«Literaturak ez du islatzen errealitatea: sortu egiten du» (berria, 2016-05-08 – osoa)

By • May 8th, 2016 • Category: Liburu Kritikak

JOSEBA GABILONDO. IDAZLEA ETA UNIBERTSITATE IRAKASLEA

Elkarrizketatzailea:  / Ander Perez

Berria

“Euskal literaturaren historia gatazka baten historia da”. Hitz gutxitan laburbildu du Joseba Gabilondok (Urretxu, Gipuzkoa, 1963) Before Babel. A history of Basque Literatures liburuan jasotako tesia. Euskal literaturaren historiaz zuzenean ingelesez idatzitako lehen liburua osatu du Michingango Estatu Unibertsitateko (AEB) irakasleak, eta sarean jarri du (www.barbaroak.com; paperezko bertiosa amazon-en eros daiteke). Ikuspegi «postnazional» bati jarraiki, ezbaian jarri ditu orain arteko definizio eta baieztapenak. Tartean, euskal literatura euskaraz egiten dena dela dioena. Txalapartak argitaratuko du euskarazko bertsioa, 2017aren hasieran.

Argazkia: ANDONI CANELLADA / ARGAZKI PRESS

Euskal literaturaz zuzenean ingelesez idatzitako lehen liburua da zurea. Nonbait sumatzen zenuen horren beharrik.

Lehenengoa da, bai. Deskribapenean azaltzen dudanez, mende-genero-autore eredu edo paradigma filologiko horretatik atera nahi nuen globalki interesgarriagoa izan daitekeen testu bat eskaintzeko. Mundu mailan izugarrizko interesa dago gutxiengo kulturekiko, eta gutxiengotasun hori nola kudeatzen, negoziatzen, eta borrokatzen dugun. Liburu honek hilabete inguru darama sarean, eta 600 bat aldiz ikusi dute, Espainiatik asko eta Euskal Herritik ere bai, baina baita Estatu Batuetatik, Turkiatik, Japoniatik eta Indonesiatik ere. Ezin da jakin horietako “bisita” edo ikuste batzuk hutsegite bat diren edo ez, baina hori hilabetean asko da, eta beraz, seinalea badagoela interesa.

Nondik sortzen da gutxiengoekiko interes hori? Pentsa liteke exotizismoarekin lotura duela…

Euskal literatura beti dago exotizismoari lotua. Nik sarreran materia vasconica kontzeptua azaltzen dut. Materia vasconica da euskalduntasunari buruz egon diren eztabaida eta diskurtsu guztiak. Hor ez ditut ezberdintzen bertakoen diskurtsuak eta kanpokoenak, horiek erabat loturik daudelako. Hala bilakatu direlako batak besteari erantzunez, negoziatuz eta kopiatuz, edo askotan kontra hitz eginez. Horrek itxuratu gaitu historikoki. Benetan definitzen gaituena ez  da euskara edo euskaldunak “neolitikokotik zuzenean” etorri omen izana, baizik eta horren inguruko diskurtsu amaitezin hori, euskaldunek eta kanpokoek elkarrekin segidan eduki dugun eztabaida historiko hori. Zientziarik zientifikoenak, DNArekin arduratzen denak, Stephen Oppenheimer edo Cavalli-Sforza bezalakoek dagitenak, euskal DNA zer den erabaki nahi du, eta horren atzean Europako sorreraren obsesioa besterik ez dago. Euskaldunok posizio hori okupatzen dugu sorrerekiko interes global horretan. Zientifiko guztiek amaitzen dute betiko mitologia birproduzitzen eta birekoizten, eta azkenean denek erabakitzen amaitzen dute euskarak 30.000 urte dauzkala. Hori esaten du Openheimerrek, Cavalli-Sforzak eta gehiago jakin beharko lukeen batek, adibidez, Arnaldo Otegik. El tiempo de las luces liburuan esaten du: «euskarak 30.000 urte ditu». Ez, euskarak gutxienez 3.000 urte ditu, eta horren aurrekoaz ideiarik ez dugu!  Eta orduan, ni saiatu naizena esaten da gure literaturaren historia eztabaida horien historia dela, eta ezin dugula ukatu alderdi mitologikoa edo alderdi fikzionala, eta ezta alderdi zientifikoa ere, biak batera etorri direlako beti historian. Munduko zientifikorik garrantzitsuenak dira, azken batean, interes handiena dutenak euskararen edo Euskal Herriaren mitologia hedatzen. Ez gu, baizik eta beraiek. Eta horri esaten diot materia vasconica. Jakina horrek gurean gero ondorio historiko eta politiko zorrotzak izan ditu, horrek itxuratu gaitu.

