Zerk egiten gaitu euskaldun? Hizkuntza eta pentsamenduaz. (Berria. 2010-11-09; Gara. 2010-12-13)

By • Nov 8th, 2010 • Category: Azterketak eta Azalpenak

BERRIAn ateratako artikulua

GARAn ateratako artikulua

Filosofiak aspaldidanik dauka hizkuntzaren eta pentsamenduaren harremana egoki pentsatu ez izanaren arantza kendu ezinik. Eztabaida, honako binomiora murriztu du filosofiako akademiak: (1) hizkuntzak pentsamendua baldintzatu eta mundu-ikuskera bat ematen du, ala, (2) ez dugu hizkuntza partikularretan pentsatzen, baizik eta sakonean dugun hizkuntzarik gabeko pentsamenduan (mentalesean). Horrela, lehenengo hipotesiaren arabera, hizkuntzak pentsamendua moldatu/baldintzatu egiten du, eta mundu-ikuskera oso bat ematen digu. Akademiak ikuspegi horren aitzindari bezala jartzen ditu Sapir/Whorf erlatibista madarikatuak. Ordea, problema zaharra dugunez, aurretik, Humboldt, Wittgenstein, Heidegger, eta Steiner ere baditugu: eta hain urrun joan gabe, gure artean Txilardegi eta Joxe Azurmendi ere. Bigarren hipotesiari jarraituz, beraz, ez dugu euskaraz edo txineraz pentsatzen (adibidez), baizik eta pentsamenduaren hizkuntzan. Postura horren egungo defendatzaileak Steven Pinker neurobiologoa (ikus The Blank Slate) eta Jerry Fodor zientzialari kognitiboak lirateke (azkeneko honek asmatu zuen “mentales” hitza).

Arazo hau, beraz, txuri/beltz aukeretara murrizten da, bata besteari kontrajarriz. Zergatik? Filosofian dagoen kultura dogmatiko eskasak, gauzak argitu ordez, ikerketa mailak nahastu eta parekatzen dituelako. Logika horrekin apurtzen saiatuko gara, funtsezko galdera hau eginez: pentsatu, zertan pentsatzen dugu, euskaraz, ingelesez, espainolez,…; ala, aitzitik, hizkuntza partikularren gainetik omen dugun giza estruktura batekin? Pinkerren esanetan, mentalesez pentsatzen dugu, inolaz ez euskaraz edo eskimoz (baina bere mentales partikularra ingelesa da, badaezpada). Mentalesa gure hizkuntzaren kapazitatea mugatzen duen kanpo oskola litzateke; gramatika unibertsalaren pareko. Beraz, hizkuntza partikularrekin mentalesez pentsatutakoa baino ez genuke adieraziko. Hots, hizkuntza partikularra, mentalesez pentsatutakoa adierazteko tresna soila da. Horrela, Pinkerrek, hizkuntza ezaugarri konkretu batera lotu du. Hau da, hizkuntza komunikazio tresna soila da, hizkuntza konkretuek hizkuntza unibertsal batean dute beren jatorria… Hori bakarrik al da hizkuntza? Horrela bada, askatasuna esplikatzeko posibilitateak urriak dira.

Filosofiaren alor askotan bezala, diferentziaren (hizkuntza partikularrak) eta berdintasunaren (gramatika unibertsala) artean askatasunari tartea nola egin pentsatzea da kakoa. Hori, eta hizkuntzaren eta pentsamenduaren arteko lotura mailak bereiztea: alde batetik, maila formala edo sintaktikoa (gramatika unibertsala -Chomsky-), eta, bestetik, maila semantikoa edo hizkuntza partikularrak (eta sorkuntza -gezurra, metaforak…-; hizkuntzak ez baitu errealitatea ispilatzen, aitzitik, fikzioak sortzen ditu, gezurrak, egia eraikitzeko asmoz –Nietzsche-). Eta horrela, bataren hipotesiak (hizkuntza partikularretan pentsatzen dugu), ez du bestea ukatzen (pentsamenduaren hizkuntza dago), eta alderantziz.

Georg Steiner ongi ohartu da afera honetan aipatutako bi mailak bereiztea zeinen garrantzitsua den. Onar daiteke, teoria gramatika-transformatzaile generatiboak dioen bezala, zenbait estruktura formalek arau eta mugak ezartzen dizkiotela gizakiaren hizkuntz gaitasunari. Estruktura fisiologiko sakon hori (oraindik demostratu gabea) unibertsala da. Ongi. Baina kontuan izan behar da, estruktura hau neurobiologiaren subjektu dela, eta aldiz, lengoai partikularren eta pentsamenduaren arteko lotura pentsatzea, hizkuntzaren filosofiarena eta antropologiarena. Ondorioz, ez daude maila berean, eta ez dira ikerketa berdinen subjektu. Afera guztia, hortaz, bi mailak nahastean datza.

Horrela, hizkuntzaren kanpo oskola hizkuntza sortzea ahalbidetuko lukeen gaitasuna litzateke. Horrek ezin du askatasuna (errorea, gezurra, sorkuntza, hizkuntza desberdinak egotea…) esplikatu. Aldiz, hizkuntza partikular bakoitzak bizia ematen dio formaltasun horri, mundua artikulatzeko dituen ezaugarriekin. Hizkuntza partikularrak ahalbidetzen du askatasuna, beraz, hizkuntzaren gaitasuna efektibo egin dezakeena bera baita. Hizkuntzaren baitan izan gaitezke soilik askeak: hizkuntza -hizkera- sortu, eta haren barnean daramagu historia, nahiak, poesia, zientzia, kantak… mundu-artikulazio oso bat. Etengabe aldatzen dagoena baina bere baitan osoa dena. Hortaz, pentsamenduaren hizkuntzak hizkuntzaren kanpo oskola moldatzen badu, oskola hori hizkuntza partikular batek jartzen du martxan: eta pentsatu beraz, partikular horrekin egiten da. Horrela, determinismoaren kontra, hizkuntzak askatasuna ahalbitzen du (baita etika ere).

Eguneroko hizkuntzak eragin zuzena dauka pentsamenduan. Wittgensteinek zioen gure munduaren [pentsamenduaren, ulertu behar da] mugak gure hizkuntzarenak direla. Hizkuntza eta pentsamendua berdintzeak, ordea, ez du hizkuntza-determinismo bat suposatzen; alderantziz. “Izan ere, gizakia hiztuna da naturaz, (…) eta esentzialki den hiztun bezala pentsatzen du. Hizkuntzak harengan [pentsamenduan] eragina duela esatea, hura hizkuntzan geroz eta bere buruaren kontzienteago bilakatzen ari dela, esatea bezala da” (Azurmendi, J. Humboldt. Hizkuntza eta pentsamendua. 82. orria.)

Esan daiteke, hortaz, identitate indibidual, kolektibo eta giza espeziearen oinarria norberaren hizkuntza(k) d(ir)ela. Izan ere, pentsatu (sentitu, hitz egin, eta abar) gogaera unibertsalean egiten badugu, aberastasun eskasa geratzen zaie hizkuntza partikularrei. Berdin al da, ba, “maite zaitut” eta “te quiero”? Teoria unibertsalista gramatikalen atzean monolinguismoaren gorazarrea usain daiteke. Horren kontra, esan behar da hizkuntza bakoitzak bere modura ahalbidetzen duela giza askatasuna, hizkuntza bakoitzak bere askatasun modua. Hortaz, identitatea hizkuntzak sortzen du. Izan ere, zerk egiten gaitu euskaldun? Historiak bakarrik ez gaitu egiten, ez baitauka zentzu intrintsekorik, eta berdin etniak (arrazak) edo Estatuak. Ez dago euskal dei daitekeen esentzia eterno eta absoluturik. Baina, hala ere, euskaldun garela badakigu. Zergatik? Zerk egiten gaitu euskaldun? Euskarak.

*          *          *

Gaiari buruzko bibliografia laburra.

Azurmendi, Joxe. “Hizkuntza, askatasunaren espazioa.” HEMEN

:- “Humboldt. Hizkuntza eta pentsamendua.” UEU. Bilbo. 2007.

Davidson, Donald. “Truth,Language and History.” Oxford. 2005.

Rodriguez Sutil, Carlos. Psicothema. El lenguaje del pensamiento como lenguaje privado. Una crítica wittgensteiniana al innatismo de Fodor.  Núm. 001. Universidad de Oviedo. 1992.

Steiner, Georg. “After Babel.” Oxford University Press. 1975.

Pinker, Steven. “El instinto del lenguaje.” Alianza editorial 2009. (batez ere, 3. atala. “El mentalés”.) [“The language instinct.”]

(Berriz, 1984) Filosofian lizentziatua. Jon Jimenez-ekin batera "Modernitatearen auziaz" (Jakin, 2009) idatzi du. UEUko Filosofia Sailburua 2 urtez izandakoa. Doktoradutza ikasketak bukatzen EHUrekin. Gara egunkarian iritzi saileko kolaboratzailea izan da. hAUSnART aldizkariko zuzendaria.
Email this author | All posts by

22 Responses »

  1. Murrizteko:imajiñatzen que nos hace Españoles edo que nos hace Australianos galderak?nik ez…Euskaldunen norberarekiko galdera tipiko aspergarri ta zamadun bat.Estatu propio bat izango bagenu galdera hau desagertu egingo litzateke sekula geiago ez agertzeko!,ta hau jakiteko ez da filosofoa izan bearrik.Herri ta indibidualki sentitzen degun estuasun bat delako.zerk egiten nau nere gurasoen seme?ba berdin…Politika arazo bat da ere funtsean nortasunarena(ez dena noski)baña kasu honetan uste det galdera hau egiten garen 99%abertzalekotzat degula gure pentsamentua

  2. Parkatu, baina galdera tipiko aspergarrian zentratu zara, eta galdera ez da garrantzitsuena. Izan ere, azalean geratu zara, eta artikuluaren zentzua desitxuratu. “Zerk egiten gaitu euskaldun?”, ez naiz ari euskalduntasunaz, baizik eta identitateaz oro har, galdera hori aitzakia hutsa da. Estatu propio bat dugunean, ni mintzo naizen zentzuan, galdera ez da desagertzen. Aitzitik, zure adieran, politikoan bai. Baina hemen identitateaz ari naiz oro har. Aldatu euskaldun eta jarri “zerk sortzen edo egituratzen du gure identitatea?”. Eta galdera horri erantzuteko, ez da behar noski filosofoa izatea, baina filosofia pixka bat irakurria izatea bai, ze problema hau bi mila urte luzez eztabaidatu den eta oraindik eztabaidatzen den eta eztabaidatuko den problema da. Antropologia eta hizkuntzaren filosofiarena da, eta ez politikarena, zuk eraman nahi izan duzun terrenoarena, hain zuzen.

