Manifestu atzeratua: irakurketa kritikoa

By • Nov 1st, 2010 • Category: Atal Berezia, Azterketak eta Azalpenak

* Literatura Eskolako lehen saioko Hitzaldia

Maria Colera-ren sarrerako hitzaldia

MANIFESTU ATZERATUA: IRAKURKETA KRITIKOA

[Manifestu atzeratua (1968) poema osorik HEMEN]

1. Lehen pausoak

Poemak izenburutik bertatik aitortzen digu manifestua dela. Eta horrek hasieratik baldintzatuko du egingo dugun testuaren irakurketa bera. Hau da, herriaren askatasunari buruzko proiektu ideologiko eta politikoa publiko egin nahi duen Azurmendiren poema honek ez ditu onartuko betiko hurbilketa filologiko eta historizistak, eta literatur kritikaren eta baita literaturaren beraren irakurketa klasikoak ere (gaur egun batez ere indarrean daudenak) albo batera uztera garamatza. Testua eta gizartea parekatuta proposatzen dira manifestu/poemaren uztarketa horretan eta hortaz, poema ezin da estruktura isolatu bezala agertu; egiturok (testua eta gizartea) ezin dira maila ezberdinak bailiran bereizi.

“Manifestu atzeratua”ren irakurketa, beraz, ikuspegi kritikoa eta literatura bera ulertzeko modua baldintzatuko dituen hasierako planteamendu batekin hasiko dugu. Joseba Gabilondok “teoria posmoderno”[1] izendatutako horien “erretorika epistemologikoaren izaera topologikoaz” (Gabilondo, 2006, 93) hitz egiten du artikulu baten. Bertan azaltzen da jarrera modernoak erakusten duen sakoneko egitura bakar eta egia unibertsalak azaleratzeko helburuaren aurrean, irakurketa postmodernoek errealitateari diskurtso izaera ematen diotela (beste testu mota ezberdinak bezala), eta horrela, unibertsaltasunaren eta arrazionalismoaren legitimazioari uko egiten diotela: “diskurtso kritikoek egiazkoak edo salbaziozkoak baino gehiago, estrategikoak, partzialak eta eraginkorrak izatea dute xede” (Gabilondo, 2006, 94). Testuinguru honetan adierazten du Jacques Derridak ez dagoela testua besterik, eta aldi berean ez dagoela testu-kanpoa baino (Derrida, 2007, 67); eta bide beretik esaten digu Gilles Deleuzek literatura gure barnean “Ni” esateko gaitasunik ez duen hirugarren pertsona bat sortzen denean soilik hasten dela (Deleuze, 2009, 13). Gayatri Spivakek, era berean, jarrera modernoak, unibertsalkeriak eta diskurtso inperialistak duten erlazio zuzena uzten du agerian zera dioenean:

Desde el momento en que establecen la verdad de este descubrimiento, empiezan a ejecutar [perform] los problemas inherentes a la institución de producción epistemológica, en otras palabras, de producción de cualquier tipo de “verdad”. […] las “verdades” sólo pueden apuntalarse por medio de exclusiones estratégicas, declarando oposición allí donde hay complicidad, negando la posibilidad de la aleatoriedad, proclamando un origen o un punto de partida provisional como fundamento (Spivak, 2010, 151).

Poemak hartzen duenaren ildo beretik, inperialista (baztertzailea) den posiziotik aldendu nahi du gure diskurtsoak, eta horregatik, esan bezala, ez ditugu jarraituko (eraldatzeko ez bada behintzat) ikuspegi filologiko estrukturalista edo historizista klasikoak.

Esandakoa kontuan hartuz gero, manifestu/poemari, “narratiba literarioa” den heinean, teoria balioa emango diogu, kultura eta pentsamendu produkzio hegemonikoak desegiteko gai den errealitate eraikuntzarako diskurtso kritikoa eta ideologikoa (Mignolo, 2003, 184). Crítica y clínican literatura osasunari (eta ez eldarnio edo gaixotasunari) lotzen zaio, iraganean oinarritzen ez den eta falta den/zaigun herri bat asmatzeko gai denean (Deleuze, 2009, 15).

El delirio es una enfermedad, la enfermedad por antonomasia, cada vez que se erige una raza supuestamente pura y dominante. Pero es el modelo de salud cuando invoca esa raza bastarda oprimida que se agita sin cesar bajo las dominaciones, que se resiste a todo lo que la aplasta o la aprisiona y se perfila en la literatura como proceso (Deleuze, 2009, 16).

Joxe Azurmendiren manifestu/poema honek, horrenbestez, hor lortzen du daukan indar eta gaitasun kritikoa: bilakaeran dago eraikita, eta bilakaeran eraikitzen du herri librea, ustezko oposizio absolutu, erakuntza zapaltzaile, ezinbesteko esentzia edota balio unibertsalen aurrean.

2. Ihes-lerroak

Esan berri dugu “Manifestu atzeratua” prozesu bezala dagoela josita, hasiera eta bukaerarik gabe etengabeko bilakaeran. Jatorria iragana baino urrunago dagoen “haratago”an (the beyond) ezarritako kultura higiezinaren (Bhabha, 2008, 1-12, 209), eta Beste oposatu estatiko eta baztertuaren beharrizana duen (Grosssberg, 2003, 154) identitate diskurtso modernoari aurre egiten diola, herri librearen eraikuntzan. Idazketa estrategia horretan sartu eta parte hartzeko “ihes-lerro”en[2] (lignes de fuite) planteamenduarekin abiatuko dugu gure irakurketa. Bitasun oposatuz eraikitako makinak dira modernitatetik eratorritako identitateak, eta dikotomizazio horren aurrean, ihes-lerro bidez artikulatutako testu bezala irakurriko dugu “Manifestu atzeratua”. Hau da, bi termino posibleen bitartetik igaroko dira lerrook, eta bitasuna bilakaerara bultzatuko dute mapa sozialean: “resituar los puntos muertos sobre el mapa, y abrirlos así a posibles líneas de fuga” (Deleuze, Guattari, 2008, 33).