Abiapuntua ere jarri diozu teoria horri.

Materia vasconica XIII. mendean hasten da, nafar batekin. Euskal herriko asmatzailerik handiena nafar bat da, Rodrigo Jimenez de Rada. Autore hori da euskal subjektu politikoa euskaldun bezala lehen aldiz artikulatzen duena, oso testu zentral batean,  inperialismo gaztelarraren historiografiaren oinarrian dagoen liburu zentralean. Hor sartzen gara euskaldun denok, euskaldun bezala, subjektu politiko bezala lehenengo aldiz historian, historia idatzian. De Radak hor sortzen du euskaldunen mitoa, alegia, Tubalen ondorengoak garela euskara hitz egiten dugulako eta abar. Ordura arte ez zegoen Tubalen hizkuntzaren aipamen zuzenik, Tubal Iberiara iritsi zela bakarrik (Isidoro Sevillakoa, Jeronimo…).

Askok esango lizuke, ordea, Jimenez de Radarena ez dela euskal literatura…

Bueno, hori bigarren galdera bat da. Erantzuna da: eta zer da literatura? Teknikoki literaturaren zentzu murritza erabiltzen badugu, alegia, gehiengo literaturek erabiltzen duten zentzu murritz hori adoptatzen badugu, euskal literaturarik ez dago… demagun… 1932a arte, Lizardiren Bihotz-begietan arte. Izan ere, XVI. mendetik aurrera, popularitatearen (Cervantes, Shakespeare), estetikaren (Kant) eta kalitatearen (modernismoa) irizpideak sartzen dira literatura zer den erabakitzeko orduan. Irizpide hegemoniko horiei nolabait erantzuten dien euskal obrarik lehenetakoa Lizardirena genuke (edo Lauaxetarena). Horren arabera, beraz, hori baino lehenago ez dago euskal literaturarik! Erlijio testu zerrenda luze bat baino ez dugu eta “txarra” edo “ez oso literarioa” den beste testu multzo txiki bat. Galderaren arazoa galdera bera da, hain zuzen ere, definizio horrek ez digulako laguntzen. Azkenean, literatura herri edo komunitate batek bere burua imaginatzeko erabiltzen duen diskurtso da, eta gutxiengoen kasuan hori oso testu murritz batzuek eta ahozko tradizio batzuek markatzen dute. Beraz, ezin dugu erabili definizio hegemonikoa, lehenengo munduko zenbait nazio inperialistek erabili dutena. Guri dagokigun definizio bat erabili behar dugu, gure historia esplikatzen duena. Bestela gure literatura ezkorra bihurtzen da: ez Cervantes, ez Shakespeare…. ez beste autore antzeko ugari ez dituen literatura bat.

Galdera ez zen hainbeste De Radararena estilistikoki edo generoari dagokionez literatura den, baizik eta euskal literatura ote den, erdaraz idatzia den heinean. Euskal literatura euskaraz egiten den hori dela dioen baieztapena ukatzen duzu zuk. 

