Natura, kultura eta biogenetika (Steven Pinker: filosofoa ala best-seller idazlea? I. zatia)

By • Mar 23rd, 2011 • Category: Azterketak eta Azalpenak

Steven Pinker: filosofoa ala best-seller idazlea?

Jon Jimenez eta Andoni Olariaga

* Lan hau 2009ko neguan idatzi zen, Cerdanyola del Vallés-en

Hitz gakoak: antropologia filosofikoa, metafisika, erlatibismoa, mentalese, demon move, determinismoa.

Aurkibidea

Sarrera

1. Natura eta kultura (I. zatia)

1.1. Sarrera

1.2. Unibertsaltasunaren auzia eta giza batasunaz

1.3. Biologiaz, genetikaz, neurozientziaz eta psikologiaz oro har

2. Pentsamenduaren hizkuntza (II. zatia)

2.1. Sarrera

2.2. Mentalese eta hizkuntza partikularrak

3. Politika eta etika (III. zatia)

3.1. Sarrera

3.2. Biolentziaz

3.3. Leviathan modernoak

3.4. Etika: oinarritzeaz eta fundamentuaz

3.5. Etikaz eta politikaz oro har

Sarrera

Pinker izango dugu bidaiaren parte honen gida. Paradigmatikoa den autorea dela iruditzen zaigulako hautatu dugu bera. Egungo krisiari erantzun bat emateko ahaleginaren barnean kokatzen dugu. Fundamentu, eta, beraz, printzipio absolutu guziak suntsituta, dena dudan dago, dena ezbaian. Nietzschek jarri du horrela, hala, agian, Nietzschek berak hala ikusi zuen, nola dakigu orain, ba, zer den egin behar duguna? Zer ezagutu dezakegu? Zer gara edo nolakoak gara? Ez dago fundamenturik, fundamentu finko eta absoluturik… beraz, zer? Hona non datorren Pinker bera “messianic prophet of a new world[1] bezala. Dena berriro lotzera. Esatera zer egin behar dugun, zer jakin dezakegun, nola jokatu behar dugun… nolakoak garen. Esatera nolakoak garen (antropologia eta hizkuntzalaritza) eta, behin hori esanda, aditzera emateko (eta hau batez ere izango da bere egitekoa) zer egin behar dugun (morala eta politika). Esatera, beraz, zein den gure fundamentua, gure funtsa, eta hortik zer atera dezakegun.

Hiru teoria filosofiko hartuko ditu aurkaritzat eta haien aurkako jarreratik sortuko du berea propioa. Hiru teoria horiek deformatuz eta karikaturizatuz egingo du bere lana. Hortaz, “Demon Move”[2] delakoaz baliatzen da. Bere kontrako jarrerak estremora eraman eta handik erdian-edo dagoela “demostratzeko” edota, teoria horiek pentsaezinak direla ere, edota barregarriak direlako burla egin.

Horietatik lehenbizikoa Tabula Rasa. Lockeri dagokion teoria da. Lockeri egozten diona behintzat. Ideia innatorik ez dago, sortzetik geure gainean idatzi gabeko arbela baino ez gara eta hor kanpoko aldeak idatziko du bertan zer garen. Bere “Giza adimenari buruzko entseiua”n ikus dezakegunez…

“gizakiak, inolako sortzetiko inpresioren beharrik gabe, bere ahalmen hutsez eskura dezakeela bereganatzen duen ezagutza guztia eta horrelako sortzetiko nozio edo printzipiorik gabe hel daitekeela ziurtasunera”[3]

Halaz ere, Lockeren izaera erlijiosoak bertze hau erratera eraman zuen:

“it is an overvaluing ourselves to reduce all to the narrow measure of our capacities, and to conclude all things impossible to be done, whose manner of doing exceeds our comprehension. This is to make our comprehension infinite, or God finite, when what he can do is limited to what we can conceive of it. If you do not understand the operations of your own finite mind, that thinking thing within you, do not deem it strange that you cannot comprehend the operations of that eternal infinite Mind…”[4]

Lockek ez zuen giza natura baten izatea edo existentzia ukatzen. Ideiei eta ezagutzari buruz hitz egiten du bere teoria azaltzerakoan. Ezagutzaz! Gizakiaren izaera bestelakoa da. Ezagutzaren esparrura erreduzitzen badugu dena, psikologia kognitiboaren (esango genuke agian gaur egun) esparrutik ulertu nahi badugu dena, orduan bakarrik inferi dezakegu Lockek benetan postulatzen zuena bere idatzietan, jaiotzetik “barnetik” erabat hutsik jaiotzen garenik.[5]