Lehenengo bertso-lerroetan bertan egingo dugu topo jarraituko ditugun hiru ihes-lerroekin. Eta poema irakurri ahala, agertzen eta desagertzen joango diren ihes-lerrook euren artean konektatuta dauden multiplizitate izaera erakutsiko digute:

Panfleto bat idatzi nizun

kondenatu nahi banauzu

injustiziarik kometa ez dezazun.

Foucaultek zioen bezala, konfesioak bi baldintza beharrezkoak ditu: batetik, hitz egiten duen subjektua —enuntziatuko subjektu bera— eta, bestetik, bestearen presentzia —konfesioaren ekintza inposatzen duenaren eta epaitzeko, zigortzeko edo barkatzeko parte hartzen duena— (Foucault, 2006, 65). Hasiera honek, hortaz, konfesioaren egitura errepikatzen du. Egia bakar ukaezinaren diskurtsoa produzitzeko tresna nagusietakoa bilakatu da konfesioa[3], eta gorago azaldu dugun modernitateko tradizioaren barnean, autoritatearen arabera (aita, profesorea, doktorea, edota Estatua bera) egindako egia artikulazio hori subjektuaren eraikuntza prozesuaren parte bilakatu da, besteen menpe uzten gaituen subjektibazio bide bezala (Rose, 1991, 240; 1998, 44): “la confesión aventaja a cualquier otra prueba. Les es hasta cierto punto trascendente; elemento en el cálculo de la verdad, es también, el acto por el cual el acusado acepta la acusación y reconoce su legitimidad” (Foucault, 2009, 44).

Identitate modernoa eraikitzeko ezinbesteko tresna da konfesioa, eta Azurmendiren poemak, esan dugu bezala, identitate modernoaren eraikuntza zalantzan jarriko du erabat bere proposamenarekin. Horregatik, konfesioaren errepikapen hori erabat ironikoa bihurtuko du sarrera honetan, inposatutako arauak errepikatu eta, errepika horretan, zalantzan jartzeko. Linda Hutcheonek gogorarazten dizkigu ironiaren balio subertsibo eta transgresoreak[4] eta ildo horretatik, bitasun oposatuen makina ironiaren bidez berreraikiko du landuko ditugun ihes-lerroei, aztarna ezberdinen bidez, lekua egiteko: panfletoa, kondena, eta (in)justizia.

o   Panfletoa:

Ironia horri lotuta agertzen da “panfletoa” ihes-lerroan. Panfletoak liburuxka denigratzaileak dira, izaera agresibodun lanak. Eta panfleto izaera horrekin sistema-mundu modernoaren iruditeria eraikitzen lagundu duten diskurtso ezberdinak jartzen ditu zalantzan poemak. Walter Mignoloren esanetan:

el imaginario moderno se estructuró sobre cinco ideologías básicas. Una —el cristianismo—fue dominante en la primera modernidad, durante los siglos XVI y XVII. Otras tres surgieron después de la revolución francesa […]: el conservadurismo, el liberalismo y el socialismo (marxismo) secular. […] Finalmente, el colonialismo fue la quinta ideología (Mignolo, 2003, 29).

Unibertsalkeriaren iruditeria aldakorra sistema-mundu modernoaren egituraren parte da. Mundua kristautzeko helburuarekin filosofia kristauak egin zituen unibertsalen inguruko eztabaidak proiektu global bilakatu ziren, gero, munduaren sekularizazioarekin, ezagutza hori arrazoiari eta teoriari lotzeko (Mignolo, 2003, 218). Poeman zehar etengabe bistaratu eta ezkutatzen doan ihes-lerroaren konstantea da hau. Iruditeria modernoaren parodia bezala, Egia eraikitzeko erabili dituzten testu motak (ebanjelioa, filosofia lezioak, liburu handiak) eta diziplinak agertzen zaizkigu. Hau da, gure herria diskurtsootatik kanpo gelditu dela adierazteko edota testuok libertatea ukatzen digutela gogorarazteko egiten dizkigu poemak erreferentzia horiek. Baina ezin erabili gure herria ukatu eta baztertu duten diskurtso berdina herria askatzeko, eta horregatik panfletoa da irakurtzen duguna; ezin modernitatearen klabe berdinean hitz egin modernitatea apurtzeko, eta horregatik anti-diskurtsoa eraikitzen digu: “ez, ba, bilatu kondaira unibertsalen liburu / handietan gure inperiorik”; aurrerago “Eta gure herriak ezin du irabazi / […] zeruko bidea gotikoa dela pentsatzen badute / ebanjelioak aldapatsu dena diolako”; eta,

Irainetako nagusia, Abandoko

txapela, Campionen romantizismoa,

langileri klasea ta humanismoa

eta unamunismoa

(eta haren euskaldunondako

parajodak)

(baina honezkero ez digu Iparragirrek

arparik gehiago joko)

eta filosofia guztietako lezioak

eta etika lorero guztiak

eta Europa etabar.