Erabat, errotik. Ideologia horren atzean zer dago? Gaurdaino hartu dugu eredu hori, kuestionatu eta pentsatu gabe, eta beraz, bada garaia birpentsa dezagun. Baina ez euskara gutxiesteko, alderantziz, euskarari askozaz ere leku garrantzitsuago bat emateko. Hori da esan behar den lehen gauza. Beste modu batera esanda: eredu nazionalistak —zeren  aipatzen dugun eredu hau nazionalista da— herri bat>hizkuntza-bat>sujeto-bat eskemari jarraitzen dio. Eredu horrek ez dio euskarari laguntzen, euskararen arazoak estaltzen ditu. 1813an sortzen den eredu bat da hori, Schlegel anaiek bilakatzen dutena Alemanian. Esan dezakegu eredu hegeliarra dela. Zergatik? Beti narratiba bera duelako: sujetu nazionala eta bere literatura sortzen dira, kontraesan batzuen bidez hazi egiten dira eta beti amaitzen dute beren buruak zilegiztatuz edo beren buruen osotasuna nolabait erdietsiz. Gaur egungo literatura historia guztietan badirudi euskal literatura “normala” eta “arazogabea” izatera iritsi dela eta Euskal Herria “adierazten” duela arazorik gabe.  Zein da eredu honen arazoa? Euskara ez dela inoiz hizkuntza nazional bat izan, baizik eta klase sozial baten hizkuntza, eta hain zuzen klase sozial horren kontra ere erabili den hizkuntza bat dela. Gaurdainoko euskal literaturara historia guztiek falazia edo gezur hegeliarrari segitzen diote. Euskara historikoki hizkuntza subordinatu edo subalternoa izan da. Hori era nazionalista batean aurkeztu nahi izateak arazo bat du: euskarak azaltzen duen eta azaldu beharko lukeen borroka historiko, sozial eta kulturala estali egiten duela. Historikoki “euskara” diogunean klase subalternoez ari gara, nekazariak, herri txikietako jendea eta arrantzaleak. Klase hauek sufritu duten historia estaltzen ari gara. Euskal eliteek beti beste hizkuntzetan idatzi dute. Eta gaur egun oraindik zapalketa horrek segitzen du, egungo euskaldunak ekonomikoki subalternoak ez badira ere. Euskal literatura ez da 500 urte eta gero normalizazio maila batera iritsi. Arrisku larrian segitzen du, eta hori estali egiten da.

Eta euskal literatura hori ez bada, zer da?

Euskal literaturaren historia gutxienez bi literaturen historia da, eta beraz, diglosia baten eta zapalkuntza baten historia, non eliteko klaseek gaztelera eta frantsesa erabili duten beren interesak zilegiztatzeko koroa frantses edo gaztelarren aurrean. Klase horiek ez dute inoiz euskara erabili bere hizkuntza bezala, klase hizkuntza bezala. Klase horiek euskara erabili dute sinbolikoki euskal klase subalternoak zapaltzeko (“nosotros los vascos somos hidalgos de nacimiento como lo demuestra nuestra antigua lengua” baina gero probintziako biltzarretan gaztelera ez zekienari debekatu egiten zitzaion parte hartzeko aukera, gauza bera sorginekin). Euskara ahozko hizkuntza izan da, eta beraz “literatura” subalternoa izan da. Eredu nazionalistak ahozko literatura [literatura historia] liburuen sarreran edo bukaeran jarri izan du beti, eta horrela euskal literatura egiazki izan dena, euskaraz kantatua eta euskaraz perfomatua izan dena, erabat estali egiten du, eta deshistorizatu. Euskarazko ahozko literatura beti dago gazteleraz eta frantsesez idatzi denarekin talkan, elkarren kontran, zeren eta hain zuzen bi “literatura” horien talkatik sortu da euskal literaturaren historia. Tartean testu erlijiosoak ditugu euskaraz, beheko klaseak “bide zuzenean” biderarazteko. Euskal literaturaren historia gatazka baten historia da, ez da harmonia baten eta subjektu bakar eta hegemoniko baten, sujetu nazionalista baten, hazkuntzaren historia. Zapalketa baten historia da. Eta egun arteko literatur historia nazionalista gehienek arazo honi ekidin egin dio, zeharka aipatuz.


Zure hitzak dira: «Etxepare ez da ezarri behar euskal literaturaren hasiera bezala». 

