aldiz, testu hau, determinismo linguistikotik baino, berak hainbeste aipatzen duen zentzu komunetik hurbilago dagoela iruditzen zaigu. “El modo peculiar en que dividimos la naturaleza,… depende del hecho de que estamos sujetos a (…) un acuerdo que vincula a toda la comunidad de hablantes.” Humboldtek esaten duen bezala, gizakia ez da mundura etorri izpiritu hutsaren (edo mentalesaren) moldeko. Gizakia “hiztuna da naturaz, zer ere baita bere esentzia, eta esentzialki den hiztun bezala pentsatzen du eta jarduten du. Hizkuntzak harengan eragina duela esatea, hura hizkuntzan geroz eta bere buruaren kontzienteago bilakatzen ari dela, esatea bezala da[17] diosku Joxe Azurmendik, Humboldten pentsamendua azaldu nahian. Horixe du oinarri eta tradizio gaur egungo erlatibismoak (horrelaxe deitu nahi bada, naiz eta Pinkerrek negatiboki erabili kontzeptua). Erlatibismo hori ez da Inuiten kultura aztertuta ondorioztatzen diren diferentzia kontzeptual, terminologiko edo gramatikal soiletan oinarritzen. Erlatibismo horrek filosofia oso bat du barnean. Kantetik hasi, eta Herder, Goethe, Humboldt, Nietzsche, etabar luzeetatik haien “gizakia zer da?” galderari erantzunaren erroan aurkitzen den hermeneutika bat da, gizakia eta haren kreazioak ulertzeko era bat.

Aristotelesen pentsamendua adibide, goazen azaltzera gizakia ulertzeko modu desberdin bi hauek (Pinkerren mentalesa, eta horrekin kontra egiten dion erlatibismoarena) nola kontrajartzen diren. Pinkerrek esango liguke Aristotelesek egiten duen naturaren klasifikazioa burmuineko hizkuntzak zuzenean egina legokeela, eta ez Greziako balio (ez balio, baizik areté), mundu – ikuskera eta abarren “perspektiba”tik egina. Platonek egin duen Ideien teoria burmuinetik zuzenean egina legoke ere. Horrexek bi ondoriotara garamatza: izate grekoa ez da kultura (hizkuntza) grekoak bereziki bere mundu-ikuskeratik pentsatu duen kontzeptua, eta beraz, guk ere mentalesaz pentsatzen dugunez, izate bera predikatzen dugula (izatea predikatzen dugunean). Badago beste ikuskera bat, hain zuzen hemen aurkezten ari garena, eta horrelaxe dio: Aristotelesek natura grekoz pentsatu du, ez mentalesez. Azurmendik dioen bezala Benveniste aipatuz:

“Benvenistek erakusten du nola Aristoteles-ek, pentsamendu unibertsalaren analisi logiko eta ontologiko errotikoa egiten zuelakoan, ez duen besterik egin bere egunoroko hizkuntza arruntaren analisia baino. Gauzatzat hartu duena, bere hizkuntza zen. Eta kategorien aniztasuna baino atzerago, izatea era askotan predikatzen baita, den guztiaren batasuna oinarritzen dagoen izatea, zer baden edo ez den erabakitzen duena, izate (eimi) grekoa da. Unibertsoa bat da, grekoz izan aditz berezi ba dagoelako.”[18]

Aristotelesek beraz grekoz pentsatu du natura. Ezinezkoa zen izate hori beste modu batera pentsatzea. Natura lotura dela pentsatuz eman da. Orduan, non dago hemen gaizki ulertua? Pinkerrek gizakia analizatzeko bi maila nahastu ditu. Gizakia hizkuntzaren baldintza logikoekin (transzendentalekin, gogoratu Kant), (gizaki guzti – gizakiok – dugun) hizkuntzaren formekin, oskolarekin dago egituratuta. Hizkuntzaren formak hor daude, baina pentsatu, errealitatean, konkretuan egiten da, hau da, hizkuntza partikularrean. Esentzia (edo izatea) pentsatzea, hau da, esentziaren pentsamendua izatea (Aristotelesen kasuan), giza unibertsala izan daiteke agian (hori ez dute antropologoek ukatzen). Baina Aristotelesek, esentzia edo izatea, hizkuntza eta kultura (garai, paradigma zientifiko, etab.) jakin batetik, edo hobe, grekoz pentsatu dizu. Greziar hizkuntzatik eta greziako orduko paradigma zientifiko, politiko eta filosofikotik. Eta beraz, bi maila hauek bereizi gabe Pinkerrek analisi txarra aurkeztu digu. Horregatik antropologiaz mesfidati agertzen zaigu[19], antropologiak “bigarren maila” (errealitatea!) hori analizatzen duen arren, berak lehenaren aurkako ataketzat hartzen baititu kulturen diferentzien analisiak.