Arrazionaltasunaren, zientziaren eta filosofiaren izenean enuntziazio posible bakarraren lekua hartu du arrazoi modernoak (Mignolo, 2003, 185), eta poemak salatzen duen bezala, gizatalde isilduak eraiki ditu horrek. Gizatalde “isiltzaileen” aurrean, beraz, Mignolok “mugako pentsamendu” izendatu duenaren antzeko posizioa hartzen du “Manifestu atzeratuak”, hau da, oraindik unibertsal abstraktuen babespean ezagutza forma kritikoetatik abiatu beharrean, mendebaldeko metafisikaren mugak agerrarazten egiten du lan Azurmendiren testuak, eta Estatu-nazioaren eraikuntza europarrak arrazoi modernoarekin duen erlazioa agerian uzten du horrela, Euskal Herri librearen defentsan (Mignolo, 2003, 135-153). Azken finean zera aldarrikatuko du: “Haragi honek nahi du libre, / ez filosofia batek, ez klasetasunak / ez teologiak. Pinua pinudiak / definituko balu bezala”.

o   Kondena:

Lehenago esan dugunez, panfletotik tiraka irakurri dugun ihes-lerroa konektatuta agertuko zaigu orain azaldu nahi ditugun beste biekin. Kondenaren kasuan, konfesioari lotuta ikusi ditugun subjektu konfesatzaile eta kondenatzaileak ageri dira “kondenatu nahi banauzu” bertso-lerroko zuk-ni aditz egitura horretan. Bigarren ihes-lerroan, bada, poemak agentzia dikotomiko horri nola erantzuten dion ikusiko dugu. “‘la lengua carece de toda misión’ […] que no sea la que le asigna el Estado y la que le asigna la creencia metafísica en la transparencia del lenguaje científico, esto es, su capacidad presupuesta de reflejar la realidad de los mundos “sociales” y “naturales” (Mignolo, 2003, 140) eta Estatu-elebakartasun horretatik arrazoiaren itzalpean eraikitzen dira identitate espainol eta frantsesa, baina baita euskaldun identitate oposatua ere. Mignolok “barne kolonialismo” kontzeptua darabil diferentzia koloniala zapaldutako gizataldeak Estatu-nazio modernoaren egituran birformulatzeko ekintzari (Mignolo, 2003, 270), eta akusazio bera egiten dio “Manifestu atzeratuak” gure herriari: “Hauxe baita gure engainu azkenekoa: / libre izan nahia justifikatu behar dugula / pentsarazi digute / lehen kanpotik eta barrutik orain”. Spivakek, horrela azaltzen du diskurtso menderatzailearen aurrean ustez aurkako jarrerak hartzen duen ikuspuntua:

ninguna perspectiva crítica con el imperialismo puede convertir al otro en un sí-mismo, porque el proyecto del imperialismo, históricamente, ha refractado siempre ya lo que podría haber sido un otro inconmensurable y discontinuo, convirtiéndolo en un otro domesticado que consolida el sí-mismo imperialista (Spivak, 2010, 136).

Poema osoan zehar, izena hartzen duten pertsonaien atzean diskurtso baztertzailea eta isiltzailea errepikatzen duen euskalduntasun otzandua aurkituko dugu. Hau da, kanpotik ezarritako lege eta egia bakar izaera hartzen duen ideologiak “beste natiboa”ren figura “norbera” inperialistaren errepika bezala ezarriko du[5]. Horrela bi ihes-lerroak elkarri lotuta agertzen zaizkigu: diskurtso unibertsalak, eta Egia hauen eraikitzaileak barrutik eta kanpotik.

Eta San Inazioren, Xabierren, Txurrukaren
eta Elkanoren eta Habeas Corpus-en
eta nik dakit noren
gomendio guztiak biltzen
eta banatzen
saiatu zaizkigu gure kausaren
abokatuok. Libre izateko
inoren baimenik beharko balitz bezala.
Herri izateko inoren gomendiorik
beharko bagenu bezala.
Horiek libertaterik
ekarriko baligute bezala.

Goiko aipu honetan uztartuta ikus ditzakegu espainiar inperioa, eliza eta euskaldunak. Eta poeman zehar beste euskalduntasun esentzialista, otzandu ezberdinak uzten dira agerian, konfesioaren figuran boterearen diskurtsoa berreraikiko luketen subjektu konfesatzaile posizioan: Magdalena Larralde, foruzaletasun eta euskaldun fededunaren irudia; era berean, “txeke zuri faltsu baten antzean / Gernikako arbola bat asmatu diguten arren / libre nahia bekatu balitz bezala, /aitzakiaren bat beharko bagenu bezala”; edota Jorge Oteizaren pentsamenduari erreferentzia eginez, “Agina-ko zero bat zen / gure inperio guztia. / Ta euskalduna konforme zegoen”. Guzti honekin, balio unibertsaldun euskalduntasun esentzialistaren menpekotasuna uzten du poemak agerian etengabe, eta euskalduna agentzia propioz identitatea eraikitzen saiatu den guztietan, “norbera” inperialista errepikatu duela salatzen du. Era honetan, manifestu/poema hau Spivaken “Can the subaltern speak?”[6] (Spivak, 277-304) galdera ezagunari baiezko erantzuna emateko saiakera bezala ikus dezakegu. “Deklaratu behar diot kaleari / gure jauntxoak ez direla / sekula gure herria izan ta izango” aldarrikatzean, orain arteko diskurtsoak ukatzen ditu, modernitatearen mugak salatuko dituen narrazioa eraiki eta herri librerako bidean bide berriak subalternotasunetik sortzea proposatzen du.

o   (In)justizia:

“Injustiziarik kometa ez dezazun” bertso-lerroa orain arte esandakoarekin irakurtzen badugu, berez sortzen dira ihes-lerroen arteko loturak. Norena da justizia? Nork aplikatzen dio, eta nori, justizia hori? Zer filosofia edo zientziaren arabera eraiki da justizia hori? Hasieran komentatu dugun ironia subertsiboa azaleratzen da berriro. Ikusi berri dugunez arrazoi subalternoak kritika bikoitza eskatzen du, Mignolok esango lukeen bezala: “La alternativa es una doble crítica de ambos, de los viajeros y de los autóctonos: de los viajeros y de los autóctonos que ocupan posiciones hegemónicas desde la perspectiva de los viajeros y de los autóctonos que se hallan en posiciones subalternas” (Mignolo, 2003, 247), eta poeman zehar euskal posizio hegemonikoari egiten zaio kritikarik gogorrena. “Barrukoek”, gure “jauntxoek” eraiki baitigute dugun libertatearen kontzepzioa, lehenengo ihes-lerroari erabat lotuta, modernitateko ideia esentzialista eta baztertzaileak, eta jazartzaileak jarraitzen. Libertatea logika modernoari lotutako “justizia”ri lotzen zaio horrela; konfesatu beharreko bekatu izango balitz bezala askatasuna; libertatea “zerekin pagatu behar du?” galdetzera iritsi arte

Baina libre izan nahi dugu,

zer kulpa daukat nik.