Ni XI.-XII. mendean hasten naiz. Pentsa, Erdi aroko bi idazle judu garrantzitsuenak Tuterako Benjamin eta Yehuda Ben Halevi dira. Batek sionismoaren oinarria sortzen du, eta hori izugarri interesatu beharko litzaiguke, nola judu euskaldun batek sionismoaren erroak jartzen dituen. Bestea, Tuterako Benjamin,  lehenengoa da Europan “Txina” hitza aipatzen. Alegia, Europan lehen aldiz Txina hitza dokumentatzen denean euskaldun batek egiten du hori. Honek euskal herriari buruzko beste ikuspegi bat ematen digu, eta gaur egun globalizazioak euskal herrian sortzen duen etorkin egoerari ere birbegiratzeko beste aukera bat ematen digu. Eredu posnazionalaren abantaila da horren arabera gure egungo etorkin globalak ez direla orain sinestarazten diguten fenomeno “berria eta mehatxatzailea”; hemen euskaldunok arraza eta etnia askotakoak izan gara hasieratik, eta erlazio oso konplexua izan dugu, betidanik. Eta hori eredu nazionalistak ahaztu egiten du, eta beraz, ez dizkigu klabeak ematen globalizazioan eta globalizazioaz pentsatzeko. Nire ereduak bai.

Bestalde Etxepare, Lazarraga, eta abar, teknikoki Errenazimentuan badaude ere, gure literatura historia era ulergarri eta koherente batean esplikatzeko, Erdi Aro luzatu eta berantiar batean ezarri ditut, hain zuzen modernitatean euskarak izango duen gainbehera eta zapalkuntza Errenazimentuan hasten baita. Etxepare eta Lazarraga elite aristokratiko euskaldun baten amaiera erdiarotarraren adierazle da, ez da ezer berriren hasiera. Galizian ere modernitatearen hasierari os seculos escuros deitzen diote (beste batzuk Latinoamerikan, The Dark Side of the Renaissance).

Diozunez, orain arte aztertu gabeko elementuak aztertu dituzu. 

[Liburuan] Nafar asko sartzen dira gazteleraz idatzi dutenak, nabarrismoaren hasieran daudenak, eta, beraz, hau gabe ez dago Nafarroa ulertzerik. Imajina dezakezu nabarrismoa kontuan hartzen ez duen Nafarroako literaturaren historiarik? Horrek ez du zentzurik. Orain arteko euskal literaturaren historiak UPN kanpoan utzi du, baina UPN kanpoan uzten duzunetik gatazka bera uzten duzu kanpoan. Nik egin dudana da UPN historiara sartu, eta hor sortu den gatazka historizatu.

Turismoa ere aztertu duzu.

XIX. mendetik aurrera, modernitatea hedatu ahala, Europak behar du bere sorrera aurre-modernoa, eta Euskal Herrian aurkitzen du. Gaur eguneko egoerarekin simil interesgarria dago: XIX. mendean euskaldunak oso “gatazkatsuak” ziren, gerra karlisten ondorioz. Gerra karlistak galdu ondoren, burgesia espainiar eta frantsesak —neurri batean dituzten galera kolonialen ondorioz— indigena zintzo, bezatu eta domestikatu batzuk topatu zituzten beren etxe edo estatu barnean, eta hain zuzen indigena horien erakargarritasuna edo exotismoa zen oso gatazkatsuak izan zirela eta gero dominatuak izan zirela. Ideologia horren inguruan sortzen da XIX. mende berantiarrenean turismo isabelino eta frantsesa, Euskal Herrian zentratzen dena neurri handi batean (Donostia, Biarritz…). Euskaldunek gerra galdu eta gatazkatsu izateari utzi ziotenean, baina oraindik bere exotismoa galdu ez zutenean, burgesia espainiar eta frantsesaren darling edo objetu exotiko faboritoenetakoa bihurtu ziren. Ikusten al duzu horrek gaur egungo egoerarekin duen parekidetasuna? Euskaldunak gatazkatsu izateari uzten diogunean exotizismo turistikoan amaitzen dugu. Pentsatu gaur egun Europako hiria Donostia dela…Historia errepikatzeko arriskua daukagu.