“The Blank Slate is often accompanied by two other doctrines, which have also attained a sacred status in modern intellectual life.”[6]

Bata, Rousseauren “Basati ona” edo “The Noble Savage”. Gizakia izatez, berez, jaiotzez… ona denarena eta gizarteak txartu egiten duenarena. Honelaxe,

“Rousseau did not literally believe in a blank slate, but he did believe that bad behavior is a product of learning and socialization. “Men are wicked,” he wrote; “a sad and constant experience makes proof unnecessary.” But this wickedness comes from society: “There is no original perversity in the human heart. There is not a single vice to be found in it of which it cannot be said how and whence it entered.”[7]

Kontraesankorra ematen du (badelako) aurretik azaldutako “Tabula Rasa” eta “The Noble Savage” honen bateragarritasuna. Innatoki ezer ez daukagula pentsatzen badugu eta dena kanpotik etorri zaigulakoan bagaude, ezin dugu mantendu, inondik inora, izaeraz gizakia txarra denik, ze, lehenik eta behin, izaera bera ez daukagula postulatu baitugu. Blackburnek berak kritikatuko du punttu hau:

“This is especially so given that the doctrine of the blank slate is inconsistent with the doctrine of the noble savage. The latter talks of innate tendencies to peace, happiness, and altruism, whereas the former denies innate tendencies at all. Can people really have held both?”[8]

1. NATURA ETA KULTURA

1.1. Sarrera

Hau erran eta gero, antropologia filosofikora abiatuko gara Pinkerrek tratatzen duen gai hau, guttien komentatua izan den gai hau, analizatzeko: metafisika. Baina gizakiaren metafisika egingo du Pinkerrek (“kanpoko” errealitateaz ez baita arduratzen). Eta, beraz, adierazi dezagun Pinkerrek eginen duena antropologia izanen dela (antropologia metafisikoa-edo). Eta filosofiatik eginen dugunez azterketa, ze hobe eta antropologia filosofikora begirada bat botatzea. Antropologia filosofikoa etortzen eta joaten den gai horretakoa baitugu. Batzuetan bere existentzia bera ukatzen dutelarik batzuek, eta bertzeetan filosofiaren eta gizartearen beraren oinarrian kokatzen dugularik. Egunotan, balioen krisiaz eta demokraziaren zein gizartearen eta modelo ekonomiko kapitalistaren krisiaz hagitzetan mintzatzen garela, ematen du berriro gizakiak bere burua interpretatzeko gogoa eta beharra berpiztu duela[9]. Hala dela ematen du Steven Pinkerren lanetara begiratzen badugu ere.

Gogora ekarriko dugu, hurrengo lerroetan, aspaldi emandako eztabaida. Hain zuzen, antropologia filosofikoan eman zena eta Scheler eta Horkheimer protagonistatzat dauzkana. Honela erraten digu Horkheimerrek bere Teoría crítican: “…las ideas de Dios y de la eternidad pueden servir para justificar sentimientos de culpa o para que brille la esperanza en medio de una vida miserable…”[10] Sarreratxo bat izan nahi du testutxo honek. Helburua: Jainkoaren ideiak, printzipio absolutu baten ideiak, bi gauza oso ezberdin justifikatzeko gai dela agertzea. Bi ondorio guztiz ezberdin oinarritzeko balio digu Jainkoak, metafisikak, alegia. Mundua, guztia, badena eta dena oinarritzea litzateke, Schelerren erranetan, metafisika egitea. Metafisika egitea errealitatean ematen diren “benetako” erlazioak atzematea litzateke. Eta hark, Schelerrek, metafisika egin nahi du (egin beharra ere adierazten du) eta aurka dauden teoriei argi erraten die, “ninguna clase de ser metafísico, ni metafísica alguna del hombre, esto es, ninguna relación característica del hombre como tal con el fondo del universo”[11] ez dutela (metafisika bat) bilatzen eta bilatu behar dutela. Printzipio baten bila abiatu gara, ba, “un principio que, como tal, (…) si ha de ser reducido a algo, sólo puede serlo al fundamento supremo de las cosas…”[12]

Printzipio eta oinarri baten bila ari gara. Abian jarri gaitu Schelerrek (Antropologia filosofikoak, ulertzen da; edo, are gehiago, metafisikak berak oro har). X bat behar dugula azaltzen digu alemanak. Grekoek bazuten X hura. Halaz ere, haien munduaren printzipioa motz gelditzen zaigulakoan dago eta birdefinizio baten beharrean gaudela adierazten digu. Hitz berri bat behar dugu. “Esa palabra es espíritu”[13]. Izpiritua da fundamentu bakar hori. Argi geratu behar da, izpiritu hitzak askatasuna idurikatzen duela bere garaiko Alemaniako filosofian. Honen kontra arima azaltzen zaigu: bizitzaren eta mugimenduaren printzipioa dena eta lotura bat aditzera ematen duena. Beraz, izpiritu hau askatasuna, objektibitatea eta autokontzientzia izango da: abstrakzioa. Munduko zehaztasun guziak gainetik kendutako kontzeptu bat dugu izpirituarena.