Eta txeke zuri faltsu baten antzean

Gernikako arbola bat asmatu diguten arren

libre nahia bekatu balitz bezala,

aitzakiaren bat beharko bagenu bezala,

guk, guztiz xinple, libre izan nahi dugu.

Nahi dugu, besterik ez.

Hauxe baita gure engainu azkenekoa:

libre izan nahia justifikatu behar dugula

pentsarazi digute

lehen kanpotik eta barrutik orain.

Eta bertatik dator poemaren baliabide nagusietako bat. Herriaren libertatearen logika, logika subalternora eraman eta banakuntza dikotomikoak haustea lortzen duena. Saiakera horrekin hasteko, hala ere, ukazioan oinarritzen du Azurmendik estrategia. Orain arteko euskaldunaren (gizakiaren) definizio esentzialista otzanak ukatu egingo ditu etengabe eta “haragia”rekin, “herria”rekin lotuko du pentsamendu berria. Ez du justizia hori onartuko: horrela, “Gernikako arbolaren kontra / eta herriaren alde” agertzen da; modernotasunetik jasotako jarrerei aurre eginez, “Nik ez dut bakerik nahi / ze bakea ez da libertatea” edo horrela “Gizona ez da ideia bat. / Gizonak ez dira eskubide sorta bat. / Eskubideak ez dira / argumentu bat edo deklarazio bi. / Gizonak dira”; eta gero, haragiari lekua egiteko, “Haragi honek nahi du libre, / ez filosofia batek, ez klasetasunak / ez teologiak”.

Spivaken “informante natibo”aren kontzeptuak eta horri egiten dion kritikak lagun diezaguke Azurmendiren poema irakurtzen,

Los “informantes nativos” de hoy en día tratan colectivamente de hacer su propia historia, mientras actúan (en el sentido más fuerte de la palabra agencia [agency]) interpretando un papel que no han elegido, dentro de un guión que tiene por cometido mantenerles en silencio e invisibles (Spivak, 2010, 93).

Euskal “informante natibo” horri egindako kritika da ukazioak dakarrena eta bide ezberdinetatik jorratzen duena. Ildo beretik egiten du transzendentziaren kontra. Deleuzek gogorarazten digun bezala, filosofia modernoak Platonen bidea jarraituko eta immanentearen bihotzean transzendentea aurkituko du beti, “el regalo envenenado del platonismo consiste en haber introducido la trascendencia en la filosofía, en haber otorgado a la trascendencia un sentido filosófico plausible (triunfo del juicio de Dios)” (Deleuze, 2009, 190), eta Azurmendik transzendentziari egindako erasoan (Euskal) Herriaren immanentziarako itzulera bilatuko du, libertatearen baldintza bezala.

Baldin gure herriak ikasten ez badu

Gernikako arbola haritz normal bat zela

(haritzak ote dira ba behar ditugunak!)

eta euskal herria edozein herri bat.

Ta gure langileek ikasten ez badute

gizon direla eta ez kasta sakraturik

ezta madarikaturik ere

3. Bukatzeko: Herri libreaz

Transzendentziaren haustura horretatik dator era berean haragiaren defentsa. Horixe litzateke baldintza horren ondorioa, gorago ikusi dugun bezala haragia, herria, gizona eta libertatea maila berean jartzen baititu “Manifestu atzeratua”k. Kateaketa horretan sakonduko dugu azken atal honetan.

Joseba Gabilondok artikulu baten defendatzen duenez, naziotasuna ez litzateke izango gizakiaren estruktura arrazionala, lekuz kanpo eta mutakor mantentzen da Estatu modernoaz haratago (Gabilondo, 2003: 24). Modernitatearen ondorio litzateke, beraz, naziotasun horren irakurketa arrazional eta zientifikotik datorren Estatu-nazio modernoa. Roberto Espositok antzeko proposamena egiten digu communitas kontzeptua sakonki lantzen duenean. Espositoren arabera, pentsamendu modernoak elkartzen dituen subjektuen “propietate” bezala ulertzen du komunitatea. Komunitatea subjektu izaerari atxikiko litzaiokeen tasuna litzateke, subjektua oraindik ere subjektuago eginez, eta horiek partekatzen dutena oposaturik erabatekoenarekin identifikatuz (Esposito, 2007, 20-24): “es común lo que une en una única propiedad —étnica, territorial, espiritual— de cada uno de sus miembros” (Esposito, 2007, 25). Hor, modernitatetik ematen zaion komunitatearen “propietate” izaera.

Autore honek modernitateko diskurtsotik erabat aldentzen den komunitatearen dialektika proposatzen du, eta orain arte esandako guztia kontuan hartzen badugu (modernitateari kritika, bitasunen haustura, logika berrien bilaketa) Gabilondorenarekin batera, lagungarria izan dakiguke Azurmendiren poemak planteatzen duena hobeto ulertzeko. Communitasaren antzinako zentzura jota, propietatearekin baino eginbehar edo zorrarekin elkartzen du komunitatea, eta, beraz, ez litzateke jabetza edo pertenentziarekin lotuko, eman-beharreko-dohainarekin baizik, hau da, gertatzeke dagoen zerbait izango da beti, hots, gabezia bat. Azken finean, komunitatea ez da izango subjektu indibidualen fusioaren ondorio, ezta “hasierako” identitatea berretsiko lukeen erlazio intersubjektiboa ere, komunitatea ez-Subjektuak lirateke, propio dugunaren absentzia kontingente absolutua. Subjektuak propio duena baino, honek besteekin duen etengabeko zorra eta betebeharra litzateke komunitatea (Esposito, 2007, 29-32).