Egoera horretababel1n, euskarazko literaturak egun paper sinbolikoa duela diozu. Zergatik?

Gaur egunean gure subalternitatea ez da ekonomikoa, eta ironikoki gaur egunean euskarari eusten dion hiztunaren profila 30-40 urteko emakume klase ertaineko ikasketadunarena da. Baina oraindik ere sozialki euskarak klase subalternoa izaten jarraitzen du. Eta azken urteetan muntatu diren egitura kulturalak, Etxepare eta abar, neurri batean hori estaltzen saiatu dira. Gaur egun euskarak eta euskal literaturak duten gatazkarik handiena da ez dutela galdu bere subalternitatea, eta beraz, edozein eredu nazionalistak hori estaltzen saiatzen den neurrian, literatura bera eta euskara are gehiago zapaltzen dituela.

Literatura subalternitate egoeraren isla edo eragile da?

“Literatura”k zer esan nahi du hemen? Idazleak? Literatura instituzioak?

Literatura sistemak, esan dezagun, halakorik bada.

Euskal literatura sistema bezala ulertzen duten idazleek, eta euskal literaturaren sistematizaziora lagundu dioten idazleek, eta horien artean nabarmenena, jakina, Atxaga da, zapalketa horri eta Euskal Herriaren exotizazio horri lagundu diote. Hori nire New York Martutene (2013) liburuan zehazki esplikatu dut, beste kritiko askoren ahotsak jasoz.

Horrek esan nahi du badaudela beste idazle batzuk ere.

Badaude. Eta hain zuzen, beste idazle batzuk beste jarrera batzuk hartu dituzte eta euskal literatura bizirik badirau bere subalternitatean beste idazle hauei esker da. Izen zerrenda jakin nahi duenak jo beza liburura (jakinmina beti da saltzaile ona!).

Zer paper du literaturak zapalkuntza egoera horretan? Literatura izan al daiteke eremu garrantzitsu bat euskararen borroka horretan?

Erabat. Alegia, literaturak ez du errealitatea islatzen, errealitatea sortu egiten du, eta errealitatea den borroka horretan parte hartzen du, eta oso parte garrantzitsua du. Nire azken proiektuak duen abantailetako bat da 2016ra arte ailegatzen dela, eta beraz azken 5 urtetan euskal literaturan gertatu den bilakaera garrantzitsuenetako bat jasotzen duela: orain arte garrantzirik izan ez duen diskurtso mota bat, hain zuzen, saiogintza. Saioari Joxe Azurmendik eutsi dio urte askotan ia berak bakarrik. Gaur egun euskal literaturak eman duen diskurtsorik garrantzitsuenetakoa saiogintza da, saio politikoa. 2000. hamarkadako “niaren fikzioak” (biografia, autofikzioa…) indarra galdu ahala, hamarkada narzisista horrek bere amaia ezagutu ahala, literatura politizatu egin da, eta politikaren eztabaidan sartu da saioarekin.

Horrekin lotua, zuk 2011an jartzen duzu XXI. mendearen hasiera. Zer dela eta?

Nirea literatura posnazional bat da, eta era berean, uste dut gaur egun Euskal Herrian dagoen eztabaida politiko, kultural eta beraz literaturazkoa posnazionalismoaren inguruan hedatzen ari dela. Eta beraz, ez da kasualitadea gaur egunean euskaraz idazten den diskurtsorik eraginkorrena eta garrantzitsuena diskurtso politikoa izatea, edo saioa, nahiago baduzu. Krisi ekonomikoaren (2008-) eta ETAren suetenaren ondoko egoerari erantzuten dio, eta hor hasten da gure mende berri eta postnazionala (ikus nire New York Martutene). Lehenengo aldiz uste dut euskaraz idazten den diskurtso politikoak gazteleraz edo frantsesez EHan idatzitakoak baino garrantzia handiagoa duela. Gaur egungo diskurtso politikorik garrantzitsuena euskaraz idatzi eta eztabaidatzen da. Gure subordinazioaren amaieraren lehenengo zantzua hori da, eta hori erabat berria da. Gaur egunean Galfarsorok edo Goikoetxeak idazten dutenak ez du parekotasunik gazteleraz EHan.