Ahantzi orain hau dena. Adibide bat baino ez baitu izan nahi Schelerren teoria honek. Hark ateratzen duen ondorioa ez zaigu interesatzen. Proposatzen duenaren eskema, edo egitura, edo problema bera, da interesatzen zaiguna hemen: (dena “mugitzeko”) printzipio bat behar dugu (gogoratu, printzipio bat zeina “…si ha de ser reducido a algo, sólo puede serlo al fundamento supremo de las cosas”[14]) eta oinarri hori bilatzean (aurkitzeko ahaleginetan) metafisika egiten ari gara. Hau da garrantzitsuena hemendik aurrera tratatu behar dugun gaia bera ulertzeko. Pinker bera ulertzeko, alegia.

1.2.) Unibertsaltasunaren auzia eta giza “batasunaz”

“The idea from the cognitive revolution that the mind is a system of universal, generative computational modules obliterates the way that debates on human nature have been framed for centuries. It is now simply misguided to ask whether humans are flexible or programmed, whether behavior is universal or varies across cultures, whether acts are learned or innate, whether we are essentially good or essentially evil. Humans behave flexibly because they are programmed: their minds are packed with combinatorial software that can generate an unlimited set of thoughts and behavior. Behavior may vary across cultures, but the design of the mental programs that generate it need not vary. Intelligent behavior is learned successfully because we have innate systems that do the learning. And all people may have good and evil motives, but not everyone may translate them into behavior in the same way.”[15]

Ze aldakortasun hori kontutan hartzen ez bada, orduan giza natura ere ezingo baita azaldu. Hobe azaltzearren. Giza naturak forma berdin batzuk, unibertsalak direnak, ditu giza indibiduo ororengan. Baina forma horiek materiala behar dute mugitzeko, zerbait sartu behar zaie funtziona dezaten: testuinguru bakoitzak markatuko dute nola funtzionatuko duten forma unibertsal horiek. Natura, hemen Pinkerrek azaldu nahi digun bidean, ez da eduki zehatz bat izango, forma unibertsal horren eduki ezberdinak baizik. Honela, formak bai unibertsalak izanen dira baina portaerak, aldiz, konkretuak. Formak![16] Baina inon ez da formarik ematen. “Giza natura” hori “kanpora” ematean, “kanpora” “ateratzean”, era konkretuan ematen da, zehatzean, eta ez unibertsalki. Ezinbertzekoa da, beraz, formari erreparatu baino lehenago, konkretuari erreparatzea. Erran dezakegu, honez gero, natura forma bezala unibertsala dela, gizaki ororengan ematen dela, baina konketrura “jaistean” natura horrek era zehatz batzuk hartzen dituela. Natura bera toki ezberdinetan bizi diren gizakiengan era ezberdin batean moldatu ohi da[17]. Pinkerrek berak ere ematen du hau onartzeko ez duela arazo handiegirik eta erraten digu kontestu ezberdinetan eta, zehazkiago, testuinguru kultural ezberdinetan, “giza natura” hori ezberdin eratuko dela, ezberdina izanen dela. Laburbiltzearren, natura bera erlatiboa dela onartzen ez badugu, hots, natura era ezberdinak daudela, ideia absolutu baten pean jarriko dugu gizakiaren izaera guzia. Zeinari lotuko gaitzaion etengabean eta bertatik ateratzea ezinezkoa izango zaigun. Natura anitza da. Giza natura anitza da: gizakiak natura ezberdinak dauzka. Kontestu bakoitzari moldatuko zaiona.