  3. ZERK EGITEN GAITU ATLETIKEKO? EUSKARAK
    ZERK EGITEN GAITU EUSKALDUN? ESPAINIERAK
    Galdera erantzun hauek horrela irakurrita harrigarriak direla konturatzen naiz baina uste dut Andoni ados egongo dela erantzunekin (baita ni ere).
    Bai, dena hizkuntza da, ados: Guri hizkuntza partikular batek (euskarak batez ere) irekitzen digu mundura atea. Esan nizun nazionalismoaren inguruko eztabaidan horrekin ados nengoela (norbaitek eztabaida hau ikusi nahi badu: http://basque.criticalstew.org/?p=3649 ). Beraz, hizkuntza, gure ezagutza, munduan funtzionatzeko era… hau da, bizitzeko dugun posibilitatea da. Nire ustez ere, hau horrela denez (gaur egun inor gutxik egingo dio kontra ikuskera honi), identitateak ere hizkuntzaren bidez erdiesten ditugu; euskalduna izatea, sozialista izatea eta baita atletikekoa izatea ere. Beraz, identitatearen eraikuntzan, hizkuntza (norberak bere hizkuntza partikularra, noski) ezinbesteko baldintza da. Horrela, nazionalismoaren inguruko eztabaidan nioen bezala, bide horretatik jarraituta ez legoke nire aldetik eztabaidarik; zurekin bat egiten baitut.
    Baina, zu identitateak sortzeko baldintzaz (hizkuntzaz) ari zinen bitartean, ni identitate politikoez ari nintzen. Zu oinarriagoan dagoen maila batez ari zinen eta hor izan genuen nahasmena. Nik hizkuntza sinbolo, faktore bezala hartzen nuen, hau egiten baita identitate nazionala eraikitzeko orduan. Zu berriz identitate hori eraikitzeko baldintzaz ari zinen.
    Beraz laburbilduz “zerk egiten gaitu euskaldun? Euskarak ” diozunean ados nago, hizkuntzen bidez sortzen delako identitatea. Euskara ez dakiten askoren kasuan euskaldun (identitate politikoa) espainierak edo frantsesak egiten dituen moduan.

  4. Ados nago, bai, diozunarekin. Pozten naiz elkar ulertu garela. Baina badago, eta asko, honen kontra dagoen jendea. Akademian bertan ikuspegi hau esentzialista da. Enfin.

    Begiratu bestetik ze bideo ederra utzi digu Iñaki Perurenak:
    http://www.youtube.com/watch?v=kcqYNkI3PnY&feature=player_embedded

  5. Ekai Txapartegiren blogean artikulu interesgarri hau topatu dut (bloga topatzeaz batera). Albistekarian jarri dut, dena den, baina hor doa:

    http://ubel.wordpress.com/2010/08/31/ama-hizkuntzak-pentsamendua-egiten-dizu/

    Ama hizkuntzak pentsamendua egiten dizu

    Ofiziala da. New York Times-ek esan du. Hizkuntza naturalek pentsamendua moldatzen dute. Ez da gauza bera euskaraz pentsatzea edo gazteleraz pentsatzea edo Guugu Yimithirr-eraz pentsatzea. Hizkuntza bakoitzak bere kategoria kognitiboak ematen dizkizu eta zuk mundua horien bitartez pentsatzen duzu.

    Neure ikerketak ere ondorio berdinera eraman nau. Baina orain ‘ortodoxia’ dena, duela bi urte arte herejia izan da filosofia analitikoaren baitan. Zientzia kognitiboek eta antropologoek lan handia egin behar izan dute hizkuntzak pentsamendua nola moldatzen duen erakusteko. Hortaz, NY Times atera bada ez da moda berria etorri delako izan, ebidentzia enpiriko asko eta asko dagoelako baizik.

    Hortaz, Pinker jauna, mentalesa ez da existitzen, norberak bere ama hizkuntza du pentsatzeko. Eta Fodor jauna, Pentsamenduaren Hizkuntza Unibersal erabat errepresentatzaile hori ere ez da existitzen. Sentitzen dugu. Gogamena aztertzea bikain dago, baina utzi programa politikoak albo batera (‘odio el relativismo‘ esan omen du Fodorrek -Pinkerrek aipatzen du eta Azurmendik bere liburuan jaso).

    Eta etxera etorriaz, bai, Txillardegi, gure Txillardegi maitea, arrazoi zenuen ‘hizkuntza da herri baten arima‘. Norbere bihotzak norbere hizkuntzan egiten duelako taupa eta dantza, bai aurrera eta bai atzera, jira eta buelta.

    Azurmendik adibide honekin jartzen du: “Gauza bat da koloreak nola bereiztera ohituak dauden eskolako maneran, eta nola bereizten dituzten praxian. Gorringoak ez al duen askorentzat gorria izaten jarraitzen, eta ez al duen segitzen behi gorriak egoten Euskal Herri osoan, eta karaitzak ez al diren oraindik urdinak toki askotan. Elhuyar Hiztegi Entziklopedikoak urrea ‘kolore hori distiratsukoa’ definitzen du, baina urre gorria esaten jarraitzen dugu. Gainera euskaraz gorria sufritzen da, beltz lan egin, eta alferrak eta hipokritak zuriak dira (azkeneko bion berdinketa kuriosoan), hots, koloreen antropologia txiki bat ere badago.“

    Eta…. besteak? Espainia zaleak, euskara desagertzea banalizatu eta fribolizatu dutenak, sozialistak, liberal-usteko euskal koldartxoak, pentsamendu unibersalaren izenean komenientziazko moderniaren bozeramaile izan ditugun horiek…. Saiakerarik idatziko dute ebidentzia enpiriko hori guztiori euskal publikoaren eskura jartzeko? Asimilatuaren ideologia albo batera utzi eta zientziaren eskutik egingo dituzte hamar metro ezpadare? Zai geratuko gara baina nago ezetz.

    New York times: “Does Your Language Shape How You Think?” http://www.nytimes.com/2010/08/29/magazine/29language-t.html?_r=1

  6. Nire ustez Ekai Txapartegiren artikulu hau Lapikoan esan direnekin ez dator bat. Jarraian zergatia azaltzen saiatuko naiz.

    Lehenik identitatearen inguruan izan dugun eztabaidaren argazki bat egiten saiatuko naiz.

    Identitate nazionalaz, hau da, naziotasunaz ari ginela, identitate hau identitate politikotzat hartu genuen; neurri handi batean borondatearen pean zegoelako. Horrela, identitate politikoa eta identitate kulturala berezi beharraren garrantzia azpimarratu genuen. Identitate kulturalak ezin determinatu zezakeela naziotasuna azpimarratu nahi genuen. Honek ez du esan nahi identitae politikoak, identitate nazionalak, naziotasunak elementu kulturalak erabiltzen ez dituenik, bai, erabiltzen ditu, baina borondatearen galbahetik pasata.

    Gero hizkuntzaren garrantzia azpimarratu zuen Andonik, naziotasunerako faktore huts bat baino gehiago zela azpimarratuz. Ñabardura hau ederki azaldu du Berriako iritzi artikuluan. Hizkuntza, naziotasunerako faktore hutsa baino gehiago izate hori zertan zetzan azaldu du: Hizkuntza (norberak berea) denez gure pentsatzeko erreminta, posibilitatea, identitate mota guziak hizkuntzaren bidez erdiesten ditugula nabarmentzen du Andonik. Identitate nazionala barne. Horrela, iritzi artikulua “Hortaz, identitatea hizkuntzak sortzen du. Izan ere, zerk egiten gaitu euskaldun? Historiak bakarrik ez gaitu egiten, ez baitauka zentzu intrintsekorik, eta berdin etniak (arrazak) edo Estatuak. Ez dago euskal dei daitekeen esentzia eterno eta absoluturik. Baina, hala ere, euskaldun garela badakigu. Zergatik? Zerk egiten gaitu euskaldun? Euskarak.” Esanez bukatzen du. Pentsatzen dut artikulu honetan Andoniren asmoa ez zela identitate nazionala identitate kulturalaz determinatuta zegoela esatea baina azken zati horrek nahaspilara eraman dezakeela irakurlea iruditzen zait. Maren Rodrigoren (1. komentariogilea) komentarioa da adibidea. Nire komentarioa gaizki-ulertze hori pixka bat argitzeko izan zen. Horregatik egin nituen egin nituen galde-erantzunak (Zerk egiten gaitu atletikeko? Euskarak, Zerk egiten gaitu euskaldun? Espainierak.). Azpimarratu nahi nuena euskal naziotasuna euskaratik, espainoletik, frantsesetik… eraikia izan daitekeela zen.