Erlatibismoaren kontra gogor jarraituko du, honen definizio muturreko batetik nahieran erabiltzen eta beti bezala, aurretik azaldu ditugun bi mailak nahasiz. Hipotesi gaizki izendatu hori – berak determinismo linguistikoa deritzona – errefusatzeko, koloreen, denboraren kontzeptuaren eta elurra izendatzeko erabiltzen diren (inuitek) hitzen adibideak ipiniko ditu jarraian, horien superfizialtasuna agerian jartzeko. Ez gara ordea orain adibideekin sartuko esan baitugu erlatibismo hau ez dela antropologiaren datu enpirikoetan oinarritzen, baizik eta gizakiaren ikuspegi zehatz batean. Testu argigarri bat da orain lagunduko gaituena Pinkerren gaizki – ulertu eta interpretazio txarren argitzera bidean:

“In these experiments, language is, technically speaking, influencing a form of thought in some way, but so what? It is hardly an example of incommensurable world views, or of concepts that are nameless and therefore unimaginable, or of dissecting nature along lines laid down by our native languages according to terms that are absolutely obligatory..”[20]

Onartuko digu lengoaiak “is technically speaking, influencing a form of thought in some way” (ez digu zehazten zein eratan, hori berari ez zaio axola), hau da, hizkuntzak pentsamenduan eragina daukala, berehala jarraian esateko baieztapen hori ezin daitezkeela erabili lengoaiek mundu – ikuskera elkarneurtezinak ematen dituztela esateko. Galdera sinplea da orain: nork esan du lengoaiek kosmobisio elkarneurtezinak ematen dituztela? Izan ere, “hizkuntzak pentsamendua moldatzeak, edo pentsamenduan eta portaeran eragina izateak, maila eta esanahi ezberdinak izan ditzake, epistemikotik hasi eta poetiko edo soziologiko arrunteraino.” [21] Baina “Pinker-ek inolako interesik ez du erakusten horien artean bereizkuntzarik egiteko.”[22]

Eta lengoaiak pentsamenduan eragina duela eta, berak “so what?” erantzuten badu, berak alderantzizkoa planteatuko balu (de facto, alderantzizkoa planteatzen baitu, mentalesak eragiten duela pentsamenduan), guk ere hau erantzun ahalko genioke: “In these experiments, mentalese is, technically speaking, influencing a form of thought in some way, but so what? It is hardly an example to proove the existence of the Mentalese”. Baina ez gara jausiko bere jokoan. Zaila ez, ezinezkoa dirudi frogatzea Mentalesaren influentzia pentsamenduan edo hizkuntzan, mentalesa hizkuntzaren forma baldin bada. Orduan, zein da jolas honen funtsa? Laster konturatuko gara nola berak ziurtasun zientifiko gabezia kritikatu dion determinismo linguistikoari (erlatibismo linguistikoari), bere teoriak ziurtasun zientifikorik ere izan gabe. Baina aurretik, beste deskalifikazio bat harrokeri puntu batekin:

“As a cognitive scientist I can afford to be smug about common sense being true (thought is different from language) and linguistic determinism being a conventional absurdity…”[23]

Berak determinismo linguistiko hori Wittgensteini egotzi dio. Interpretazio oker horretan sartu gabe, Wittgensteinen isomorfismoa horrela ulertzen badugu, hau da, hizkuntza eta pentsamendua berdinak direlako ideiarekin, Wittgensteinek ez du zentzu komuna erabiltzen Pinkerren arabera, absurduak dira bere ideiak. Atera beraz kontuak hemendik. Baina Pinkerrekin jarraituz, bere teoriaz aski konbentzituta, honela fundamentatu nahiko dizu mentalesa, txit zientifikoki, ikusten denez:

“Many creative people insist that in their most inspired moments they think not in words but in mental images.”[24]

Ados. Baina horrek ez du batere zerikusirik erlatibismo linguistikoaren teoriarekin, eta ez du mentalesaren eragina pentsamenduan zer nolakoa den inolaz ere erakusten. Baina jarrai dezagun eta buka dezagun Pinkerrek guzti honetatik ateratzen duen ondorioarekin:

“People do not think in English or Chinese or Apache; they think in a language of thought. This language of thought probably looks a bit like all these languages; presumably it has symbols for concepts, and arrangements of symbols that correspond to who did what to whom,”[25]