“Manifestu atzeratua”ra itzultzen bagara poemak Espositoren dialektikarekin hartu-eman emankorra ezartzen duela ikusiko dugu. Hasteko, bi-biek komunitatea (herria) “gizakiaren” animalia dimentsioarekin lotzen dute. Azurmendik aurretik aipatutako haragiari erreferentzia eginez egiten du lotura hori (“libre izan nahi dugu. / Guk, haragi honek, esperantza honek / nahi du libre. / Alferrik pasiatzen dira gure filosofoak / xinpletasun xinple hau sublimatu nahirik / abrakadabra baten bila”). Espositok berriz, horrela azaltzen du antzeko ideia:

un ulterior y extremo modo de romper la identidad del sujeto a través de su violento enraizamiento en ese animal que a un tiempo los hombres “amaban y mataban”. Pero también algo que en esa contigüidad de amistad y muerte, remite a la communitas misma que nos constituye sin pertenecernos (Esposito, 2007, 214).

Bestalde, poemak herriaren libertatea, merezi beharrean, irabazi egin behar dela defendatzen du: “Ez ote zuen ba Prometeok / harrapatu egin behar izan sua? / Ez merezi” eta beranduago,

Baina libertatea ez merezi,

irabazi egin behar da,

ez kondairaren, ezpada

gizonaren eta

etorkizunaren aurrean.

Eta gure herriak ezin du irabazi.

Merezitako propietatea jasotzeko zain dagoen Subjektu estatiko eta aurretik eraikitakoaren aurrean kokatzen du poemak komunitatearen eraikuntza etengabe irabazi behar duen Subjektu-bilakaera: herria litzatekeena Espositoren eta Azurmendiren proposamenak uztartuta. Libertatea irabaztearen betebeharra aurkezten zaigu komunitateko ez-Subjektuen zor bezala. Horrela beraz, libertatearen eskaintza kontingentea azaltzen da euskal komunitate anti-esentzialistaren oinarri. Zain egon gabe, etengabe irabazi beharreko independentzia Euskal Herri librearen abiaburu bezala.

Bukatzeko, eta esandakoak esanda, “Manifestu atzeratua” Spivakek “una lección para nuestra batalla” (Spivak, 2010, 7) bezala deskribatutakoa dela esan dezakegu dudarik gabe, bestetasunaren logikatik erabat aldentzen baita identitate politika eraikitzerako orduan. literaturaren eta hizkuntzaren kontzeptualizazio filosofikoa eta politikoa, itxitasun filologikotik aldentzen du guztiz eta praktika kulturalen eta botere-borroken gunean errotzen du diskurtsoa. Hauxe da proposatzen dugun irakurketa kritiko estrategikoa, erantzunen eta eztabaidaren zain.

Bibliografia

  1. AZURMENDI, Joxe (1968), “Manifestu atzeratua” in Basque Poetry.net Euskal poesiaren ataria, [Linean] Url.: http://www.basquepoetry.net/poemak/0447.htm
  2. BHABHA, Homi K. (2008), The location of culture, Londres, Routledge.
  3. DELEUZE, Gilles (2009), Crítica y clínica, Bartzelona, Anagrama.
  4. DELEUZE, Gilles; GUATTARI, Félix (2008), Rizoma (Introducción), Valentzia, Pre-textos.
  5. DERRIDA, Jacques (2007), La diseminación, Madril, Fundamentos.
  6. ESPOSITO, Roberto (2007), Communitas, Bartzelona, Anagrama.
  7. FOUCAULT, Michel (2006), Historia de la sexualidad. 1. La voluntad de saber, Madril, Siglo XXI.
  8. FOUCAULT, Michel (2009), Vigilar y castigar, nacimiento de la prisión, Madril, Siglo XXI.
  9. GABILONDO, Joseba (2006), Nazioaren hondarrak, euskal literatura garaikidearen historia postnazional baterako hastapenak, Bilbo, Euskal Herriko Unibertsitatea.
  10. ___ (2003), “Postnacionalismo y biopolítica: para una crítica multiculturalista del estado y su soberanía en Europa y el País Vasco (notas sobre Habermas y Agamben)” in Inguruak 37 (15-34. or.), Bilbo, EHU, Deustuko Unibertsitatea, Euskal Soziologia Elkartea, Eusko Jaurlaritza.
  11. GROSSBERG, Lawrence (2003), “Identidad y estudios culturales: ¿no hay nada más que eso?” in Cuestiones de identidad (148-180. or.), Buenos Aires, Amorrortu Editores.
  12. HUTCHEON, Linda (1994), Irony’s edge, the theory and politics of irony, Londres, Routledge.
  13. MIGNOLO, Walter D. (2003), Historias locales / diseños globales. Colonialidad, conocimientos subalternos y pensamiento fronterizo, Madril, Akal.
  14. ROSE, Nikolas (1998), Inventing our selves, psychology, power, and personhood, Cambridge, Cambridge University Press.
  15. ___ (1991), Governing the soul, the shaping of the private self, Londres, Routledge.
  16. SPIVAK, Gayatri C. (2010), Crítica de la razón poscolonial. Hacia una historia del presente evanescente, Madril, Akal.


[1] Zera dio Gabilondok berak: “‘Teoria posmoderno’ bezala, Nietzscheren postestrukturalismoaren […] filosofia analitiko wittgensteindarraren eta Heideggerren fenomenologiaren kritika epistemologikotik abiatzen diren teoria espektro zabala ulertzen dut” (Gabilondo, 2006, 93). Eta barnean kokatzen ditu dekonstrukzioa, feminismo postlacandarra eta kolonialismoaren kritika, besteak beste. Azterketa estrategia ezberdinon artean dauden gatazkak kontuan hartzen baditugu ere (Spivakek edo Mignolok berak adierazi izan duten bezala) artikulu honetan Gabilondoren hitzak gure egiten ditugu.