    Uste dut honekin gutxi gorabehera ados gaudela (Andoni eta ni behintzat bai). Norbaitek ez badu hau onartzen esan ditzala zergatiak eta eztabaida aberasten lagunduko digu.

    Gauzak horrela Ekai Txapartegiren blogeko artikulu interesgarria iritsi zaigu. Bertan “…eta etxera etorriaz, bai, Txillardegi, gure Txillardegi maitea, arrazoi zenuen ‘hizkuntza da herri baten arima‘.” diosku Ekaik. Beraz hizkuntzak egiten gaitu herri. “Herri” termino konfusoa da baina iruditzen zait Ekaik nazioarekin parekatzen ari dela. Txilardegik behintzat hori egiten du; euskal naziotasuna euskararekin parekatzen du (ikusi Joxe Azurmendik Txillardegir pntsamenduaz isatzitakoa: http://www.jakingunea.com/50urte/pdf/Jakin99_114/Jakin99_114_017.pdf ). Naziotasunerako, herriko parte izateko, ezinbesteko faktoretzat euskara jartzen du.

    Gauza bat da hizkuntza partikularrek pentsamentua egiten dutela esatea da eta bestea Txillardegiri arrazoia ematea. Nire ustez Txillardegik The New York Timesen seinalatzen ez den beste salto bat egiten du, hots, hizkuntza partikularrek ematen diguten mundu ikuskera naziotasunarekin berdindu. Ez dakit Ekaik hau dena onartzen duen baina horrela bada eta bere iritzi artikuluko tituluari jarraiki (AMA HIZKUNTZAK PENTSAMENTUA EGITEN DU) naziotasuna jaiotzez euskara dakitenek bakarri izango lukete. Honek, determinismoaren eta esentzialismoaren ateetan uzten gaitu.

    Uste dut euskararen bizirautearen alde dagoen askok, euskarari naziotasunerako esentzial statusa eman nahi diola, horrela hizkuntzak aurrera egiteko aukera gehiago edukiko duelakoan (hau egiten duten askok gainera ez daki euskara edo jakin arren ez du erabiltzen). Uste dut estrategia txarra dela. Txarra da, euskal nazioko ateak jende askori ertsi egiten dizkiolako eta EH-n behintzat demostratua dagoelako jende askok euskara ikasi duela euskal nazioko kide sentitzen delako. Euskara euskal identitatearen oinarrizko harria da guk horrela nahi dugulako, ez da esentziala.

  7. Txilardegirena agian hemendik ulertu behar da (nik behintzat hemendik ulertzen dut):

    “Ezaguna da, orobat, kontzeptuak metaforatik ernetzen direla, esan zuela jada Herder-ek (eta geroago Nietzsche-k, eta lehenago Voltaire-k…). Gerta liteke, beraz, zientzian kontzeptua jada desbaliatua egonik ere, metaforak baliagarri eta eder izaten jarraitzea, zientziak erreminta bezala beretzat hartu izan baino lehenago bezalaxe, gero ere. Esaterako, herriaren izpiritua hizkuntza dela; euskara dela Euskal Herriaren arima, euskal herri gogoa. Zergatik ez? Metafora bikaina da. Kontua da, hori esaten dugunean, zer esaten dugun jakitea –metafisikarik gabe: (“phérein”) ez da .” (2008: Volksgeist; Herri gogoa. Ilustraziotik nazismora. Donostia: Elkar.)

    Hau da, identitate indibiduala euskarak ematen digun bezala, identitate kolektiboa (orduan kolektibo hau herriarekin berdindu behar da, eta beraz, prepolitikoa litzateke, -baina zentzu batean politikoa, polis=herria) ere euskarak ematen digula. Beraz, metaforikoki, euskal herriaren arima euskara da.

    Nik ñabardura bat egingo nuke guzti honen inguruan eta gauza batzuk argitu. Ondo bereizi ditugu identitate kulturala eta politikoa. Baina biak lotuta doaz, Unaik ondo esaten duen bezala, borondateaz. Hau da, irlandarrak bezala, erabakitzen badugu gure identitatearen oinarria hizkuntza ez dela eta nahikoa daukagula taloak jan, ezpatadantza dantzatu eta zamapean ikurriña eramatearekin, ongi, politikoki independentzia lortuta (euskara galduz gero) baskoak edo basques izango gara, baina euskaldunak ez (identitateaz mintzo naiz.) Eta beraz, Euskaldunen Herria (Euskal Herria) izan beharrean, Pays Basque edo Pais Vasco deitu beharko ginateke. Egia da beraz, nazionalismoa (proiektu politikoa) borondatean oinarritzen da: berak erabaki dezake bere identitate prepolitikoa (euskarak ematen diona) bost axola zaion edo ez, eta haren identitatearen oinarri izan NAHI duen edo ez (gero beste kontu bat da, identitate euskalduna euskarak ematen DUEN EDO EZ borondatez kanpoko auzia dela). Nik beraz, nahiago dut nazionalismo bat borondatearen irizpideari lotutako naziokidez osatuta dagoena, baina aldi berean onartzen duena oinarrian (kulturalki) bere identitatea euskarak ematen duela. Zentzu horretan, Euskal Herriaren arima (metaforikoki), euskara da. Eta honekin lotuko litzateke aurretik esandakoa, eta Unaik eta biok eztabaidatu eta adostutakoa. Nik ez dut ikusten beraz, Ekairena kontrakoa denik, baizik eta konplementarioa, eta ikuspide horretatik (euskara da identitatearen zutabe) eratortzen den ondorioa besterik ez.

    * * *

    Bestetik, Ekairen artikuluaren harira, nik ez nuke ez baietsi ez ukatuko “mentales” edo gramatika generatiboa existitzen denik. Ez zait askorik interesatzen hori. Baina hipotesia badagoenez, eta ez dudanez ikusi demostraziorik kontrakoa adierazten duena, interesgarriena iruditzen zaidana mailak bereiztea da, artikuluan egin dudan bezala, eta ez hizkuntza partikularrak pentsamenduan duen eragin osoa erabiltzea beste hipotesia ukatzeko. Niretzat maila diferenteak dira, besterik ez. Bataren izenean bestea ukatuko bagenu errore berdina egiten egongo ginateke: hain zuzen, Pinkerrek egiten duenaren berdina, baina alderantziz.
    (Noski, ez naiz Pinkerren mentalesaz ari -seguraski Chomskyren gramatika generatiboaren bulgarizazio hutsa dena-, baizik eta gizakiak izan dezakeen hizkuntzarako gaitasun edo estrukturaren hipotesiaz -Chomsky, orain bai-.)

  8. Andonin hitzak: “Nik beraz, nahiago dut nazionalismo bat borondatearen irizpideari lotutako naziokidez osatuta dagoena, baina aldi berean onartzen duena oinarrian (kulturalki) bere identitatea euskarak ematen duela. Zentzu horretan, Euskal Herriaren arima (metaforikoki), euskara da. Eta honekin lotuko litzateke aurretik esandakoa, eta Unaik eta biok eztabaidatu eta adostutakoa. Nik ez dut ikusten beraz, Ekairena kontrakoa denik, baizik eta konplementarioa, eta ikuspide horretatik (euskara da identitatearen zutabe) eratortzen den ondorioa besterik ez.” Ekairena ez beste guziarekin Andonik dionarekin erabat ados.

    Euskara da gure identitate politikoaren faktore garrantzitsuena guk horrela sentitu eta NAHI dugulako. Ni hau azpimarratu nahian nabil denbora guzian. Ez nabil euskarari garrantzia kendu nahian.

    Baina, Ekaik egiten duena nire ustez ez da oraintxe aipatu duguna. Esaten duena da ez dakit zer ikerketa zientifikok hizkuntza partikularretan pentsatzen dugula diotelako, hizkuntza dela herriaren arima. Nire ustez, hau ez da Andonik eta nik esan duguna. Ekai bide diferentetik doa.

    Nire ustez hizkuntza herriaren arima da guk horrela NAHI dugulako ez ikerketa zientifiko batek hizkuntza partikularretan pentsatzen dugula diolako (eta gero, beste salto bat eginaz gainera, herri kontzeptuarekin uztartzen dugulako). Ñabardurak txikia dirudien arren, bi ikuspegi zeharo diferente ezkutatzen dira atzean. Batean borondatea nagusitzen da, bestean aldiz borondateari ez dio lekurik uzten. Beraz determinismoaren eta esentzialismoaren oinetan uzten gaitu. Hau da eztabaida luze honetan behin eta berriz agerian jarri nahi nuena.

  9. Euskarak egiten gaitu euskaldun? Lorea Agirrek baskoa eta euskalduna kontzeptuen bilakaera azaltzen digu hona dakarten artikuluan. Badirudi “euskaldun” hori definitzeko garaian hizkuntz(euskara) dimentsioa baztertzeko joera dagoela. Baskoa eta euskalduna parekatzeko nahia izan badela nabarmentzen du Loreak eta horretarako “euskaldun” kontzeptuak nolabaiteko erorketa pairatzen du. Cultura vasca euskal kultura gisa itzuli nahi digute baina hori egitean euskarak galdu egiten du kultura ezaugarritzeko funtzioa. Izan ere, cultura vasca batez ere espainolez eta frantsesez produzitzen da. Hona artikulua:

    Baskotasunaz
    Lorea Agirre(Berria. 2010-11-12)

    HEMEN artikulua

    Baskotasuna da Jaurlaritzaren Kulturaren Aldeko Herritartasun Kontratuaren zirriborroaren aitzakian aztertzea merezi duen kontu bat. Hasteko, lehen hurbilketarako. Badira puntu gehiago hala ere. Aurreko Jaurlaritzak apailatu zuen Kulturaren Euskal Plana omen du oinarri berriak, baina ukitu propioarekin ei dator. Ukitua nagusiki kultura, euskal eta basko hitzek jaso dute. Alegia,espainolezko eta euskarazko kulturaren bueltan dago katramila, aspaldi luzean bezala. Bestelakoan, aldaketa gutxi.