Aurreratu duzu baduzula asmoa hurrengo urteetan liburua luzatu eta hedatzeko.

Bai, adibidez Lujanbio jartzen dut XXI.mendearen beste paradigma bat bezala, zeren berriro diot, bertsolaritzak beti izan du literatura historia guztietan sarrerako edo amaierako leku getoizatua, eta nik uste dut euskal literaturaren beste genero edo diskurtso garrantzitsua bertsolaritza dela. Literatur idatziak ez bezala bertsolaritzak jakin izan du mundu globalean leku bat topatzen, eremu bat sortzen eta eremu horretan irakurlea —edo entzulea kasu honetan— barneratzen, eta beraz literatura gizarte praktika oso konplexu eta oso arrakastatsu bat bihurtzen, idatzizkoak baino askoz gehiago. Beraz, uste dut gaur egunean, eta hau probokazio moduan diot, euskal literaturaren ereduak bertsolaritza izan beharko lukeela, bere egitura arrakastatsuari dagokionean. Gero diskurtsuak edo testuak erabat desberdinak badira ere. Alabaina, egun idatzizko literatura ere, “ahozko” literatura zabalago baten azpi-eremua bihurtu da: twitter, facebook, promozioak, performantzeak, aurkezpenak…. egun idazketa “ahozkotasun” elektroniko horrek erabat itxuratzen du. Eta nire ustez, Maialen Lujanbio bezalako bertsolariek hori gorpuzten eta haragitzen dute.

Liburuak 300 orrialde ditu, baina urtero hedatu eta luzatuko dut, ez baitago perspektiba postnazional batetik historia osoa idatziko duen kritiko gaiturik, neu barne. Luzeera ideiala 800 orrialde litzateke hemendik 10 urtetara.

Azken ohar bat autorearengandik:

Eredu nazionalista uzteak beldurra sortzen du. Nik esango nizuke maila psikoanalitiko batean superego nazionalistak oraindik ere dominatzen gaituela, eta beldur asko ematen digula ikuspegi nazionalista batetik Bestea dena eta beraz euskalduna ez dena besarkatzeak. Beldurra da, Bestearekiko beldurra. Alegia, eredu nazionalista filologikoak duena da norberaren nortasuna galtzearen beldurra. Eta psikoanalitikoki norbera ez da inoiz norbera, baizik eta bestearekiko erlazioa, horrek bihurtzen gaitu garena. Nik Bestearekiko erlazioa historizatu eta politizatu dut. Nazionalismoaren ereduak Bestea enoratu edo saihestu egiten du, eta gainera arazo edo gatazka historikorik dagoenik ere ez du onartzen. Ostrukak burua lurpean sartzen dueneko estrategia da: ni ez naiz Bestea, nigan ez dago bestekotasunik, ni naiz euskalduna. Baina superego hori oso gogorra da, eta beraz liburu hau tabu bat da gaur egunean. Eta horrela pentsatzea Euskal Herrian tabu bat da oraindik. Alabaina, beti definitu ditugu gure buruak Bestearekiko, askotan gatazka gogorrean, eta hori badakigu, onartu nahi ez badugu ere. Horrek egin gaitu gaur egun garena.

(Urretxu, 1963). Michigan State University-n irakaslea da. Argitaratu dituen liburuen artean, besteak beste "Nazioaren hondarrak: Euskal literatura garaikidearen historia postnazional baterako hastapenak (2006)" eta "Apokalipsia guztioi erakutsia" (2009, Erein), Erein argitaletxeko saria jasotakoa azpimarra daitezke.
Email this author | All posts by

Leave a Reply