Puntu hona heldu gara, oraindik jakin gabe zergatik pertsonek ez duten lengoai partikularretan pentsatzen, eta bai mentalesez. Pinkerren teoriak, ez du erlatibismo linguistikoa errefusatzen, lehen esan dugun bezala, Pinkerrek hizkuntzaren formaren analisia egiten baitigu, hau da, mentalesarena. Bai mentalesak, bai hizkuntza partikularrek eta gizarteak eta bertako balioek determinatuko dute gure pentsatzeko era, ikusi dugunez, bakoitzak maila desberdinetan. Mentalesak (baldin badago), determinatu baino, hizkuntzaren kanpo oskola moldatuko luke, hau da, hizkuntzaren finitutasuna. Baina finitutasun hori hizkuntzarako gaitasuna besterik ez da. Pentsatu ordea, pentsatu, norberaren hizkuntzan pentsatzen dugula (eta beraz hizkuntza partikularretan eman daitezkeen perpausen konbinazio posibleak, eta beraien kontestuaren araberakoak izango direnak, poesia, balioak, politika,…), nahiz eta oinarrian guztiak pentsamenduaren hizkuntza komun bat izan (nola ez dugu izango ba, gizakiak garen heinean!) hori nahiko garbi izan dute Humboldtek eta Nietzsche ondorengo pentsalariek (eta aurretikoek, guztiek ez esatearren!), arrazoiak munduaren ordena harrapatu baino eraiki egiten duela erabaki dugun ondotik. Basoaren liluraz itsuturik, ez ditu zuhaitzak erreparatu Pinkerrek.

Maila bi hauek bereiztea beraz, berriz errepikatuko dugu, klabea da hemen. Hau da, gizakia gizaki egiten duena hizkuntza da (noski, gizakiak ere hizkuntza egiten du – moldatu), eta gaitasun hori berdina dugu guztiok. Gero ordea, hizketara pasatzen garenean, hizkuntzak gauzen metafora egiten du. Desberdinak diren gauzak berdindu egiten ditu. Zuhaitz deitzen dugu zuhaitz guztien baturari, errealitatetik kanpoko kontzeptu ideal bat sortuz (ez baita zuhaitz existitzen, zuhaitz partikularrak baizik, gogoratu Nietzsche). Eta hizkuntza eta kultura bakoitzak bere metaforak egiten dituzte. Metafora horiek ingurugiroaren, beharraren, etabar.-en arabera (lehenik gizakiaren arabera, animali bezala), (eta genetikaren arabera ere, noski) sortzen dira, eta beraz, kultura edo hizkuntza batetik bestera mundu artikulazio desberdinak sortzen dira (horregatik dituzte inuitek elurra izendatzeko hamaika hitz), kasu batzuetan mundua artikulatzeko era oso desberdinak, besteetan, diferentziak urriagoak dira (hurbiltasun fisikoagatik, edo bi kultura leku berberean bizi eta baliook elkartrukatu edo batak besteari inposatzen dizkiolako).

Baina jarraitu dezagun The mentalese pasartearen analisiarekin. Pinkerrek ze arrazonamendu eta hipotesi ahul anitz ematen dituen bere tesiaren alde, hau da, mentalesak hizkuntza oro determinatzen duenaren alde ikus dezagun, azken finean, bera bihurtu baitzaigu determinista linguistiko. Edozein hizkuntzarekin konparatuta,

“…mentalese must be richer in some ways and simpler in others. It must be richer, for example, in that several concept symbols must correspond to a given English word like stool or stud. There must be extra paraphernalia that differentiate logically distinct kinds of concepts, (…). On the other hand, mentalese must be simpler than spoken languages; conversation-specific words and constructions (like a and the) are absent (!!!)…”[26]

Erreparatu dezagun hemen erabiltzen den hizkerari: must be (izan behar da), bost aldiz erabiltzen du Pinkerrek. Ez du esaten: mentalesa X da, baizik eta X izan behar da. Baina garrantzitsuagoa oraindik: frogatu gabeko zerbaitetatik hipotesia bota digu (era hipotetikoan hitz egiten baitigu), eta hipotesi batetik, erlatibismo linguistikoaren kontrako maldizioa (biak bateragarriak diren arren). Eta geroago “(mentalesean) conversation-specific words and constructions (like a and the) are absent” lasai – lasai. Honen analisia zehatza paragrafo batean egin digu Azurmendik, nola mentalesaren hipotesi honek (hemen definitua izan dena) hizkuntza naturalaren influentzia osoa pentsamenduari ateak parez pare zabalik uzten dizkion. Izan ere,