    Horrek berresten du gure susmoa kultur politika bat edo beste aplikatzea ez dela gauzarik garrantzitsuena gurean, baizik eta hizkuntzei ematen zaien tokia eta tratamendua dela gakoa. Zehatzago esanda: euskal hiztun komunitateari, euskarari eta euskal kulturari aitortzen ote zaion berezkotasuna eta estatus beregaina, eta horrenbestez bere premietatik abiatutako kultur planik egiten ote den. Hori da kontua, hori da etorkizuna erraztuko edo zailduko diguna. Gainontzeko eztabaida guztia, hala ere, ez da ezdeusa: galtzen ari garen borroka ideologiko baten adierazgarri baita.

    Katramila esan dugu. Lehenengo katramila Kulturaren Euskal Planak sortu zuen. Bazituen bere bertuteak, ezin uka, baita euskarari eta euskal kulturari zegozkionak ere. Baina fokua ez zegoen behar zuen tokian. Euskal eta basko hitzak parekatu arteko onik ez zuen izan, baina gauza batzuk ez dira ezkontzen. Dokumentuaren euskal bertsioa bereziki bortxatua zegoen parean ez datorrena parera ekarri beharraren beharraz. Euskaraz esan ‘euskal kultura’ edo gazteleraz esan ‘cultura vasca’ ez baita gauza bera. Eta hortxe hasten da gero eta korapilatsuago den katramila gizentzen.

    Herritartasun Kontratuak sakonetik moztu nahi izan du korapiloa. Aurreko planean sumatu zitekeen baskoak euskaldun ez izateak arranguraren bat-edo sortzen ziola inori, halako kezka ezin aitortuzko bat. Oraingo planak burukomin gutxi du horrekin. Euskaldunak badira, eta baskoak ere bai, eta beraz, kulturak daude, pluralean. Bi hizkuntzetan, gazteleraz eta euskaraz. Baina, hemen ere, testua traizio egiten. Halako batean ‘Euskal Herriko kultura’ aipatzen da globalizazioaz ari dela, eta ondotik ‘kultura txiki’ ageri da, eta ematen du ‘Euskal Herrian’ egiten den kultura horretaz ari dela: alegia, gune geografiko horretan egiten den kulturaz , txikia dena jende gutxi garelako, egin euskaraz edo egin espainolez. Besterik da ‘Euskal Herriko’ horrekin zer esan nahi duen.

    Biak hala biak daude katramila berean sartuta. Eta galderak (gehiago) ekidin ezinak dira: zertara dator halako nahasmena euskal eta basko hitzekin? Zergatik halako tema euskal eta basko parekatzeko? Zergatik euskal horri hizkuntza erauzi? eta baskoari, aldiz, berea utzi? Nolatan iritsi gara basko izateko euskara jakin beharrik ez izatera? Nolatan iritsi da baskoa euskal-herritartasunaren gune sinboliko zentrala bereganatzera? Nolatan gaude euskaldunok gero eta egoera periferikoagoan? Zergatik hizkuntzak definitu eta zedarritu ezin duen kultura hori gehienetan espainolez (edo frantsesez) mintzo da?

    Izan ere, baskoa erdaratik begiratuta baino ez da existitzen. Txepetxek ondo zioen bezala, baskoa, euskaratik begiratuta, desnatibizatutako euskaldun bat da: alegia euskara galdu duena. Oso erraz da beraz, baskoa euskaldun bihurtzen. Ez da odol frogarik behar, ez abizenik, ez paperik, ez pasaporterik. Ba al dago formula integratzaileagorik?

    Etxeparek, 1545ean, «heuscara bascoak orok preciatzen/ heuscara ez iaquin arren» zioen. Euskaldun eta basko bereizketa hori horrela zen ordura arte, ordudanik luzatu zen frankismoaren bukaerara arte. Demokraziarekin hasi zen ‘euskal’ hitzaren besteratzea, eta baskotasunaren eraikuntza berria.

  10. Nire postura ez da Lorea Agirre kritikatzen ari dena. Saiatuko naiz modu egituratuago batean azaltzen datozen egunetan.

    Lorea euskal kultura eta hizkuntzaren arteko harremanaz ari da. Ni hizkuntza eta naziotasunaren arteko harremanetaz ari nintzen.

  11. Kaixo Unai,
    Nahia kontzeptuaren atzean ez al dago “ezin izanaren mina, minaren ezin izana”…euskal poesian irakurria dudana…alegia problema ez al da lacandarragoa?Ez al dugu nahia horren errealizazioaren sustraietan focus-zoom egin behar…erantzun zehatzagoarekin tupust egiteko? Alegia artikulazio hori zelan eman da, ematen ari da? zelan eman daiteke etorkizunean? Eraikitze prozesua bera da nire ustez interesgarria.
    Subjektua beraren nahien artikulazioak ez al dute subjektua beraren ardatz zauria definitzen?Baina ez al dago, capitalism human face-kin bezala sintomatika analogoa “basquitud” horretan ere?Alegia, subordinazioaren beraren espresio gorena…baina aldi berean efektiboa eguneroko fantasia eraikia. UPV bai ta euskal unibertsitatea bai, udalbiltza bai ta udalbide ere bai, hor ikusten dut sintomatika interesgarria…kafea bai baina deskafeinatua ere bai….instiutzioetan bai ta mugimenduetan ere bai…noiz arte? ez al da basquitud hori alimentatzen duen jokabide maltzur horixe finean, sloveniakoak diozkun bezala kapitalismoa bera alimentzeko logika, alegia basquitud hori elikatzeko premisa ezinbestekoa…

  12. Txilardegiren elkarrizketa GARAn. Hemen zatitxo bat (euskarari dagokiona):

    2010ko azaroaren 14a

    Asteko elkarrizketa
    «Euskarak eraman ninduen abertzaletasunera»

    Era batera edo bestera, azken mendearen bigarren erdian jazo diren gertakari historiko garrantzitsuenei lotua dago bere izena. Euskararen eta aberriaren aldeko militantzia, ordea, aurrekoa zen. Eraberritze-segida da bere bizitza: nazionalismo tradizionalarekin hautsi ondoren, ETAren fundatzaileetariko bat izan zen, euskara batuaren sustatzailea, militante abertzalea, euskal eleberriaren berritzailea, saiakera idazle originala, hizkuntzalari bikaina… baina, guztiaren gainetik, euskaltzalea. Euskararik gabe ez baitago Euskal Herririk.

    Testua: Fermin MUNARRIZ • Argazkiak: Jon URBE

    Zure gurasoak ez ziren abertzaleak; euskaldunak bai, baina euskara ere ez zenuen beraiengandik jaso haurtzaroan… Bitxia da, zeren euskaltzale eta hizkuntzalari nabarmena eta ETAren fundatzaileetariko bat zara. Nola iritsi zinen euskarara eta abertzaletasunera?

    Bai, horrela da. Nik txikitatik pentsatu dut euskara nire hizkuntza dela, herriak esaten duen bezala: «euskal» herria (pueblo del euskara, literalki, ezta?). Orduan, niretzat ez zen posible Euskal Herria euskararik gabe. Jakina, nik konprenitzen nuen horretarako behar zirela tresna politikoak, behar zela euskal telebista… behar zirela gauzak, gero lortu ditugunak. Garai hartan ez zegoen ezer. Orduan, planteamendu politiko bat egin behar zela esaten nuen. Ni abertzalea naiz, euskara ez dakien jende asko dago hemen, baina horiek ere laguntzaile izango dira borroka honetan eta, horregatik, euskal politikan ere sartu nintzen.

    Beraz, euskarak eraman zintuen abertzaletasunera eta ez alderantziz?

    Bai, argi dago: euskarak eraman ninduen abertzaletasunera. Nire ustez, euskaltzale batek derrigorrez izan behar du abertzalea, ez baitago soluziorik hori gabe.

    Nolabait esatearren, garai hartan aktibismo kulturala militantzia politikoa garatzeko modua zen?

    Ikusi behar da nola zegoen euskal mugimendua. PNVkoak ez ziren horrelakoak; desastre bat izan dira euskara kontuetan. Alderdi abertzale batek bultzatu behar du euskara. Horretan Herri Batasunak, eta ETAk ere bai, etsenplu eman dute. ETAk deklarazio guztiak euskaraz egiten ditu. Eta Ezker Abertzalea ere oso mugimendu euskaltzalea da; gaurko buruzagi guztiak euskaltzaleak eta euskaldunak dira, erabat… Eta hori lehen ez zen gertatzen.

    Ni gogoratzen naiz behin egon nintzela Javier Landabururekin -orduan erbestean zegoen Eusko Jaurlaritzako lehendakariordea zen- eta galdetzen zidan: «¿José Luis, no aceptarías tú una Euskadi libre sin euskera?». Eta nik: «¡Pero cómo voy a aceptar una Euskadi sin euskera; eso a mí no me interesa!». Eta besteak: «¿Pero cómo que no te interesa?». «Pues claro que no me interesa. Euskal Herria da eus- kararen herria!». Berak ez zuen ulertzen. Eta nik pentsatzen nuen: «Landaburu hau non bizi da? Zer mentalitate dauka?» Eta PNVko jende asko horrelakoa zen. Hau desastrea…

    (…)

    Nola ikusi duzu euskararen bilakaera orduz geroztik?