[2] Testu honetan landuko ez badugu ere, ihes-lerroak ezinbestekoak dira “rizoma” ulertzeko. Era berean esan dezakegu “Manifestu atzeratua” rizoma bezala eraikita dagoela, baina aztertu nahi dugunerako eraginik ez duenez, albo batera utzi dugu alde horretan sakontzeko aukera.

[3] Horrela azaltzen du Foucaultek, konfesioaren aztarna: “la confesión fue y sigue siendo hoy la matriz general que rige la producción del discurso verdadero sobre el sexo. Ha sido, no obstante, considerablemente transformada. Durante mucho tiempo permaneció sólidamente encastrada en la práctica de la penitencia. Pero poco a poco, después del protestantismo, la Contrarreforma, la pedagogía del siglo XVIII y la medicina del XIX, perdió su ubicación ritual y exclusiva; se difundió; se la utilizó en toda una serie de relaciones: niños y padres, alumnos y pedagogos, enfermos y psiquiatras, delincuentes y expertos” (Foucault, 2006: 66).

[4] Linda Hutcheonen hitzetan horrela uler daiteke ironiaren indar iraultzailea: “for those positioned within a dominant ideology, such a contesting might be seen abusive or threatening; for those marginalized and working to undo that dominance, it might be subversive or transgressive in the newer, positive senses that those words have taken on in recent writing about gender, race, class, and sexuality” (Hutcheon, 1994: 52).

[5] Spivakek sakon aztertzen du “natibo”aren eraikuntza eta agentzia lortzearen prozesuaren arteko lotura “ninguna perspectiva crítica con el imperialismo puede convertir al otro en un sí-mismo, porque el proyecto del imperialismo, históricamente, ha refractado siempre ya lo que podría haber sido un otro inconmensurable y discontinuo, convirtiéndolo en un otro domesticado que consolida el sí-mismo imperialista” (Spivak, 2010, 136); zera dio beranduago “no es fácil que una reinscripción literaria completa prospere en la fractura o discontinuidad imperialista, oculta por un sistema legal extranjero que funciona como ley propiamente dicha, una ideología establecido como Verdad única y un conjunto de ciencias humanas ocupadas en instituir al “nativo” como otro que consolida a sí-mismo” (Spivak, 2010, 137)

[6] Orrialde honetan bertan eztabaida interesgarria sortu zen galdera honen inguruan, euskal identitate subalternoaren harira.

(Galdakao, 1984) Euskal filologian lizentziatua. Literatura konparatuan masterra Universitat Autònoma de Barcelonan. Filosofia Garaikidean masterra bukatzen ari da orain, 452ºf aldizkariko zuzendari eta erredakzio kontseiluko kide lanetan dihardu, eta Literatura eta identitate kontuak jorratzen ditu.
Email this author | All posts by

7 Responses »

  1. Mila esker lanagatik Ibai, eta bereziki horrela eskuragarri jartzeagatik. Zenbait ohar egin nahiko nituzke, alabaina. Nire objekzioak VBtan jarri dudan azken mezukoak dira, funtsean.

    Hurbilketa post-estrukturalista, post-koloniala, post-moderno eta nahi diren post- guztiak, ondo daude, baina arazo bat da pentsatzea horiek direla “metodo zuzena” edo “metodo egokia”. Arazo bat da, lehenik eta behin, literatur jakintzaren historia oso bat pikutara bidaltzen duelako, eta tradizio hori aintzat ez hartzea astakeria galanta delako, nire ustez. Pîkutara bidali behar ditugu Barthes, Fryed, Booth, Welleck, Jakobson, Alonso, Kermode, Spitzer, Auerbach eta abar luzea? Benetan ez dutela ezer esateko poema honi buruz? Benetan ez direla baliagarriak beren lanak poema hau (eta beste asko) irakurtzeko? Tira, nik ez nuke hain agudo halakorik esango. Baiki, “Manifestu atzeratua” manifestua da, baina baita atzeratua ere, hau da, anormala, hau da, poema bat. Eta poema bat denez, bere irakurketak askotarikoak izan daitezke, eta poema ona denez gainera, infinitoak seguruenik.

    Bigarrenik, kontuan izan behar da teoria postmoderno horiek, beren propaganda agentziek kontrakoa badiote ere, ez direla ezerezetik jaiotzen. Tradizio filosofiko aski luzea dutela. Gabilondok behintzat Nietzsche aipatzen du zeharka, baina atzerago joan gaitezke zeren F. Schelegel, Novalis, Fichte eta abarrak ez dira atzo goizekoak. Eta kuriosoena da horren adibidea, urrutiegi joan gabe, Joxe Azurmendiren lana (filosofikoa) dela. Azurmendik nekez erabiliko ditu egungo teoriko postkolonial fashionak, baina beraiek esaten dituzten gauza ugari esaten darrai duela urte luzetatik (beraien glamourra izan gabe, agidanez). Zergatik? Tradizio erromantiko eta alemaniarraren jakitun delako. Eta bera bezala beste hamaika.

    Bestetik, aski harritzekoa da zer eta post-estrukturalismoaren esparru teorikotik hain justu berak salatzen duenean erortzea bete-betean eta behin eta berriro. Ekonomia murriztuan, Esanahiean, suplementoan eta abarrean. Positibismo zarpailenean. Pentsatzea egungo teoriek aurrekoak “gainditu” dituztela. Teleologia arruntena, Historiren kontzepzio berriz ere ilustratua (ez derrigor modernoan, kontuz) eta abar. Hor dago, besteak beste, Derridaren zailtasuna. Ohartzen da “izana presentzia gisarekin” hautsi nahi duela baina bere kontra frontalki jartzeak foné-aren logika berean erortzera daramala. Hortik bere differance eta katramila linguistiko guztiak, hizkuntza bera ere desegoki zaiolako. Tira, honetan ez naiz luzatuko orain, ez da leku egokiena segurueni eta jendea aspertuko da arrazoiarekin.