“irakurtzen diogunean, mentalesa hizkuntza bat basikoa dela eta sinpleagoa naturala baino, <ya que en él no existen palabras y construcciones dependientes del contexto>, ematen du ateak franko zabalik uzten zaizkiola hizkuntza naturalaren influentziari pentsamenduan, batez ere kontu eginez, berak azpimarratua digula, nahiz beste asmo batzuekin, hiztunak hitz egiten dituen ia esaldi guzti – guztiak berriak direla (testuinguruak hala eskatuta, suposatzen da), eta solas arrunteko ia esaldi ororen zentzua (haren formulazioa ere, suposatzen da) testuinguruak erabakitzen duela”.[27]

Hau da: berak definitu duen mentalese hori testuingurutik kanpo badago, mentalesean ez badira existitzen testuinguruari lotutako hitzak eta eraikuntzak, orduan, hizkuntza naturalen influentzia pentsamenduan osoa izango da, testuinguruari lotutako hitzak eta esaldiak guztiak direlako. Eta hau ez zuen hemen gure ondorioa izan nahi; baina Pinkerren mentalesaren hipotesiak haraxe eraman gaitu. Dena den, mentalesaren deskribapenarekin jarraituko du Pinkerrek, eta gu harekin batera:

“But to get these languages of thought to subserve reasoning properly, they would have to look much more like each other than either one does to its spoken counterpart, and it is likely that they are the same: a universal mentalese.”[28]

Ondo irakurriz gero, irakurleak klabea den mezu bat topatuko du testuan; “…to subserve reasoning properly”. Arrazonatzeko. Logika, alegia. Gure hizkuntza mentalese hori hizkuntzaren zati txiki bat den arrazonatzera murriztu digu. Ez zegoen, beraz, hain eskandalu handia muntatzeko arrazoirik. Hizkuntzaren alde formalera erreduzitu digu mentalesa. Afektatzen al du ideia honek ordea erlatibismo linguistikoaren ikuspegia zentzuren batean? Zeren usaia hartzen diogu “a universal mentalese” hizkuntz horri? Aristotelesen logika, Platonen ideiak, Kanten kategoriak…

“The idea of inborn constraints on syntax, for which Chomsky has argued so vigorously, is, as he has shown, supported by impressive empirical evidence (…) what we are born with, or what emerge in the normal course of early choldhood, are constraints on syntax, not semantics.”[29]

Pinkerrek Chomskyren hizkuntzaren elementu sortzetiko unibertsal berberak aurkeztu dizkigu, eta beraz, formalak direnak. Mentales hori beraz, hizkuntzaren elementu sortzetiko unibertsal formala da, edo nahi bada, Kanten kategoriak (zer ezagut dezakegu?), gero Wittgensteinek hizkuntzaren eremura eramanak (zer esan dezakegu?), analogia erraz batekin ulertzeko. Dena den, Kanten eta Wittgensteinen analisi transzendentalaren gainetik egongo zatekeen. Pinkerrek mentalesarekin pentsatzen dugula diosku. Baina, hitz egin (eta pentsatu beraz), hizkuntza partikularretan egiten dugu, ez mentalesarekin. Ulertu dezakegu beraz Pinkerrek maila formala (sintaktikoa) eta semantikoa nahastu egin dituela. Eta horixe eta ez beste ezer egiten duenaren susmoa dugu. Ze arazo gehiago dauzka mentales honek? Davidsonen hitzetan Pinker kritikatuz:

“I like the analogy with the sense organs, and therefore the implications that language is not something that comes between us and reality; it can’t come between, since it is part of us. But postulating a language of thought spoils what is attractive about this picture; if the language of thought is what is part of us, then our spoken language is an intermediary between thought and what thought is about, and what is genetically engineered does threaten to hide or distort the world in much the way Kant thought the architecture of the mind does.”[30]

Beraz, Davidsonek Pinkerri kritikatzen diona eskema honnetan ikus dezakegu. Mundua (Errealitatea) – Hizkuntza naturalak – Mentalesa. Kantekin ulertzeko; berbaitango gauza (mundua), ezagutza (hizkuntza naturala), subjektu transzendentala. Baina Mentalesa, subjektu transzendentala baino, Kanten arrazoimenaren printzipioak (forma) izango lirateke.