    Ondo. Askotan esan digute -[Alison] Mackey eta horrelako soziolinguista batzuek- hemen ikusi dena ez dela beste inon ikusi; horrelako berreskurapen bat hizkuntza nahiko galdua zegoen momentutik, hori harrigarria dela, uste genuen baino arrakasta handiagoa izan duela. Nik ez nuen uste horrenbesterainokoa izango zenik. Euskaltzaleek behar zuten horrelako arma bat eta hori egin zen oso azkar. Europan beste edozein lekutan baino azkarrago joan da. Eta jendeak gero segitu egin du. PNVkoek ez. PNV beti erretaguardian egon da, politikan, linguistikan eta denean…

    Zein bitarteko beharko lirateke etorkizunean euskararen biziraupena bermatzeko?

    Estatu bat behar da…

    ELKARRIZKETA OSOA

  13. Honen harira, Miguel León Portillaren olerki bat nahuatl-ez egina, (euskaratzeko eskatu zidatena, Mexikon argitaratzeko). Idazle honek, La filosofia nahuatl (1956) izeneko liburua ere badu (ez dut irakurri).
    Berak egindako gaztelerazko itzulpenetik euskaratua da:

    Hizkuntza bat hiltzen denean

    Hizkuntza bat hiltzen denean,
    ortziko izakiak,
    izarrak, eguzkia eta ilargia,
    giza kontuak,
    gogamena, sentipenak,
    ez dira gehiago
    ispilu horretan islatuko.

    Hizkuntza bat hiltzen denean,
    lurrean den oro,
    errekak nahiz itsasoak,
    landareak zein piztiak,
    ezin dira ez ahoskatu,
    ez buruan erabili
    galduriko aieruez eta hotsez.

    Hizkuntza bat hiltzen denean,
    munduko herri guztiei
    ixten zaizkie orduan
    leiho bat, ate bat,
    bestelako begirada bat,
    lur gainean bizitzea eta
    izatea den guztiari.

    Hizkuntza bat hiltzen denean,
    honen maite hitzak
    minaren eta maiteminaren eleak,
    kantu zaharrak agian,
    ipuinak, mintzaldiak, otoitzak,
    inor ere ez da gai
    ziren bezalaxe berriro esateko.

    Hizkuntza bat hiltzen denean,
    asko hil baitira honezkero
    eta asko hil daitezke.
    Hautsitako ispiluen antzera,
    betiko isildu diren ahotsen itzalak:
    gizadia bera da
    agortzen dena.

  14. Ederra poema. Bikaina.

  15. Ekai Txapartegik ARGIAko azken alean ( http://www.argia.com/argia-astekaria/2254/biloben-maitasuna) BILOBEN MAITASUNA titulupean argitaratutako artikulua:

    “Euskararik gabe izan gaitezke euskaldun. Eta euskararik gabe izan gaitezke zoriontsu. Ados. Orduan… ez zaigu funtsezkoa euskara?

    Berlin eta Kay antropologoek Basic Color Terms liburua argitaratu zutenetik, duela 40 urte, giza-gogo unibertsalaren tesia gailendu izan da akademian. Azken bost urteetan ordea egoera erabat irauli da. Dagoeneko psikologia kognitiboak eta antropologiak frogatutzat ematen dute hitzek kategoria kognitiboak moldatzen dituztela. Eta frogatutzat ematen da, halaber, hitzek hautematea, pentsamendua eta memorian eragiten dutela. Aberastasun linguistikoa aberastasun kognitiboa ere bada hortaz.

    Horrek bere isla du gure sentimenduetan. Umekiek, esate baterako, amaren sabelean daudela bereizi egiten omen dituzte soinua eta hizkuntza. Eta haur jaioberriek berehala bereizten omen dituzte norberaren hizkuntza eta beste hizkuntzak. Haurrak erosoago, lasaiago eta babestuago sentitzen dira ama hizkuntzak inguratzen dituenean.

    Aurrerapauso bikainak eman dituzte zientzia kognitiboek azken urteotan ama hizkuntzaren eragin emozionala eta kognitiboa frogatzeko. Eta ondorio honetara iritsi dira: hizkuntza batean edo bestean ez da berdin pentsatzen. Ez da gauza bera euskaraz edo Guugu Yimithirr-eraz pentsatzea. Izan ere, mentalese edo giza-gogo unibertsala gehiegi puztu da. Hizkuntza naturalak ez dira ideia unibertsalen garraiolari hutsak, hizkuntza naturalek pentsamendua transmititzeaz gain pentsamendua moldatzen dutelako.

    Erauntsi unibertsalistaren erdian Joxe Azurmendik adibide honekin ilustratu zuen, orain zientzia kognitiboek frogatutzat ematen duten ama hizkuntzaren eragina pentsamenduan: “Gauza bat da koloreak nola bereiztera ohituak dauden eskolako maneran, eta nola bereizten dituzten praxian. Gorringoak ez al duen askorentzat gorria izaten jarraitzen, eta ez al duen segitzen behi gorriak egoten Euskal Herri osoan, eta karaitzak ez al diren oraindik urdinak toki askotan”.

    Azken batean, zientzia kognitiboak zera esaten digu: euskararik gabe izan zaitezkete euskaldun eta zoriontsu. Baina ezingo zenukete orain zareten euskaldun hauek izan. Beste batzuk izango zinatekete. Beste izaera batekin, beste jarrera eta joera batzuekin, mundua hautemateko, pentsatzeko, oroitzeko eta sentitzeko beste modu batekin. Eta horregatik, hizkuntza kentzen badizuete, zuen bilobek ez zaituztete berdin ulertuko eta ez zaituztete berdin maiteko.”

  16. Berriak denbora gutxian atera ditu Jon Suduperen bi artikulu ikaragarri txarrak (nire “Biolentziaren eztabaida eta pazifismoaren eraginkortasun eza” atera gabe dago bitartean, GARAk duela bi aste atera zuenean).
    Hor hizkuntzari buruz gaur (Abenduak 9) atera duena.

    http://paperekoa.berria.info/iritzia/2010-12-09/004/006/arrazoia_eta_askatasuna.htm

    2010-12-09

    Arrazoia eta askatasuna. Jon Sudupe. Saiakera egilea

    Aurtengo urtean ikusi du argia Noam Chomskyren zenbait testu garrantzitsu biltzen dituen liburu aipagarri batek (Raison et liberté, Agone, Paris, 2010). Jacques Bouveresse filosofo analitiko frantziarraren hitzaurre argigarria darama. Hizkuntzalari estatubatuarraren defentsa irmoa egiten du bertan.

    Chomsky famatua da hizkuntzari buruzko bere teoriarengatik -linguistikan ezagutzen den iraultzarik handiena eragin duena-, baina ez da horren ezaguna, beharbada, giza naturaz, arrazoiaz, hezkuntzaz edota intelektualen eginkizunaz duen ikuspegiarengatik. Gai horiei buruzko lan interesgarriak aurkituko ditu irakurleak lan horretan. Bat edo beste aipatuko dut ondoren.

    Etorkizunarekiko ikuspuntuak eta balore judizioek ekintza politiko eta sozialei eragiten diete. Ikuspuntu eta judizio horiek giza naturaren kontzepziotik etorri behar dute. Giza izaerak sortzetiko egiturarik ez balu, izaki guztiz malguak izango ginateke, Estatu totalitarioen eta gainerako aginteen txotxongilo.

    Chomskyk uste du hizkuntzaren azterketak argitasunik franko eman diezagukeela ekintza libre eta sortzaileen aukerak ulertzeko. Gizaki egiten gaituen hizkuntzaren sortzailetasun mugagabetik bereizezina da gure askatasun premia. Giza naturaren ideiak lotzen du hizkuntzalariaren ikerketa -dio 1970eko Hizkuntza eta askatasuna testuan- pentsalari politikoaren askatasunaren aldeko borrokarekin.

    Mintzairak sustrai genetikoak ditu. «Gramatika unibertsal» batekin jaiotzen gara. Hizkuntza genetikoki programatua eta gure burmuinean kokatua dago. Ikasten ez den jakite bat da, gurekin jaiotzen da, gure gogoan hazten da. Giza lengoaia bakarra dago funtsean. Hizkuntza guztietan badira egitura unibertsal batzuk: unibertsal linguistikoak. Hori dela eta, hizkuntzen antzekotasunak handiagoak dira beren desberdintasunak baino.

    Hizkuntza gutxituak babestuko dituen Europaren aldekoa da hizkuntzalaritza sortzailearen egilea: «Gizateriarentzat hondamendia izaten da hizkuntza bat desagertzen den bakoitzean, altxor kultural bat galtzen delako… Hizkuntzen eta kulturen aniztasuna oso positiboa da», adierazi du berak.

    Politikaren arloan, ezkerraren joera autosuntsitzailea deitoratzen du Chomskyk. «Ilustrazioaren proiektua» baztertuz, ideia postmodernoak bereganatu izana leporatzen die. Egia, arrazoia, zientzia eta objektibitatea bezalako kontzeptuei muzin egina egozten die. Intelektualei dagokie demokrazia, askatasuna eta giza eskubideak aitzinaraztea, baina askotan erakunde menderatzaileen zerbitzuan jarduten dira.

    Chomsky ezkertiar postmodenoen kontra dago erabat. Etsigarria iruditzen zaio zientziaren kritika postmodernoa: ikerketa arrazionala (zientzia, matematika) arbuiatzen dute. Zientziaren kritika horrek hondamendira garamatzala uste du. Ikerketa objektiboak ondorio erradikalak izan ditzakeelakoan dago. Zientziazko aurrerabidean ez ezik, aurrerapen moralean ere sinesten du hizkuntzalari estatubatuarrak. Zientzialari zorrotza ez ezik, humanista handia ere bada eta.

    Chomsky, halere, ez da zientifista, eta ez die zientziaren ahalbideei neurriz gaineko balioa ematen -gizarte zientziek ahalegin handia egin beharra omen dute oraindik zientzia izena merezi izateko-. Hori bai, kultur erlatibismoaren kontra dago erabat. Erlatibismo moralak ernegatzen du bereziki.