    Dudarik gabe, “Manifestu atzeratuaren” hurbilketa ideologiko-politikoa oso ondo dago, baina zergatik ez da baliagarria izango, esaterako, poemaren kadentzia ritmikoa aztertzea? Zergatik ez konparatu (inprobisatzen ari naiz) errezo baten erritmoarekin? Eta Gingsbergen Uluarekin? Uste duzue ez dela relebantea manifestua atera zen urtean atera zelarik, Arestiren poesiarekin konparatzea, eta Mikel Lasarenarekin eta poesia eta pentsamendu alemaniarrarekin (edo alemaniar batekin)? Irrelebantea da hori guztia? Ni sinetsita nago ezetz. Berriz ere, itxuraz kontrakoa erakutsi nahi bada ere, sarritan Esanahian bete betean erortzen gara beste behin pentsatzen dugunean hau dela poemaren irakurketa zuzena, hau dela poemaren benetako esanahia eta abar.

    Tira, sobera luzatu naiz dagoeneko, eztabaida luzea da. Osasuna.

    Beñat

  2. Nik Manifestua askatasunaren aldarri bezala irakurtzen dut, jakinda beste mila irakurketa ere egin ahal zaizkiola. Nire ustez, bere ondorengo obra guztiaren ideia funtsezkoenak, poema honetan aurkitzen dira, zeharka nahiz zehargabe. Beraz, hemen, boteprontoan etortzen zaidan irakurketatxo bat egingo dut poematik tiraka.

    Askatasuna lotu nahi duten dogmatismo edo kate guztien (berdin da, politiko, kultural, filosofiko, psikologiko, sozial…) kontrako aldarria da, nire ustez, obra honen funtsetako bat. Funtsezkoa, poeman zehar errepikatzen den ideia hau da, herriaren libertatea (ez politikoa, baina baita ere) oztopatzen duten kate guztien (kanpokoak, baina batez ere barrukoak, esango nuke, “gernikako arbola”, eta abar) kritika egiten duela Joxek.
    Hortaz, ikuspegi filosofiko batetik (jakinda beste ikuspegi askotatik landu daitekeen poema dela, edota ikuspegi filosofikotik bertatik, beste era batera), gaur gaurko poema dugu hau. Hasteko, esaldi hau azpimarratuko nuke nire tesiari begira: “Gernikako arbola bat asmatu diguten arren (…), aitzakiaren bat beharko bagenu bezala.” Hemen, nire ustez, askatasuna justifikaziotik askatzen du. Hau da, askatasunak ez du behar arrazoiketarik. Horixe egiten da, adibidez, historiarekin, justifikazio (politiko) bezala erabili. Noizbait Estatu bat izan genuen, eta beraz, aske izateko eskubidea dugu. Joxek alderantziz, “nahi dugu libre izan, kondaira guztiaren kontra.” Berriz errepikatzen du bukaera aldera: “Baina libertatea ez merezi, irabazi egin behar da, ez kondairaren, ezpada gizonaren eta etorkizunaren aurrean.” Are gehiago, ideia hortatik tiraka, libre izatea eta handi izatea nahastu dutenak, aipatzen ditu. Adibidez, hizkuntza zaharrenaren, nazio politenaren, matriarkatua izan zuen herriaren eta abar hipotesi posible guztien irakurketa kateatzaileak egiten dutenen “kontra” esaten duela iruditzen zait. Hau da, ideia guzti horiek askatasuna kateatzen dute. Izan ere, aurrerago esaten duenez: “Gure partiketan ez da inor gelditu libertatearendako. Handik Aitor, Amaia, Lelo eta Lirelo eta Gernikako arbola eta mito guztien alienazioak.” Hortik behar da herria aske izan. Askatasuna (edozein motatakoa) lortzeko ezinbesteko baldintza da mito guzti horietatik askatzea, batez ere orainean erabiltzen badira gu iraganera kateatzeko.

    Aurrerago, “libertatea baino nahiago dute ezkerra intelektualek”. Posible da bere garaiko marxismo ortodoxoari erreferentzia izatea, manifestua idatzi eta ondorengo urteetan idatziko dituen liburuetan ukituko duen gai zentral bat izango delako hauxe. Askatasuna beraz, ezkerretik ere askatu behar da (Kolakowski, Jakin. 1971): bere garaian, askatasuna bai alde batetik zein bestetik kapitalizatu izan nahi baitzen. Hau da, “askatasuna proletariatuaren iraultzak ekarriko du”, eta abar. Joxek hortik askatu nahi du. “PSOE eta euskal abertzaletasuna” (1979) liburuan egiten duen kritikaren laburpena genuke esaldi hori, “libertatea baino nahiago dute ezkerra intelektualek.” Dena den, bere erreferentzia zabalagoa izan daitekeela ez dago dudarik.

    Ondoren (eta poema guztian zehar, orokorrean), Miranderen influentzia nabaritzen zaiola esango nuke. “ta gure errealistek garaiz aurkitzen ez badute errealistago zela Printzea Machiaveli baino eta Jesukristo bainoago Judas”. Zergatik? Herri kristaua da euskalduna, ohartu behar da. Horrek ere katea suposatzen dio. Zein zentzutan? Mirandek zioen, “irabazi ezean arrazoiak ez duela ezertarako balio”. Eta poema 1968koa da, oraindik (orain politikoki irakurriz) Espainiak ez du oposiziorik (argirik eta gogorrik oraindik ez, behintzat, nahiz eta Txabi Etxebarrieta urte horretan hiltzen den) euskaldunen artetik. Nik hortik tiratzen dut hori ulertzeko. Noski, aipatzen nabilen esaldi guzti horien irakurketa hasieran aipatutako ideiatik baldintzatua dago.