Alegia, Davidsonek kritikatzen duena da, hizkuntza naturala ezin daitekeela egon munduaren eta pentsamenduaren tartean, gure parte den heinean, eguneroko errealitatearen parte den heinean, alegia. Gertatzen dena hemen hauxe da: adimena eta mundu objektiboaren artean hizkuntza naturalak hirugarren mundu bat bihurtzen direla, eta beraz, adimena, eta bere hizkuntza mentalesa, eta beste muturra mundu objektiboa, eta haien artean zubia egiten egongo liratekeela hizkuntza naturalak[31]. Adimenaren eta hizkuntza naturalen bereizketa hau ez du onartu Wittgensteinek. Adibide batekin ilustratzeko; nik ahate bat (“Figura1” deituko dugu) ikusi dezaket marraztua, eta “figura1” hori ahate bat bezala edo untxi bat bezala ikusi dezaket (adibidez gaizki marraztua dagoelako). Hemen ez da nahastu behar “ikusi” “nola ikusi”-rekin (ver como). Lehenengoa aditz pertzeptibo bat da, bigarrena pentsamenduaren forma bat. Kualitate biak ordea batera ematen dira, ez bananduak (hau da, ez Pinker eta Fodorrek uste duten eran). Informazioa prozesatzeko pertzepzioak mundua pentsamenduak erraz ulertzeko moduan errepresentatzen du. “Figura1” ahate edo untxi bezala ikustea interpretazio bat da, ekintza bat. Interpretatzen dugunean hipotesi bat egiten dugu. Baina interpretazioaren atzean ez dago esentziarik, interpretazioa eta esperientzia bisuala ezin dira elkarrengandik banandu.[32] Ikustea, modu batean ikustea da beti. Orduan mentalesaren hipotesiak pertzepzioak (esperientzia bisuala, eta mentalesaren kasuan hizkuntza partikularrean egiten dugun hizketa) eta pentsamenduaren formak (mentalesa) bereiztu nahi izan ditu, batera doazen arren. Hortxe, hizkuntzaren innatismoaren pentsamenduak duen arazo bat azaltzen zaigu. Alegia, pentsamenduaren forma horiek hizkuntza partikularrarekin batera daude lotuak hizketa ekintza eta pentsamendu bakoitzean. Pinkerrek hauek bereiztuz, innatismo inozo bat suposatu du.

“Una de las ideas más peligrosas para un filósofo, escribe Wittgenstein, es que pensamos en nuestras cabezas, en un espacio completamente cerrado, oculto.” Konfusio hau ilustratzeko adibide bat: “el visitante que acude a la Universidad y, después de haberle mostrado las aulas, laboratorios, bibliotecas, etc. pregunta dónde exactamente se encuentra “la” Universidad.”[33] Horixe litzateke metaforikoki mentalesaren eta hizkuntza partikularren arteko harremanaren azalpen hoberena.

Baina zer gertatu da mentalesa jarri denean hizkuntza partikular eta hizketa posible guztien determinatzaile bezala? Hain zuzen, hizkuntzalaritza, giza psikologiara eta sintaxira erreduzituta geratu dela, hau da, hizkuntzaren formen formara, eta hizkuntzak aztertzeko, filosofia, soziologia, antropologia etabar eremu horretatik kanpo utzi direla. Gero berak onartuko du hizkuntza, poesiak, hizkuntza partikularrek etabar osatzen dutela (baina osaketa hori superfiziala da, ez du gizakiaren esentzia ukitzen. Hori baino metafisikoagorik!). Baina bere tesiaren ondorioak tesi erredukzionista honetara eraman gaitu, hizkuntza psikologiara erreduzituta geratu da.

Steven Pinkerrek uzten dizkigun arrazonamendu xelebreetariko batekin mentalesaren auzia pixkana bukaera bidean jartzen saiatuko gara:

“Knowing a language, then, is knowing how to translate mentalese into strings of words and vice versa. People without a language would still have mentalese, and babies and many nonhuman animals presumably have simpler dialects. [34]

Lengoaiarik ez duten gizakiek mentalesa izaten jarraituko dutela dio. Baina nor komunika daiteke haiekin? Hitz egiten duten momentutik, bere historia, balio etabar errotik sustraitua dituen hizkuntza batekin ariko baitira hizketan. Azken finean, ingelesez idazten duen Quebec-eko herritarra dugu Pinker, eta diferentzia politiko – sozial edo kulturalak ez zaizkio gehiegi interesatzen ikusten denez. Eta datu horrexek eman diezaguke agian kakoa erlatibismo linguistikoaren kontrako borrokan Pinkerren itsutasuna ulertzeko. Dena den, zaila da batzuetan Pinker eta Fodorren tesiak irakurtzea, tentazioa izaten baita haien liburuak berriz liburutegiko apalean uzteko (gehiago ez irakurtzeko asmoarekin), erakusten dizuten gorroto literala agoantaezina izaten baita. Erlatibistak lekuz kanpoko errespetu faltatzat hartuko baitizu hondokoa:

“The thing is: I hate relativism. I hate relativism more than I hate anything else, excepting, maybe, fiberglass powerboats. More to the point, I think that relativism is very probably false. What it overlooks, to put it briefly and crudely, is the fixed structure of human nature.”[35]

Fodorrek hizkuntza biolentoz esango digu giza egitura finkoa dagoela (eta Pinkerrek harrotasunez bere liburuan oso osorik sartuko du paragrafo hau, berarekin ados dagoela esateko), eta erlatibismoa gorroto duela. Eta baieztatu bakarrik ez, giza natura esentzial – metafisiko hori zein den badakiela esango digu, harropuzkeri handiarekin. Honekin bukatzeko, Pinkerrek liburuaren azken atalean iskanbila eta gaizki – ulertu honen klabea zein den esango digu, eta hauxe hartu beharko dugu kontuan bere obra juzgatzeko:

“Now that I have done my best to convince you that there is one (instinto hori existitzen dela, hizkuntza unibertsal hori), it is time to ask why you should care.” [36]

Hemen dago kakoa. Zergatik da garrantzitsua mentalesa existitzea? Oraintxe esango digu:

“At first glance, the ethnographic record seems to offer a stark contrast. Anthropology in this century has taken us through a mindbroadening fairground of human diversity. But might this carnival of taboos, kinship systems, shamanry, and all the rest be as superficial as the difference between dog and bund, hiding a universal human nature?” [37]

Giza natura unibertsalaren beharra eta diferentzien superfizialtasuna. Horixe zen Pinkerrek atera nahi zuen ondorioa. Diferentziak tabuak, xamanismoa, etabar direla diosku (hau ulertu al daiteke burla baino beste era batean?). Diferentziak ez dira garrantzitsuak, superfizialak dira, ez dute gizakiaren esentzia ukitzen, eta beraz, berdin da diferentziak desagertzea. Berdin da gaelikoa, euskara, katalana, ingelesa… mentalesaren produktu besterik ez dira, hau da, ez dira gizakiaren, kultura baten bizi den indibiduoaren identitatearen zutabe, eta beraz, bost axola galtzen badira, mentalesak hor dirau eta… Gogora dezagun aurretik Pinkerrek erabili dizun argumentu kaxkarra mentalesaren existentzia defendatzeko: “Many creative people insist that in their most inspired moments they think not in words but in mental images”. Irakurleak aski erraz ulertuko dit beste adibide hauxe euskaldunok erraz sumatzen duguna; ingelesez idatzi, euskaraz idatzi, edo gazteleraz idatzi (hemen irakurleak behintzat ezagutzen dituen hiru hizkuntz ezagunenetakoak izaki, frantsesa ahaztu gabe) ez dugula berdin idazten, eta hizkuntza bakoitzak bere baliabideak dituela gure pentsamenduak azalarazteko. Poesia adibide garbia da. Ezin nezake poema berdina egin gazteleraz edo euskaraz idazten badut, ezin naiteke berdin espresatu, eta hori ez da besterik euskaraz pentsatzen dudalako eta ez gazteleraz (suposatuta hiru hizkuntzak ongi maneiatzen ditudala). Horrek – berriz esango dut – ez zuen argumentu filosofiko bat izan nahi, bizipen pertsonal batean oinarritutako arrazoiketa sinple bat baizik: Pinkerrek horrelako mila argumentu erabiltzea gustuko dizunez, guk ere maila bereko kontra – argumentazio bat besterik ez genuen egin nahi.

Jarraitu dezagun ordea, Pinkerrek ze abiapuntu jarri nahi dion, edo hobe, bere metafisika erredukzionistari ze ezaugarri printzipal eman nahi dion hasieratik:

“A good place to begin discussing this new view of mind design is the place we began in discussing the language instinct: universality. Language, I noted early on, is universal among human societies, and as far as we know has been throughout the history of our species. Though languages are mutually unintelligible, beneath this superficial variation lies the single computational design of Universal Grammar, with its nouns and verbs, phrase structures and word structures, cases and auxiliaries, and so on.”[38]