    Chomskyk, hizkuntzaren barrutian ez ezik, alor politiko eta moralean ere harrotu ditu hautsak. Anarkosindikalismoa eta sozialismo libertarioa ditu gogoko: Ilustrazioaren ideal liberalen oinordekotzat dauzka. Bere izena konpromiso politikoari lotua ageri zaigu: zorrotz eta ozenki salatu ditu amerikarren atzerri politika eta inperialismoa.Intelektual gutxi izan da hain iraindua bere agintarien jokabide oldarkor eta doilorra kritikatzeagatik. Komunista eta antisemita dela aurpegiratu diote.

    Chomskyk ez du uste mendebaldeko demokrazietako hauteskundeak hutsalak direnik. Hauteskunde politikari esker, aurrera egin da ongizaterako bidean.Behin baino gehiagotan gomendatu du AEBetako demokraten alde bozkatzeko, errepublikanoei aurre egitearren. Demokraziaren kontrako eraso neoliberala salatu izan du askotan -gurean, ustezko ezkertiarrak dira demokraziaren kontra dabiltzanak!-.

    Gauzak hobetu daitezkeelakoan dago Chomsky. Ezaguna da etorkizunarekiko duen sinesmen sendoa. Gure esku dago ahal dugun guztia egitea. Gizartea aldatzea justiziazko ekintza da. Ez zaigu ekintzarako gaitasunik falta. Emakumeen mugimendua jartzen du Chomskyk eredu gisa, aldaketa nabarmena eragin baitu. “

  17. Espainierazko wikipediak Chomskytaz dionaren kalko bat da Suduperen artikulua.

    HEMEN

  18. Olariagak esaten duenaren harira: Kontua ez da Sudupe, izan, egilea den saikera on edo txarrena ezta ere plagiatzailea larrusendoa den ala ez (ikus Apaolazren esteka goian). Gainera arazoa ez da Olariagaren artikulua oraindik ez dutela argitaratu Beria-n. Azken finean, zenbait estatistika egingo bagenitu ziur nago artikulu gehiago ateratzen direla ‘alde bateakoak bestekoak baino, nolabait esate arren. Arazoa da zergatik Suduperen artikuluak argitzen diren Berria-n, eta zergatik gainera Sudupe modukoek horren seguru dauden argitaratuko direla.

    Orain dela hilabete batzuk Suduperi ezkerrari buruzko zeozer argitaratu zioten “Ideien nahasmendu handi baten aurrean” edo deitzen zena, eta hasi nintzen kritika bat egiten baina bertan behera utzi nion. Begiratu dut nire dokumentuen artean eta hara hor non nik neuk ere bere joera plajiatzaileaz jabetuta nengoen. Zera nion paragrafo batean:

    “Berria egunkarian argitaratuko ‘Intelektualak ezkerraren kontra’ ariketa manipulatzailean, bi liburu aipatzen ditu nagusiki: Michael Scott Christofferson-en Les intellectuels contre la gauche eta Daniel Hinderbergh Le procès des Lumières […] ilustrazioa, demokrazia eta arrazionalismoaren kontrako kritika berez ‘eskuindarra’ eta ‘erreakzionarioa’ dela baieztatzea okerra da. Nik ez dakit Sudupek Michael Scott Christofferson-en liburua irakurri duen ala ez. Sudupen idazten dituen bi pintzeladen arabera, ematen du zuzenean eta ia ia hitzez hitz itzuli dituela interentean liburuaren propagandarako egin diren erreseinetatik” .

    Baina esan bezala, arazoa ez da hori. Azken finean intelektualen plagioarena pecata minuta da dictum zahar hark ondo asko erakusten zuen bezala: autore bat kopiatzen duena plagiatzilea da, autore asko kopiatzen dituenari berriz intelektual deitzen zaio. Arazoa izan zera da: Sudupek, artikulua bukatu ondorengo esaldi honekin bukatzen duela: “Baina horretaz hurrengoan hitz egingo dugu”. Alegia, ezkerrak bere ipar-izarra galdu ote duen ala ez gaiari buruz “hurrengoan hitzegingo dugu” zion Sudupek. Eta gauza denen gainetik gakoa egon hor dago, azken esaldi horretan.

    Niri berdin zait Sudupek zein kopia, fotokopia edo manipulazio burdoekin datorren. Dagoeneko ‘patologia’ hitzak modukoak eta gzuti erabiltzen ditu eta ez ninduke batere harrituko Zizek, eta enparau pro-lacaniar maiteen ‘hipotesi komunista’ bera ere (gor)aipatuko balu hor nolabait. Azken finean edozein zeinu politiko edozeini irekita dago eta ez dago itsasoari mugarik jartzerik.

    Baina gakoa izan zera da: Esaldi hori (“Baina horretaz hurrengoan hitz egingo dugu”) ez dela halako konbentzio erretoriko bat-edo baizik eta Sudupek, bere buruan eman, segurutzat ematen duela Berria-n artikulu berri hori seguru-seguru argitaratuko diotela. Eta gakoa izan hori da. Izan ere, literati bigunez josita dagoen kultur-euskaltzalego subordinatuaren konplexu politikoen ondorioz, halako ka(ra)melo intelektual kalitate zero-pataterozkoak onartu egin behar direla ez dakit zein pluralismo edo tolerantziaren izenean.

    Uste dut nahikoa dela dagoeneko! Euskararen ‘ez-ideologiaren’ ideologiak ez du funzionatzen. Noizko gure artean The Guardian edo Le Monde edo El Pais moduko egunkari ‘independiente’ bat? Eta hor konpon Mari-Antton! Berria bizi dadila subentzioez zeren eta zein da bada irakurlego gehiengoa? Eta hala izanda, are eta gehiago, zergatik ez gara behingoz jabetzen gure indarraren eraginaz? Zergatik aurpegiratu behar ditut/ditugu egunero-edunero Itxaro Bordaren kapritxotxoak, Izkoren platitude ideolojikoak edo Lertxundiren euskarakeria moderatu insufribleak?

    l

  19. Berria egunkariari buruzko eztabaidarekin Pandoraren kutxa zabaltzeko arriskua duzue. Egia da, halaber, proiektu horri buruzko eztabaida serio bati nozbait heldu beharko zaiola. “Euskara hutsez dugun egunkari bakarra da” bezalako esapideak gerotik gerora ibiltzeko aitzakiak soilik dira. Finantziazioa, hizkuntza gutxitua,”denona” izan beharra… badago nondik hasi. Nire kasuan (harpidedun gisa) derrigorrezkoa egiten zait bigarren egunkari batetara jo behar izatea. Paradoxikoki, azken hau hobeagoa irudituagatik Berriara joaten dira nire sos apurrak; euskal kulturaren hobe beharrez dela gero eta zailtasun handiagoarekin sinetsiz. Nire kasua soilik bada, gaitzerdi orduan. Nire ustez, ordea, Berriak badu bere Damoklesen ezpata: euskara hutsezko egunkari hutsala bihurtzea.

  20. GARAn gaur elkarrizketa bat dator Rafael Aguirreri euskaldun autoktono subordinatuari buruz:

    2010ko abenduaren 12a

    GARA

    Asteko elkarrizketa : Rafael aguirre, una mirada a lo autóctono de la cultura
    «El caserío y la familia son la base del mantenimiento de la cultura vasca»

    Fermin MUNARRIZ I

    En su último libro se plantea los influjos externos en el «modo de ser vasco». En plena globalización, ¿qué es ser vasco?

    Creo que lo primero es sentirse vasco, perteneciente a una comunidad determinada, a un espacio geográfico, y sentirse poseedor de una serie de valores de tipo cultural; también desde el punto de vista económico, con unas facetas determinadas que nos ha dejado la historia de los últimos doscientos años. Es un sentimiento de pertenencia a una comunidad como existe en cualquier espacio geográfico. En nuestro caso es más acentuado porque, quizás, no hemos alcanzado esa frontera que para unos está en un límite y para otros un poquito más lejos…

    ¿Además de los sentimientos y de la cultura y el idioma, hay otros ámbitos que articulan una comunidad; por ejemplo, la organización social, la economía, las costumbres…?

    Al sentimiento de ser vasco se unen elementos como los que apunta. Primero el idioma, ese milagro de supervivencia que, rodeado por lenguas romances durante tantos siglos, se ha mantenido hasta nuestros días; por supuesto, en una cultura con una singularidad muy peculiar. También están las costumbres, las tradiciones y un folclore absolutamente insólitos, singulares y totalmente distintos, no solamente de lo que existe alrededor, sino también de otros lugares del mundo, y que además impregnan la parte de la comunidad vasca más autóctona, el mundo rural. Todos esos aspectos marcan un territorio y dan una peculiaridad a nuestra sociedad y la definen.

    Se pregunta usted en su libro y yo se lo vuelvo a plantear: «¿Cómo es posible que estos rasgos definitorios de lo vasco han podido llegar hasta nuestros días relativamente incólumes?»

    Influyen varias razones; la primera es la configuración del territorio, con una orografía formada por valles y pequeñas cadenas de montaña que impiden el acceso fácil y que hacen que algunos territorios se mantengan incólumes al asalto de otras tradiciones. También esa geografía ha mantenido espacios familiares donde la transmisión oral ha sido fortísima. El caserío -el baserri- ha sido la base de ese mantenimiento. El apego a la familia, que en todos los sitios es muy fuerte, aquí ha sido particularmente intenso. Todos los que han estudiado el tema, desde Wilhelm Humboldt o Rodney Gallop hasta José Miguel Barandiaran, apuntan a lo mismo: ese sentido de pertenencia a la familia y a una comunidad, transmitido a través de los valores del baserri -que es donde se transmiten las creencias, el idioma, las costumbres- ha sido un factor fundamental de mantenimiento de la cultura.