    Beraz, bukatzeko: zein da askatasunaren subjektua? Herria. Baina lehenik, “haragi” hau (“Gizona abere hutsa da” -1975- gogoratu). Hau da: “Gizon honek ez du hil nahi. Haragi hau ez da Gernikako arbola. Ez da arraza bat, ez da sozialista, ez da sakratu, ez da ezer, hiltzen den haragi da.” Haragia kate horietatik askatzen den animalia eta gizakia da. Haragi horrek beste haragi batzuekin batera kolektiboa osatzen du, horixe da herria.

    Baina, zer edo nor da zehazki herria? “ez dira gure jauntxoak”, hori argi dauka, antza. Herria, ordea, “denok gara herria, mito guztiak larruturik.”

  3. Esan behar dizut, funtsean, ados nagoela zurekin, Beñat, eta horrela saiatu naizela agertzen azterketan bertan ere. “Irakurketa estrategikoaz” hitz egiterakoan, hori bera izan da ekidin nahi izan dudana, albo batera utzi nahi izan ditut irakurketa bakar eta absolutua eskaini nahi dudalako ideia, eta era berean, irakurketa estrukturalista itxienen jarrera – testuak izkutatzen duen egia bakarraren bilaketa eta azaleratzearena – (biak) . Ez da zuzen/oker baten gainean oinarritzen analisia, eta testuak albo batera utzi nahi izan duena, irakurketa absolutuak eskaintzen digun proposamen filologikoa izan da, ez besterik (ez da gutxi dena dela).

    Beraz, aipatzen dituzun Barthes, Fryed, Booth, Welleck, Jakobson, Alonso, Kermode, Spitzer, Auerbach eta beste askoren proposamenak, beraz, ez ditut pikutara bidaltzen (are gehiago esango dut, nik neuk sarri erabiltzen ditut horiek azaldutakoak), baina benetan uste dut irakurketa bide horiek dakarten eraikuntza ideologikoa kontuan izan beharrekoa dela. Horretarako, eta ez askoz gehiagorako uste dut nik “pos” horiek hartzen dutela eman ahal zaien balioa: ez aurrekoa atzean utzi eta zerotik “momentu berri” bat sortu dutelako, baizik eta, orain arte arlo ezberdinetan planteatutakoen arazoak agertzen dituztelako. Ez pikutara bidaltzeko, esandakoak berridazteko baino. Aipatzen duzun Derridak (besteak beste) Saussureren edo Rousseauren irakurketa egiten duenean hori bera egiten duela esango nuke, azken finean, hori baita autore horren oinarrizko planteamenduetako bat: ezin daukaguna osorik baliogabetu, bete-betean pikutara bidali, eraikuntza eraikita dagoen elementuekin eraldatzearen alde dago. Guzti honengatik uste dut (hori izan da helburua behintzat) ez duela testuak irakurketa filologistenaren jarrera berbera hartu, testu hau ez dela, diozun bezala, positibismo zarpailenean erortzen. Irakurketa hori posible egiten badu, hala ere, testu beraren irakurketa hau egiten dut nik, berandu baino lehenago.

    Aztertu bitez, beraz, poemaren kadentzia erritmikoa, errezoarekiko loturak, uluak, arestirenganako loturak eta beste hamaika aukerak. Ez da inondik ere irrelebantea hori guztia, eta analisiak ez du hori esaten. Ni ere horrela sinetsita nago. Baina berriro diot, eta horretan jarri nahi izan du arreta testu honen sarrerak: literatura azterketak berak ezartzen duen ideologiaren kontzientzia hartu beharko luke eta hori saiatu da testua egiten. Beste kontu bat da (eta hortik eraman genezake eztabaida nahi izanez gero) azterketa honek diodan horretan arrakasta izan duen ala ez.

    Bestalde, ez dut uste kuriosoena Joxe Azurmendik etiketa fashiondun ikuspegi kritikoak ez erabiltzea denik. Diozun bezala tradizio alemaniarren jabe da eta darabiltzan tresnak darabiltza nahi duena esateko. Ez dut uste horrek beste tresna batzuk erabiltzea ukatzea dakarrenik, eta zuk zeuk aitortu duzun bezala, ‘pos’ guzti horiek ez dira hutsetik irten, sarri Azurmendik darabiltzan tradizio berdinak dituzte atzean. Agian horregatik ere, are pertinenteagoa izan daiteke estrategiotatik egin daitekeen hurbilketa. Ez dut uste, glamour gehiago ematen zaienik erabili diren proposamen teorikoei, guztiz kontrakoa baizik, aurrestuez jositako irakurketak sortzen dira sarri terminook erabiltzen direnean, eta horregatik aipatzen dituzunak kontuan hartu behar direla uste dut, ez hala ere, proposamena baztertzeko, aurreusteek ekar ditzaketen arazoak konpontzeko baino. Garrantzitsuena aurreusteak sortzea baino uxatzea izan beharko litzateke, eta horretarako deritzot dela zure ekarpena baliogarria.

    Bukatzeko beraz, eta argitutakoak ahal bezala argituta, diozun bezala “oso ondo dagoen” “hurbilketa ideologiko-politikora” itzul gaitezke nahi bada, edo bestela, maila teoriko metodologikoan gera gaitezke. Eztabaida beti izango da aberasgarria. Lehenengo ahapaldiak berak, dirudienez, badakar hitz egiteko nahikoa eta sobera, ea beste testu guztia hain aberasgarria suertatzen den

  4. Uberan.org-en hitzaldiari buruzko erreportajea jarri dute:

    http://www.uberan.org/erreportajeak/abian-da-literatura-eskola

  5. Literatura eskolako webean ere eskegi dute kronika:

    http://www.literaturaeskola.org/?p=142

  6. […] Manifestu atzeratua, irakurketa kritikoa. Hitzaldia Lapiko Kritikoan […]

  7. Ibairen aurretik Maria Colerak emandako hitzaldia HEMEN

Leave a Reply

Printer  Print This Page