Estruktura mental hori, berriz esango dugu, formala da, eta beraz ez du balio hizkuntza partikularren diferentzia semantikoen analisirako (gutxiago haiek esplikatzeko). Ondorioa beraz argia da: bi maila guztiz desberdinetan daudela hizkuntza (kultura) partikularrak eta gizakiaren estruktura mental unibertsal formal hori. Gizakiaren estruktura mental unibertsal formalak kultura (hizkuntz) desberdinetan duen eragina zein da? Ba gizakian duen eragina bera; pentsamenduaren kanpo oskola zein den azaltzen dio. Hizkuntza ze baldintzetan ematen den, ze formarekin, etabar (baina gogoratuko dugu hemen agian estruktura horrek Pinkerrek definitutako eran ez duela hizkuntza Japoniarrerako balio). Orduan, hizkuntza naturalen diferentziak superfizialak al dira? Bere kabuz erantzuten da. Estruktura mental formal horretatik sortu ditugun diferentzien analisia, horixe egiten dute antropologiak, soziologiak, psikologiak… Eta horretaz dihardute Sapir eta Whorfek. Kontua da hauek ez dizutela errefusatu giza esentzia, beste gauza batez hausnartu dutela, beste gauza bat analizatu dute, alegia. Eta horixe da korapilo honen esplikazioa, eta horrexek azaltzen du nola Pinker filosofo txarra dugun, hizkuntzaren analisia egitean giza egituren maila desberdinak nahasten dituelako, eta hizkuntzalaritza biologiara erreduzitu duelako.

Hala ere, Pinker tematia dugu, eta Sapir eta Whorfen lanak kasi atake pertsonaltzat hartuko dizkizu. Baina Nietzschek inoiz gomendatu izan digun legez, “para aclarar de qué modo han tenido lu­gar propiamente las afirmaciones metafísicas más remotas de un filósofo es bueno (e inteligente) comenzar siempre preguntándose: ¿a qué moral quiere esto (quiere él -) llegar?”. Ze moralera nahi du Pinkerrek heldu? Erantzuna aitzinean eman dugu, hau da, kaos honen erdian orden berri bat ekarriko duen betiko moral tradizional – kristaua berriz, eta diferentzia kultural eta linguistikoen kaoserako ordena berriz mentalesarekin. Dena den, hemendik ondorio garbiren bat atera nahi bada, hauxe da; Pinkerrek erlatibismoa gorroto du, diferentziak (kulturalak, etnikoak, linguistikoak) ez zaizkio axola, etab. Pinker ez da filosofoa, baina filosofia (etika, etabar…) egin nahi du. Pinker zientzialaria da. Zientzialari bezala, ona, segur aski. Baina filosofo bezala, ez da XXI. mendeko Aristoteles berria.


[1] Joxe Azurmendi. Humboldt. Hizkuntza eta Pentsamendua. 404. orria. “Diferentzien aspitik, gizon – emakume guztien eta hizkuntza guztien ohore berdina errebindikatzen da, hortaz. Hala, batek (Pinkerrek) berdintasunaren defentsarekin errebindikatzen duena, besteak (Humboldt) diferentziaren apologiarekin errebindikatzen zizun.”

*Parentesi artean dagoena gurea da.

[2] Berria egunkaria. Hizkuntzaren gauzak.

[3] Pinkerrek ondo egingo zukeen “Blank Slate“ idatzi aurretik Joxe Azurmendiren “Gizona abere hutsa da“ liburua irakurri izan balu. Duela 35 urte inguru idatzia, gizakiaren natura / askatasuna problema serioago planteatuta dago, problematika honetan biologia, soziologia, hizkuntzalaritza, filosofia, antropologia,etab. uztartuz, eta ez Pinkerrek bezala, dena biologiara erreduzituz. Problema da ordea, Pinkerrek ez duela seguraski superfizialtasunik ikasi nahiko, Euskera den kasu.

[4] Pinker, Steven. The instint of language. Page 56.

[5] Kritika genial bat Isaiah Berlinek Johann Georg Hamann (1730 Könisberg – 1788 Münster) aipatuz hizkuntza naturalaren ideiari. “La mera noción de religión natural enojaba a Hamann que la comparaba a la idea de lenguaje natural – ficción típica de los filósofos, los casi lógicos que no tenían el suficiente sentido de la realidad – para saber que los lenguajes, estaban íntimamente conectados con lugares y tiempos particulares, ambientes particulares, formas particulares de crecimiento históricio, donde las expresiones orgánicas de grupos particulares de seres humanos en relación única de uno con otro, algo que ninguna fórmula general podría expresar. Los verdaderos enemigos eran los deístas, que inventaron una abstracción, una Primera Causa, o El Relojero Divino que puso en movimiento el Universo, pero, ¿que tenían que hacer estos ens rationis, esta ficción de filósofos con el Dios que hablaba a los corazones de los hombres:…? 251. orria. Isaha Berlin. Contra la corriente. Ensayo sobre la historia de las ideas. Hume en y las fuentes del antirracionalismo alemán. Mexico D.F. 1983. FCE

[6] “Zer egiten dugu, orduan: hizkuntza batean pentsatu eta beste batean hitzegin? Ala (1) lehenbizi pentsamendua pentsatzen dugu, mentalesean, eta (2) gero pentsamendu hori nola itzuli pentsatzen dugu euskara edo ingelesera, eta azkenik (3) itzulpen buruan pentsatua pentsatuki ahoz esan?” Azurmendi, Joxe: Hizkuntza, askatasunaren espazioa. 9. atala.