    ¿Qué papel ha tenido la mujer en esa transmisión cultural?

    Más importante que el del hombre, sin duda. El hombre tenía contacto con el mundo exterior, la mujer estaba recluida en el baserri o el pueblo. Por ejemplo, los arrantzales salían en la trainera de pesca, ponían la vela y, con viento este, viajaban hacia Occidente; allá descargaban la captura y volvían. Ellos tenían un contacto con otras culturas. Hay estudios de finales del siglo XIX y comienzos del XX sobre las sazoneras y conserveras de Getaria, por ejemplo, que dicen que el 90% de las mujeres no sabían prácticamente una palabra de castellano; no tenían relación con el exterior. Otras mujeres vendían los productos del campo en las ciudades y aprendían un poco, pero era el hombre el que tenía mayor contacto con las lenguas que lo rodeaban. La mujer era prácticamente monolingüe y era la que se encargaba de la educación de los hijos y la que transmitía el idioma sin ningún tipo de interferencias.

    ¿Cómo influye el declive del mundo rural en la desaparición de los rasgos autóctonos ?

    El declive rural ha sido progresivo pero se ha acelerado hace treinta o cuarenta años, coincidiendo con la llegada de la democracia y la oficialización del euskara. Los jóvenes se han incorporado al euskara a través de la enseñanza, de una manera que antes parecía imposible. De hecho, el euskara se ha introducido en nuevos ámbitos urbanos. Y ahora los jóvenes de 30 años para abajo se pueden comunicar en euskara; unos con más dificultad que otros -dependiendo del modelo educativo elegido- pero la inmensa mayoría lo ha incorporado. Sin embargo, en el mundo rural determinadas costumbres se han mantenido pero otras han desaparecido casi por completo; por ejemplo, el herri kirola, que en castellano se llama deporte rural y está muy bien definido. El descenso de público y afición es realmente dramático. Determinadas costumbres del país se han venido abajo.

    ¿Cuáles han sido los principales influjos externos en ese modo de ser que usted menciona?

    Han sido variados, según el área, pero también hay campos en los que no ha habido prácticamente influjo. En el baserri, por ejemplo, al ir por Bizkaia -con unas características muy clásicas: vertiente a dos aguas, grandes aleros, vanos…- y pasar a Cantabria, el tipo de vivienda rural cambia completamente.

    En el mundo naval se adopta en todo el Cantábrico -al menos en la pesca- la construcción en liso, no en tabladillo al estilo mediterráneo. Este mundo está mucho más influido pero aquí se hacen embarcaciones más ágiles, mejor construidas. A medida que vas hacia el oeste, cogen peso, se hacen más rudas, tienen menos estilo… Las embarcaciones de cabotaje, en cambio, son prácticamente iguales.

    El deporte rural es absolutamente autóctono; sin embargo, los juegos infantiles eran exactamente los mismos que se jugaban en otras culturas.

    Nuestra danza tiene unas particularidades propias y definidas. Como en otras costumbres, cuanto más te centras en Gipuzkoa y Bizkaia, sobre todo en las zonas más vascófonas, más distintas son de las danzas mediterráneas. Como dice Juan Antonio Urbeltz, están cargadas de un dinamismo enorme, requieren gran carga de energía física… También diríamos que el traje no tiene tanta importancia.

    En instrumentos musicales, el txistu se identifica con los momentos más solemnes del hombre y la mujer vascos, pero es un elemento común a otras culturas: es un tubo con tres agujeros en el que se proyecta aire; los primeros son huesos humanos que aparecen en la prehistoria, en el neolítico. Sin embargo, el instrumento que más define en este momento a los euskaldunes es la trikitixa. Está documentado que nos llega con los trabajadores que construyeron los trenes de los Alpes a mitad siglo XIX y que vinieron aquí a hacer el tramo más difícil del ferrocarril del norte -de Zumarraga a Alsasua-. En sus equipajes trajeron el acordeón diatónico y lo introdujeron precisamente en esa zona. La trikitixa se ha incorporado a nuestra cultura.

    Usted ha estudiado el deporte autóctono. ¿Qué papel tiene en la idiosincrasia de un pueblo?

    Tiene mucha importancia. Todas son modalidades que surgen espontáneamente; son trabajos que el baserritarra realiza cada día: tiene que cortar la hierba para alimentar al ganado cuando esté estabulado; tiene que crear unas cercas con enormes piedras que tiene que levantar y poner en su sitio; tiene que coger la aizkora y salir al bosque para cortar la madera para sus utensilios y para el fuego del hogar; sale con sus bueyes a labrar la tierra… Y el baserritarra ha hecho que todas estas manifestaciones del trabajo diario se conviertan en un desafío al vecino y se hayan transformado en deportes, juegos o diversiones, donde tiene un papel fundamental la apuesta.

    ¿El deporte rural vasco tiene algún tipo de paralelismo en otras regiones del mundo?

    Rotundamente, no. En Australia podría compararse, en cierto modo, lo que es la aizkora pero con algunas diferencias. Los australianos documentan su origen hacia 1870-80; podría haber relación con un pequeño grupo de los primeros inmigrantes vascos que llegaron allí. Hay dudas de si existía algo allá previamente; lo cierto es que los vascos introdujeron de alguna forma el deporte de la aizkora. Y en Australia, el deporte nacional, aparte del rugby, es el hacha. Yo he estado en diversas zonas del país y he comprobado que en Nueva Gales del Sur, por ejemplo, había diez mil licencias de aizkolaris; pero las pruebas no tienen nada que ver con lo nuestro: son a un tronco, de eucalipto, muy rápidas… Las características son muy distintas.

    Por otra parte, recientemente han estado aquí segalaris austriacos. En las fiestas del pueblo hacen competiciones que duran cinco minutos. Aquí, los segalaris, como todo deporte autóctono, han bajado muchísimo por esa desaparición del mundo rural, pero hace treinta años las apuestas eran de dos horas cortando hierba y atraían a miles de personas.

    Más que juego por disfrute parecen modalidades extremas relacionadas con la fuerza, con la resistencia…

    Efectivamente, y basadas en la apuesta. Los lasterkaris o korrikalaris han desaparecido por la proliferación de otras pruebas populares, maratones, etc… pero en el pasado había pruebas Getaria-Zarautz-Aia que eran habituales en los desafíos. Otra muy frecuente, a principios de siglo XX, era Tolosa-Pamplona e incluso Tolosa-Pamplona-Tolosa. Todas las pruebas eran de una dureza extrema.

    En los juegos folclóricos de las Highlands en Escocia sí hay levantamiento de piedra, pero se levanta una de 25 o 30 kilos y se lanza, y es dentro de un marco totalmente folclórico; no hay la «salsa» de las apuestas.

    Las pruebas del arrastre de piedras de bueyes, ahora están muy limitadas -los akuilus no pueden herir al animal-, el peso de la piedra tampoco puede pasar de una determinada carga… Antes las pruebas eran de una hora de duración. En el caso de los aizkolaris ha habido desafíos que han pasado de las cuatro horas y media… Son pruebas llevadas al extremo; lo otro son juegos de diversión, pero lo nuestro son pruebas de una energía física absoluta…

    ¿Tal vez por eso ha quedado la mujer fuera de este espacio?

    Efectivamente, pero en otros deportes también ha ocurrido. La mujer se ha incorporado al deporte hace muy poco tiempo, con una excepción que a veces olvidamos: las raquetistas en pelota, en los años veinte y treinta. Jugaban con raqueta o con paleta y pelota de goma en el frontón. Y había apuestas; eran profesionales. Todas se llamaban «Txikita de tal»… Llegaban a jugar en Madrid; no olvidemos que el siglo pasado se jugaba a pelota en los cinco continentes y en sitios como Shanghai, Singapur, Manila, California…

    Conforme la sociedad se urbaniza van desapareciendo deportes autóctonos. Sin embargo, la pelota y las regatas parecen vivir una época dorada…

    Son las dos manifestaciones con mayor éxito social. No obstante, en la pelota encontramos fotografías antiguas con afluencias muy notables. La pelota se ha concentrado especialmente en una modalidad: la mano, pero ¿qué pasa con las demás? El remonte está subsistiendo en Galarreta pero acude muy poca gente. En cesta punta también es prácticamente testimonial lo que se hace en Gernika y Markina… El trinkete se mantiene en Iparralde, pero le falta algo porque la legislación francesa prohíbe apuestas en los espectáculos deportivos…

    Las estropadak, efectivamente, tienen atracción social y mediática pero en los años veinte y treinta había incluso más público que ahora. Viendo algunas fotografías te quedas realmente sorprendido.

    ¿Quién sería para usted el gran deportista vasco por méritos?

    En este momento, Xabi Alonso es nuestro deportista más universal. Y como personaje más conocido, quizás sería José Luis Korta, que es un hombre tremendamente mediático y además ha hecho muchísimo por el remo. Dentro de la aizkora, Mindegia ha sido un fenómeno y, a pesar de tener 61 años, sigue compitiendo a altísimo nivel…

    ¿Qué opina de la demanda de selecciones vascas? ¿La oficialidad serviría también para estimular estas modalidades?

    Sí, aunque para la supervivencia de los deportes autóctonos, yo creo que no porque sería difícil una confrontación con otra selección exterior. Bueno, hace cinco años organizamos el Campeonato Mundial de Aizkolaris entre Estados Unidos, Australia, Nueva Zelanda y la selección vasca en Illunbe. Siguiendo las indicaciones de Martxel Toledo [coordinador de ESAIT] nos acomodamos a las directrices de banderas, himnos… y fue una cosa muy solemne en ese aspecto.