“This book is based on the estimation that whatever the exact picture turns out to be, a universal complex human nature will be part of it. I think we have reason to believe that the mind is equipped with a battery of emotions, drives, and faculties for reasoning and communicating, and that they have a common logic across cultures, are difficult to erase or redesign from scratch, were shaped by natural selection acting over the course of human evolution, and owe some of their basic design (and some of their variation) to information in the genome.”[18]

Azter dezagun paragrafo paradigmatiko hau emeki. Lehenik, gizaki bezala logika komun bat dugu elkarrekin, elkarren artean, baina hori baino ez dena: logika, hau da, berriro ere, forma bat. Hortik abiatuta, aldagarria eta moldagarria da “logika” hori (berriro ere Kant gogoratu). Eta kanpokoak mugatzen duenez, eta kanpokoa aldagarria denez oso leku batetik bertzera (ez da berdina Ipar Poloan bizitzea edo Saharan bizitzea, herri batean bizitzea edo hiri batean bizitzea…) gizakia ezberdina izanen da. Gizakia era ezberdinetan emanen da, eta ez unibertsalki. Inon ez dago gizaki unibertsalik. Gizatasunaren parte denok gara, baina inortxok ez dauka gizatasun unibertsal (beraz, kontzeptual) horren osotasunik hartzen. Gizaki kontzeptuak gizaki indibidual guziak hartzen ditu bere baitan, izan zirenak, direnak eta, ez ahantzi, izanen direnak ere. Hortaz, ez dago gizatasunaren osotasunik inon ez inork izanen duenik.

Bigarrenik, Pinkerren esanetan, gizakiak gara, baina, era berean, kultura ezberdinak ditugu[19]. Hau da, gizatasunak edo giza naturtasunak berdindu egiten gaitu eta kulturak, ordea, ezberdindu. Natura bat da, kultura anitzak. Natura era ezberdinak ez ote daude? Nora edo noraino iritsi nahi du Pinkerrek? Kultura unibertsal[20] baten iragarpena ere irakur daiteke aurreko paragrafoan, kultura guziak batean bildu daitezkeela kultura horiekin amaitzea litzatekeela kontuan hartu gabe, aurrerago Berlinekin ikusiko dugun bezala. Gizakiarengan ez bezala, erran behar dugu, kultura bakoitzak bere baitan duela unibertsaltasuna, kultura bakoitza bere izatean izan daiteke. Osoa da. Giza naturaren mekanismoak berdinak direlako erraten digu Pinkerrek giza espezieko indibiduo eta talde edo kultura ezberdin guziek batasun bat osatzen dutela. Halarik ere, hagitz zaila egiten zaigu batasun hori begi bistaz ikustea. Izan ere, Afrikako tribu bateko biztanle baten eta gure artean dauden diferentziak zenbaezinak baitira. Argi dago, errealitatean, munduan, ez dagoela berdina den kulturarik eta berdina den indibiduorik. Ez dago berdina izanen denik matiz guziak (ttipiak badira ere, gogoratu Pinkerrentzat superfizialak direla) kenduta ez bada. Baina nola egin hori? Hagitz ederki azaltzen digu ideia hau Isaiah Berlinek, hari egindako elkarrizketa batean. Honela ere agertu nahi da gai honen problematika ez dela, inolaz ere ez, berria, aspalditik planteatutako arazoak ditugu hauek:

“Isaiah Berlin: (…) El universalismo en el siglo XVIII era la doctrina del país más poderoso, Francia. De modo que todos intentaron emular su brillante cultura. Quizá se deba mucho más al surgimiento de las ciencias naturales, con el énfasis sobre las leyes universales (gogoratu orain Pinker), y la naturaleza como un organismo y una máquina, y la imitación de los métodos científicos en otras esferas, que dominaban todo pensamiento. Alentada por estas ideas, la explosión tecnológica y de desarrollo económico del siglo XIX aisló las corrientes intelectuales derivadas de pensadores no cuantitativos -más bien cualitativos- como Vico y Herder.

N.G.: En tiempos de Herder, hubiéramos sido del todo incapaces de comprender la maestría de una saga escandinava sin haber experimentado una tempestad del Mar del Norte; hoy, a través de MTV, los adolescentes pueden compartir desde Hong Kong hasta Moscú o Los Ángeles la misma emoción de un concierto de Madonna. ¿Qué puede significar la autodeterminación cultural en una época semejante?

I.B.: De igual forma, las diferencias del pasado cobran su precio: los cristales a través de los cuales los jóvenes de Bangkok y Valparaíso ven a Madonna no son los mismos. Se dice que las muchas lenguas de las Islas de Polinesia y Micronesia son completamente diferentes entre sí; también ocurre en el Cáucaso. Si usted piensa que todo esto algún día dará lugar a un idioma universal -no sólo para propósitos definidos, para la política o los negocios, sino para dar a entender matices sentimentales, para expresar vidas interiores- entonces supongo que lo que usted sugiere podrá suceder: no sería una cultura universal, sino la muerte de la cultura misma. Celebro estar tan viejo como estoy.”[21]