[7] Page 57.

[8] Ibid.

[9] Ibid.

[10] 57.orria.

[11] Joxe Azurmendi. Humboldt. Hizkuntza eta Pentsamendua. 373. orria.

[12] Ibid. Hemen interpretazio oker bat Franca D’Agostinirena dugu: “La expresión más importante e influyente del relativismo en el ámbito lógico – lingüístico puede identificarse con la segunda fase del pensamiento de Wittgenstein, y específicamente con la teoría de los <juegos lingüísticos> correspondientes a <formas de vida>. (…) En los años de su retorno a Cambridge, Wittgenstein pone seriamente en discusión la utilidad de la lógica formal para el análisis del lenguaje, y llega a teorizar el principio <el significado es el uso>, es decir: el significado de una palabra viene dado por el <modo> y por las <circunstancias> específicas en las cuales la utilizamos.” “Analíticos y continentales”. 207. orria. Irakurle atentuak erraz ikusiko du Wittgensteinen joku linguistikoen teoria erlatibismotik hurbilago baino kritika transzendentalaren bidetik dagoela.

[13] Pinker, Steven. The instint of language. 60. orria.

[14] Azurmendi, Joxe. Humboldt; Hizkuntza eta Pentsamendua. 60. orria.

[15] Franca D’Agostinirentzat ere, Sapir – Whorfen hipotesia Pinkerren antzera erlatibista dela ikusten dizu, “en lingüística, la formulación más típica del relativismo es la <hipótesis de Sapir – Whorf >, es decir, la hipótesis de que el lenguaje determina la realidad social en los contextos lingüísticos individuales.” “Analíticos y continentales”. 207. orria.

[16] Pinker, Steven. The language instinct. The mentalese. 59-60. orriak.

[17] Azurmendi, Joxe. “Humboldt. Hizkuntza eta pentsamendua.”. 82. orria.

[18] Azurmendi, Joxe. “Humboldt. Hizkuntza eta pentsamendua.”. 161. orria.

[19] Bilatu zita.

[20] Pinker, Steven. The language instinct. The mentalese. 66. orria.

[21] Azurmendi, Joxe. “Humboldt. Hizkuntza eta pentsamendua.” 397.orria.

[22] Ibid. 397.orria.

[23] Pinker, Steven. The language instinct. The mentalese. 70. orria.

[24] Ibid. 70. orria.

[25] Ibid. 81. orria.

[26] Ibid. 81. orria.

[27] Azurmendi, Joxe. “Humboldt. Hizkuntza eta pentsamendua.”. 402-403. orriak.

[28] Pinker, Steven. The language instinct. The mentalese. 82. orria.

[29] Davidson, Donald. Truth,Language and History. Oxford. 2005. 134. orr

[30] Davidson, Donald. Truth, Language, and History. Oxford 2005, 141 (“Seeing through language”). Aipua hemendik: Azurmendi, Joxe. “Humboldt. Hizkuntza eta pentsamendua.”. 383. orria.

[31] Ibid.

[32] Psicothema. Carlos Rodriguez Sutil. 1992. El lenguaje del pensamiento como lenguaje privado. Una crítica wittgensteiniana al innatismo de Fodor.  Núm. 001. Universidad de Oviedo. Pag. 133-152.

[33] Psicothema. Carlos Rodriguez Sutil. 1992. El lenguaje del pensamiento como lenguaje privado. Una crítica wittgensteiniana al innatismo de Fodor.  Núm. 001. Universidad de Oviedo. Pag. 133-152.

[34] Pinker, Steven. The language instinct. Ibid. 82. orria.

[35] Ibid. 405. orria.

[36] Ibid. 404. orria.

[37] Ibid. 411. orria.

[38] Ibid. 411. orria.

(Berriz, 1984) Filosofian lizentziatua. Jon Jimenez-ekin batera "Modernitatearen auziaz" (Jakin, 2009) idatzi du. UEUko Filosofia Sailburua 2 urtez izandakoa. Doktoradutza ikasketak bukatzen EHUrekin. Gara egunkarian iritzi saileko kolaboratzailea izan da. hAUSnART aldizkariko zuzendaria.
Email this author | All posts by

Leave a Reply