    Para hacer una selección -sobre todo si lo quiere la gente-, tiene que ser de un deporte que se practique en otros sitios. Yo creo que sería un bonito motivo de referéndum; la pregunta habría que matizarla: qué espacios abarca, etc… pero me parece muy interesante.

    Luego, ese debate de Euskadi/Euskal Herria me parece… No creo que haya que meterse en muchas historias… La diferencia está en que Cataluña tiene cuatro territorios muy marcados y nosotros tenemos… según la interpretación de cada uno. Es más extenso, más vago, lo político no se corresponde con lo cultural… Hay territorios que se incluyen en las siete provincias pero no se sienten pertenecientes a la comunidad, como sería, por ejemplo, el sur de Navarra. Pero la existencia de una selección -sea cual sea el título que tenga: Euskal Herria o Euskadi- me parece fundamental.

    ¿Ve en las nuevas generaciones interés por conocer y transmitir las señas de identidad vasca?

    Ahora es más fácil acceder al tema fundamental, que es el idioma; antes había que hacer un acto de fe, había que sacrificarse para llegar a ese conocimiento y mantener aquello… En general, sí creo que la gente es consciente, pero tampoco veo a los jóvenes muy interesados; por ejemplo, no entiendo cómo no hay más jóvenes que toquen la trikitixa. En otros lugares, los instrumentos autóctonos se enseñan en la propia escuela. Creo que debería haber más apoyo a la música autóctona. No veo una conciencia muy clara de que haya que mantener esos signos de identidad. Otro ejemplo: los grupos de baile. Tuvieron una vida gloriosa en los años sesenta y setenta… Ya prácticamente han desaparecido. Da pena que sea así; pero, a la hora de decidir, los jóvenes tienen tantas opciones, tantos deportes, tantas estudios complementarios… que el tiempo para los hobbies es mucho más reducido.

    ¿Tal vez la globalización nos está uniformando?

    Sin duda, en todos los aspectos. Hace dos generaciones, si alguien quería hacer deporte tenía el fútbol o la pelota… Tal vez un poco de atletismo… Ahora, en cambio, tienen todo tipo de modalidades. Pero además se multiplican las opciones; antes había ciclismo y ahora hay no sé cuántas modalidades de bicicleta. Hay una globalización y, en consecuencia, una disminución de la práctica de cosas autóctonas a todos los niveles: la danza, la música, el deporte…

    Usted ha trabajado muchos años en el ámbito del turismo. ¿De qué manera influye este fenómeno en una sociedad?

    El turismo no nos quita absolutamente nada. Aquí no se ha instalado una población estable como en el Mediterráneo, donde tampoco creo que influya mucho porque hacen núcleos cerrados. Incluso podríamos decir al revés: al turista le encanta ver lo que es distinto a su tierra.

    ¿Cree que un turista que llega a Euskal Herria percibe estar en un país diferente a sus vecinos?

    Depende… El turismo estatal es el mayoritario… Por otra parte, el turismo que recibimos es de un nivel cultural y económico superior a otras zonas; aquí no existen los clásicos grupos de ingleses o de alemanes que viajan para beber… Aquí se viene con otro interés; y la prueba está en que se va a ver el Guggenheim, se viene a comer en restaurantes de estrellas… La gente que viene aquí está más concienciada, ha elegido porque piensa que es un territorio distinto y percibe y sabe que es una comunidad diferente. Antes se tendía a identificar el País Vasco con la violencia pero creo que esto se ha superado ahora y la gente viene con conciencia de que llega a un sitio con personalidad.

    ¿Esa personalidad puede ser incluso un atractivo turístico?

    Sin duda. El turismo de un cierto nivel -aparte de sol y playa- se mueve por otras razones. ¿Qué espectáculo tiene gancho para atraer gente? En las regatas, por ejemplo, no ves extranjeros… Quizás no se venden bien los espectáculos como la pelota. Recuerdo que con los grupos de ciudades hermanas hacíamos un recorrido típico que era comer en Getaria y, a la vuelta, íbamos a Galarreta a ver remonte, que es una modalidad preciosa, y se quedaban alucinados…

    ¿Tal vez no sabemos vender nuestros propios productos?

    Así es, pero no sabemos venderlos ni para nosotros mismos…

    «Nire aitaren etxea defendatuko dut», escribía Aresti. ¿Es tal vez eso lo que ha permitido sobrevivir la personalidad vasca?

    Creo sinceramente que sí. Es el ámbito familiar, tan fortísimo en el mundo vasco, como el baserri, donde se ha dado la transmisión de virtudes, de creencias… Creo que Gabriel Aresti tenía toda la razón: la casa del padre es la base de la cultura.

  21. true true… egia subordinazioaren paradigma ematen zaigula hemen bete betean, hala eta guztiz ere: ematen du atsegin zaigula!

  22. !9. komentarioan esan nahi nuena hobeto ulertzeko, baliagarria izan daiteke GARA(2010.12.12)ren editorial hau:
    http://www.gara.net/paperezkoa/20101212/237522/es/El-valor-periodismo—retrato-obsesiones——-poder-una-moraleja

    El valor del periodismo, el retrato de las obsesiones del poder y una moraleja

    Las perspectivas desde las que se puede analizar el fenómeno Wikileaks son multiples y todas ellas tienen elementos interesantes para el debate público. Desde la perspectiva de la geopolítica, el espionaje, la diplomacia, las nuevas tecnologías, la cultura política… el caso Wikileaks contiene cuestiones centrales que afectan a la manera en la que se organizan las sociedades y las relaciones internacionales, cuestiones que afectan al concepto mismo de democracia. Es significativo que aquellos que desean evitar las implicaciones políticas profundas de estos debates intenten reducir la cuestión al concepto de seguridad. Que los responsables de la muerte de miles de civiles en Irak y Afganistán acusen a Wikileaks de «poner en peligro la seguridad de personas» es una muestra de cinismo en estado puro.

    Sin embargo, a falta de conocer aún la mayor parte del contenido de los cables filtrados, uno de los debates más interesantes que está promoviendo este caso es el relativo al periodismo y su función social. Un oficio que, en palabras de Ryszard Kapuscinski, no es apto para cínicos. Las filtraciones de Wikileaks en Internet y su publicación en medios de comunicación tradicionales han roto algunos de los esquemas clásicos sobre este oficio. Se dan además en un contexto donde a las crisis estructurales en la economía y la política se les suma una crisis particular: la de los medios de comunicación, en general, y más en concreto la crisis de la prensa escrita. La decadencia de esos medios contrasta con la evidencia de que una sociedad necesita de los mismos para poder defenderse de los excesos de poder.

    El documentalista John Pilger, conocido por sus reportajes en la guerra de Vietnam y quien, junto al cineasta Ken Loach, ha presentado sin éxito garantías económicas ante la corte de Westminster para pagar una fianza al fundador de Wikileaks, Julian Assange, lanza precisamente mañana un nuevo documental titulado «The war you don’t see» (La guerra que no ves). En él denuncia la manera en la que los medios de comunicación afines al establishment reniegan de su función social para justificar guerras y desmanes de todo tipo. El documental es, ante todo, una reivindicación de la función social y política del periodismo. En contraposición a esa concepción del periodismo, Pilger denuncia lo que él denomina «escenografía estatal»: la puesta en escena por parte de algunos medios de comunicación de los intereses de mandatarios y poderosos. El periodista australiano afincado en Londres analiza, por ejemplo, la labor de la BBC en la ocupación de Irak, con testimonios de algunos de los enviados de la cadena que hacen un sincero ejercicio de autocrítica. Como no podía ser de otra manera, también analiza el fenómeno de Wikileaks.

    En este caso, poner la lupa sobre la banalidad de algunos cables o sobre aspectos anecdóticos supone ceder ante quienes quieren ocultar la verdad. En este momento el debate no es sólo sobre la información, que en el fondo no viene sino a confirmar lo ya denunciado por diferentes organizaciones humanitarias y de izquierda en torno a las barbaridades perpetradas bajo la justificación de la «guerra contra el terror». El verdadero debate es, ante todo, el relativo a los valores sobre los que debe pivotar una sociedad democrática, sus instituciones y también los medios de comunicación. Destacan entre estos últimos el derecho a la información, la necesidad de tener mecanismo de control sobre el poder, la capacidad de destapar las actividades ilegítimas del mismo, la libertad de expresión, la tarea de fiscalizar a las instituciones, la obligación de denunciar las injusticias… Cuando de manera pretendidamente inocente se contraponen libertad y seguridad es de la negación de todos esos valores de lo que realmente se está hablando.

    La obsesión, una mala consejera

    Retomando la cuestión de los cables, cabe destacar que los hasta ahora publicados muestran claramente las obsesiones de unos y otros. En el caso español, resulta significativo en ese sentido el cable relativo al caso de Iñaki de Juana, en el que el ministro del Interior, tras asumir la fabricación de un proceso judicial para mantener al preso político vasco en la cárcel, acepta ante su interlocutor que, visto con perspectiva, aquello fue un error. También es reseñable la manera tan clara en la que los representantes estadounidenses ven los costes de las obsesiones del PP. Algo que ellos mismos padecieron al apoyar la resolución de la ONU sobre el 11-M.

    La política española tiende a menudo al absurdo, como si de una película cómica se tratara. El caso de los cables filtrados recuerda también a la película «Quemar después de leer», de los hermanos Coen. Al final de la misma un jefe de la CIA le pregunta a su subalterno qué es lo que han aprendido sobre la absurda concatenación de hechos que ocurre durante la película. El oficial le responde que no lo sabe, a lo que su superior responde: «espero que hayamos aprendido a no hacerlo de nuevo», aun sin ser capaz de entender qué es lo que realmente ha ocurrido. Vistos los cables, de cara al futuro es de esperar que tanto el Gobierno español como el principal partido de la oposición hayan aprendido «a no hacerlo de nuevo».

Leave a Reply