Eta, bertze arazo bat honen jarraian. Zein izanen da kultura unibertsal hori? Zein izanen da kultura edo herri bakar unibertsal hura? Ziur asko, baina Pinkerrek hemen ez digu ezer errango, honakoa litzateke ikuspegia, erantzuna, arazoaren muina:

“Nazio handiak oso harroak dira, badituzte zeremoniak ugari beren larderia erakusteko, baina beren harrokeriarik handiena inkontzientea da: beren nazionalismoa hainbesteko naturaltasunez bizi dute, hain oharkabean ze, sarritan konfunditu egiten dutela beren kultura propioa kultura unibertsalarekin…”[22]

Atzera buelta. Metafisikara eta naturara itzulera. Laburbiltzeko-edo. X famatu hori, denaren fundamentu azkenekoa (edo lehena) izanen den hori, unibertsala izan behar du, eta absolutua izan behar du, ze bertzela ez baita izanen denaren fundamentu. Descartesek berak erran zuen aspaldi, erran zigun nola bere lan guzia punttu arkimediko baten aurkikuntzarekin hasten zen. Eta hortik dena artikulatzen zuen. Pinkerrek ere, mende batzuk geroago, Descartesek egindako lan bera egin nahi omen digulakoan gaude. Eta badakigu argi asko nola Ilustrazio guzia (frantsesa batik bat) arrazoimenaren absolutizazioan jarri zuela bere fundamentua: arrazoimenarenganako fede itsuan. Eta gero etorri direla absolutizazio hori lausotuz eta desabsolutizatuz Kant, Marx, Nietzsche, etab. Ez da, ba, arazo berria. Ez eta ere gure “postmodernitate” honentzako. 70ko hamarkadan ere aurkitzen ahal baititugu honen seinaleak. Psikologiatik, zoologiatik, antropologiatik… eta zientzia aunitzetatik aurkikuntza berriak eskaini ziren, gizartearen eta gizakiaren ikuspegia erabat eraldatzera zetozenak. Arras ondo bilduta dago garaiko euskal testu batean: Joxe Azurmendiren “Gizona abere hutsa da” edo, geroago, “Gizaberearen bakeak eta gerrak”. Pinkerrek orain sekulako aurkikuntzaz ari bazaigu ere eta bere aurkikuntza horiek originaletatik originalenak bezala azaltzen badizkigu ere, arras zaharra da honen inguruko literatura eta problematizazioa. Urrunago joan beharrik ere ez daukagu, Euskal Herrian bertan baitauzkagu horren adibideak beraz.

Eta zertara dator antzinarako tartetxo hau? Ba, batetik irakurleari (Pinkerren irakurleari batik bat) gogorarazteko bere aurkikuntzak eta bere teoriak ez direla inondik ere berriak. Eta bertzetik, aurkikuntza horiekin egin daitezkeen inplikazio eta inferentziekin (eta, berez, Pinkerrek egingo dituenekin) kontuz ibilitzeko dei bat egitea. Kontuz, ze absoluturantz abiatu baikara, X bakar eta absolutua agertu baita gure begi aurrean (agian errebelazio dibino bezala). Eta

“Gure obligazioa dirudi [euskaldunona] XVIII. mendearen alferrikako berbizkunderik ez frogatzea. Ilustrazioak, gizonaren <<naturaltasunean>> interesaturik, eta bere arrazionalismo guztizkoarekin, natura humanizatu zuen, hein batetan behintzat (Rousseau). Gero, arrazoimen sasinatural haren arbuioz, baina funtsean arrazionalismo berdintsuz, historia absolutizatu zen, gizonaren askatasuna historiaren jainkoaren bati gomendatuz. (…) Onar dezagun gizona abere bat dela, abere hutsa. (…) Jakina: lehen arrazoimenaren edo eta historiaren helburu absoluturen baten esklabu bazen, ez dezagun gizona orain natura absolutuaren [!!] esklabua bihur.”[23]

Eta berriro Azurmendik ere “soluzioa” ematen digu, Berlinen harira datorrena oro har:

“Gizonaren natura konstituzio irekia du. Denok dakigu, nortasunaren osapenerako inguru sozialak, tradizioak eta arrunki gizartean egiten ditugun esperientziek zein inportantzia duten. Baina okerra litzateke, esperientzia horiek kontzientzia edukiz gerora mugatzea, edo eta esperientzia horiek kontzientziaren (pentsaera, sentiera) formaziora erreduzitzea ere.”[24]

1.3.) Biologiaz, genetikaz, neurozientziez eta psikologiaz oro har

“Though no book on human nature can hope to be uncontroversial, I did not write it to be yet another “explosive” book, as dust jackets tend to say. I am not, as many people assume, countering an extreme “nurture” position with an extreme “nature” position, with the truth lying somewhere in between. In some cases, an extreme environmentalist explanation is correct: which language you speak is an obvious example, and differences among races and ethnic groups in test scores may be another. In other cases, such as certain inherited neurological disorders, an extreme hereditarian explanation is correct. In most cases the correct explanation will invoke a complex interaction between heredity and environment: culture is crucial, but culture could not exist without mental {ix} faculties that allow humans to create and learn culture to begin with. My goal in this book is not to argue that genes are everything and culture is nothing — no one believes that — but to explore why the extreme position (that culture is everything) is so often seen as moderate, and the moderate position is seen as extreme.”[25]

Aspalditik proposatutako zerbaiten aurrean jartzen gaitu hemen Pinkerrek. Interdiziplinaritatea aurreko mendearen azkeneko hamarkadetan bultzatzen hasi zen jarrera izan baita. Gizakiaren ikuspegi orokor baten bila ari gara eta horretarako onena ahalik eta diziplina gehienen “aurkikuntzak” biltzea da onena, duda-mudarik gabe. Eta honetan ere Pinkerri duen garrantzia ere aitortu behar zaio hori proposatzeagatik. Baina proposatzeagatik bakarrik, ze hitzetan baino ez baita geldituko. Proposamenean bakarrik.

“As the philosopher Hilary Putnam has pointed out, even the simple fact that a square peg won’t fit into a round hole cannot be explained in terms of molecules and atoms but only at a higher level of analysis involving rigidity (regardless of what makes the peg rigid) and geometry. And if anyone really thought that sociology or literature or history could be replaced by biology, why stop there? Biology could in turn be ground up into chemistry, and chemistry into physics, leaving one struggling to explain the causes of World War I in terms of electrons and quarks. Even if World War I consisted of nothing but a very, very large number of quarks in a very, very complicated pattern of motion, no insight is gained by describing it that way. Good reductionism (also called hierarchical reductionism) consists not of replacing one field of knowledge with another but of connecting or unifying them.”[26]

Beraz, giza unibertsalek zentzua izanen lukete zientzia edo ezagutza edo gizakiaren zenbait aspektu azaltzerakoan[27]. Gizakiaren formak (mentalak) unibertsalak direla “aurkitu” eta hortik inferitzen du Pinkerrek gizakiaren edo gizakien (hobe) unibertsaltasuna bera. Erredukzionismoaren problema da, noski. Pinkerrek psikologian eta neurozientzietan egin diren “aurkikuntza” guziak ezarri dizkio gizakiari gainean (edo hobe erratearren, biologiaren edo psikologiaren alde bakarrik egin du hautua). Eta handik inferitu du bertze guzia. Biologiara, edo neurozientzietara edo psikologiara erreduzitu du gizakia bera. Bere natura absolutu bilakatu zaigu, bertze esparru guziak kondizionatuko dituena erabat. Esparru horietan diferentzia horiek superfizialak izanen dira. Nahiz eta, adibidez, erran, berriro ere gogoratzeko ez zaigu gaizki etorriko…

“In some cases, an extreme environmentalist explanation is correct: which language you speak is an obvious example, and differences among races and ethnic groups in test scores may be another. In other cases, such as certain inherited neurological disorders, an extreme hereditarian explanation is correct. In most cases the correct explanation will invoke a complex interaction between heredity and environment: culture is crucial, but culture could not exist without mental {ix} faculties that allow humans to create and learn culture to begin with.”[28]

Hau da, nahiz eta erran, dagokion esplikazioa dagokion arlotik emango diola… ondorengo orrialdeetan arras aldatuko baitu diskurtsoa eta:

“They expose the psychological unity of our species beneath the superficial differences of physical appearance and parochial culture. They make us appreciate the wondrous complexity of the human mind, which we are apt to take for granted precisely because it works so well. (Geure azpimarraketa)”[29]

Gogoratu beharko dugu nola Clifford Geertzek duela urtetxo batzuk  (1984ean hain zuzen) jada jarrera hau bera salatzen zuen. Pinkerrek ekartzen diguna ez da galdera, ez da arazoa bera. Arazoa ez da ezaugarri unibertsal (psikologiko) batzuk dituen gizakiak edo ez, ez eta ere ezaugarri horiek independenteak ote diren gizakiaren egoera konkretuetatik. Garrantzitsuena hortik inferitzen duguna da[30].

Eta bigarren arazotxo bat: diferentzia “superfizialena” berriro. Berauek kenduz baino ezin da proklamatu gizakiaren unibertsaltasun erreala, gizakiaren berdintasuna finean (gizakiaren uniformizazioa?!). Horrela, eta ez bertze inola, lortu du gizakiaren unibertsaltasuna proklamatzea. Moderniaren lehen partean gizakira, subjektura, Niara, bira izanen litzatekeena (matematikara erredukzio bat baino ez zena izan azken finean), egun, Pinkerren ildotik jarraituta noski, gizakiaren azkeneko esentzia (metafisiko) hori, egitura psikologiko edo mental unibertsal (eta formal) batzuetara erreduzitu nahi da eta handik argumentatu gizakiaren unibertsaltasuna (bai filosofo hagitzek zioten bezala, Aristotelesengandik hasita, filosofia edo kontzeptu mailan, bai moral, politika, kultura, hizkuntza eta bertze hainbat esparruetan).

Gizakia, ba, animalia bat da. Eta aldi berean, bere burua, hots, animali izatea ukatzen duen animalia da. Hau da, A den zerbait ez-A izatera iragan da, baina A izaten jarraitzen du. Eta A eta ez-A aldi berean lortzen baditugu edo azaltzen bazaizkigu, logika proposizionaleko lekzioa ahantzi ez badut behintzat, hortik edozer gauza inferitu daiteke. Beraz, gizakia animalia bat da, zeinak bere burua ukatzen duen, eta beraz, kontraesan horren barnean edozer gauza izan daitekeen. Hau da: askea da. (Abisua: honek ez du logikako argudio edo frogarik izan nahi, irudi bezala bakarrik hartua izan behar da, metafora bezala). Laburbilduz, hor gaude: gizakia animalia eta animaliaren ukazioa da. Askea da. Eta orain zer? Eta hemen azaltzen zaizkigu beti arazoak.

Giza natura mugikorra, higikorra, aldakorra, irekia… askea da. Gizakia askea da, animali izaten jarraitzen badu ere[31]. Lotura bat dauka baina lotura hori apurtu du, edo apurtu nahi du. Pinker Tabula Rasaren jarraitzaileen aurka altxatu da horiek gizakiaren animaltasuna ukatu dutelako. Baina, haien kontrara, unibertsalki eta absolutuki (errango nuke nik) lotu nahi du gizakia, bere egitura psikologikoetara lotuz eta han bakarrik lotuz. Beraz, lehen askatasun (erlatiboa, ze lotura bat ere suposatzen baitzuen) bilakatzen zitzaiguna, orain, lotura absolutu bilakatzen zaigu.

*          *          *

HURRENGO ATALA: 2. Pentsamenduaren hizkuntza (II. zatia)



[1] “He is the messianic prophet of a new world, in which a confluence of sciences finally delivers us the truth about ourselves.” (Blackburn, Simon. “Meet the Flintstones” http://www.phil.cam.ac.uk/~swb24/reviews/Pinker.htm University of Cambridge Servers. 2002)

[2] Blackburn, Simon. “Meet the Flintstones”

[3] Locke, J. “Giza adimenari buruzko entseiua”. Klasikoak. Donostia. 1998. Itzultzailea: Alberto Gabikagogeaskoa. 67. orr

[4] Locke, J.  “An Essay Concerning Human Understanding” 4. liburua, 10. kapitulua. ILT Digital Classics. 1995.

[5] “We can know what matters to us and know how to do what is good for us. But Locke also believes in our fallen nature, and he is constantly harping on “the narrow measure of our capacities” and the ways in which we are not fitted for various kinds of understanding, whereas better endowed creatures, such as angels, might be. Locke, in other words, thought that basic powers and limitations of our human nature determined the scope and the limits of our understanding. You cannot think that, if you also deny that we have a human nature at all. Locke wanted only to deny innate ideas and innate knowledge, not innate powers or tendencies, nor innate limitations, nor innate cognitive and emotional capacities.” (Blackburn, Simon. “Meet the Flintstones”)

[6] Pinker, S.: “The Blank Slate. The modern denial of human nature.” Penguin Books. New York. 2002. 6. orr

[7]

[8] Blackburn, Simon. “Meet the Flintstones”

[9] Ikus CASSIRER, E.: “La crisis en el conocimiento del hombre” in Antropología filosófica. Introducción a una filosofía de la cultura. FCE. Mexico. 1995. Itzultzailea: Eugenio Imaz. Jatorrizko izenburua: Essay on Man

[10] HORKHEIMER, Max. “Observaciones sobre la Antropología Filosófica” in Teoría crítica. Amorrortu editores. Buenos Aires-Madrid.  1986. Jatorrizko izenburua: Kritische Theorie. Eine Dokumentation.(1968)  Itzulpena: ALBIZU, Edgardo; LUIS, Carlos. Pág 52. Edo bestela ere: BEORLEGUI, Carlos Lecturas de antropología filosófica Ed. Desclée de Brower. Bilbo. 1995. 85. orr

[11] Beorlegui, C.: Lecturas de antropología filosófica. 54. orr

[12] Ibid.

[13] Ibid.

[14] Ibid.

[15] Pinker, S.: The Blank Slate. 40-41. orr

[16] Ikusi “Tabla Rasa”n (espainolezko itzulpena hartu dut orain) agertzen diren “forma” hitza errateko era ezberdin anitzak: “software mental, programas gramáticos, patrones universales, circuitos innatos que hacen posible…, categorías, módulos computacionales generativos universales, diseño de los programas mentales, dotación de facultades cognitivas y emocionales…”

[17] Watsuji Tetsuro.

[18] Pinker, S.: The Blank Slate. 73. orr

[19] Gai honekin lotura daukan indibiduo-kultura harremana ez dugu hemen tratatuko, halaz ere, Simon Blackburnen ohar bat komenigarria da, gaiaren pintzelada bat ematearren. Honela erraten du Pinkerri buruz: “He insists on a one-way street: culture is the product of individual psychologies. You should not explain individual psychologies by reference to culture. We need to see “culture as a product of human desires rather than as a shaper of them. This is a very surprising ideology for a professional linguist, and so far as I can make out Pinker does nothing to defend it. Faced with the question “do we explain language in terms of individual language speakers, or individual language speakers by reference to language?”, the only possible answer seems to be that we have two-way traffic.” (Blackburn, S.: “Meet the Flintstones”)

[20] “Some anthropologists have returned to an ethnographic record that used to trumpet differences among cultures and have found an astonishingly detailed set of aptitudes and tastes that all cultures have in common. This shared way of thinking, feeling, and living makes us look like a single tribe, which the anthropologist Donald Brown has called the Universal People, after Chomsky’s Universal Grammar.” (Pinker, S.: The Blank Slate. 55. orr)

[21] Berlin, I. eta Gardels, N.: Nacionalismo bueno y malo. Entrevista de Nathan Gardels con Isaiah Berlin. Vuelta 183. Mexico. 1992ko otsaila. Itzultzailea: Mario Ojeda Revah.

[22] Sarrionandia, J.: Euskal Herriaren Bila. Euskaldunon Egunkaria. 1998ko urriaren 21a.

[23] AZURMENDI, J.: “Gizona abere hutsa da”. Jakin. Donostia. 1975. 143. orr

[24] Ibid.

[25] Pinker, S: The Blank Slate. VIII-IX. orr

[26] Pinker, S.: The Blank Slate. 70. orr

[27] Ikusi, halaber: “Once one starts to think about mental software instead of physical behavior, the radical differences among human cultures become far smaller, and that leads to a fourth new idea: Universal mental mechanisms can underlie superficial variation across cultures..” (Pinker, The Blank Slate. 37. orr)

[28] Pinker, S: The Blank Slate. VIII-IX. orr

[29] Pinker, S.: The Blank Slate. XI. orr

[30] “La cuestión no es si los seres humanos son organismo biológicos dotados de unas características intrínsecas. (Los hombres no vuelan, las palomas no hablan). Ni tampoco si en el funcionamiento de sus mentes existen unos rasgos comunes que sean independientes del lugar en el que viven. (…) Lo importante es cómo podemos utilizar estas realidades indubitables a la hora de explicar rituales, analizar ecosistemas, interpretar secuencias de fósiles o comparar lenguas.” (Geertz, Anti-antirelativismo in Los usos de la diversidad. 106) Eta Pinker ere horretan dago, inferentziak dira garrantzitsuenak. Moralean eta politikan eta hizkuntzalaritzan eginen dituen eta geroago ikusiko ditugun inferentziak hain zuzen.

[31] “Alabaina, gizonak ez dirudi inondik ere funtsean eginda, bukatuta, eginkizun guztiak egiteko pronto jaiotzen den makineriarik (…). Hori bai, <<proiektoan>> jaiotzen da, eta proiekto hori ezagutu eta errespetatu beharra daduka gizona aldatu nahiz mejoratu nahi duenak.” (Azurmendi, J. Gizona abere hutsa da. 160)

Jimenez Martinez (Tafalla, 1986). Filosofian lizentziaduna. Andoni Olariagarekin batera Modernitatearen Auziaz (2009. Donostia: Jakin) liburuaren egilea. Txalapartako editorea.
Email this author | All posts by

Leave a Reply