Zazpi puntu euskararen etorkizunaz (II)

By • Mar 23rd, 2016 • Category: Azterketak eta Azalpenak

Joseba Barriola

ez abertzale, independentista, euskararekin hitzartua, jubilatua

* * *

Lehen entregan zazpi puntuetatik lehen hirurak argitaratu ziren: 1.- euskarozentrismoa kuantitatiboa. 2.- Jakin-ezagutu binomioa. 3.- Euskararen mantra batzuk. Oraingo entrega honetan zazpirako falta diren lauak doazte: 4.-. Zentralitateaz. 5.- Norabideetaz. 6.- Subordinazioaz eta unibertsalismoaz. 7.- Garenaren balioespenaz.

bar14.- Zentralitatearen kontua.

Irakurri dut: “euskarak, euskal gizarteko iruditerian duen lekua hobetu beharko luke, duintasunean irabazi…oraindik euskarak ez du zentralidaderik gure gizartean, euskal sortzaileak ere ez daude Euskal Herritarren iruditeriaren erdigunean, gehien gehienak ezezagunak direla ez esatearren”. Lamentazioen doinua duten esaera horietan ez da argi azaltzen zertan datzan problema. Eta proposatzen diren osagaiak plazebo kontsolagarri hutsak direla ematen du.

Zein da problema? Arazoa ez da euskarak euskal gizartearen iruditerian duen lekua, arazoa da euskal gizartearen iruditeria nagusia bera baizik. Hizkuntzei eta kulturei buruz duen iruditeria hasteko, eta bizitzari buruz duen iruditeria gero. Honekin lotuta dago bigarren aipua: euskarak duintasun osoa du, eta azken mendean egin den ahalegina duintasun bikain baten froga da. Ez du bada duintasuna irabazteko premia. Euskarak ixurtzen duen motibazioa, ezagutza eta erabilera duinagoak egin badaitezke ere, problema ez da hori, prestigio soziala baizik. Demagun ingelesa: prestigio handia du, bainan ingelesaren erabilera globala (gezurraren erabilera Irakeko gerra justifikatzeko, edo Abu Graib edo Guantanamo justifikatzeko, edo Isisen sorkuntzan duen erantzunkizuna ezkutatzeko, edo Holywoodeko pozoina kulturala hedatzeko…) duintasun-ezaz kargatua dago. Glotofagiaren sistema globala (ekonomiko, politiko eta kulturala) da bultzatzen duena euskara gutxiestera. Mendetako prozesu glotofagiko baten ondorioz euskal gizartearen ia denak errez moldatzen gara gizartearen konexio gune nagusi guztitan erderetan (gaztelera, frantzesa eta orain ingelesa) eta gutxiengo bat euskaraz. Nola izango du, bada, euskarak zentralitatea gure nazioan herritar gehienek euskara ez badakite! Nola ezagutuko dute euskarazko “sortzaileak” euskara jakin gabe? Dena den, espainieraren munduan “sortzaileak” askoz ere ezezagunagoak dira espainolen artean telebistako edozein tertuliano baino, eta “sortzaileak” ezagunak izateko telebistatik eta telebistaren menpekotasunetik pasa beharra daukate. Eta horrek ez dio gaztelerari edo frantzesari “prestigioa” kentzen.

Zentralitatearen problema beste bat da. Seigarren puntuan esango dut horretaz zerbait. Subordinazioaren auzia da. Eta honekin lotuta emantzipazioaren espazio globalaren auzia. Hortara pasa baino lehen, ordea, norabidearen gaiarekin sartuko naiz.

bar25- Bideak, bide bakarrak eta norabideak.

Euskalduna izatea hautu bat da. Kontrako argudio boteredun askori aurre egin behar dion hautua. Horregatik bakoitzak erabaki bat hartzen du. Badira ere euskalduna ez-izateko hautuak, eta arrazoi sendoz ere hartuak: seme-alabek ez dezaten sufritu izan da arrazoi larri horietako bat. Eta hautu hori, euskararen egoera larritan (bai kanpoko erasoengatik eta baita barneko ahuldadearengatik) hartu izan da. Gurea ez da erresistentziaren kultura izan “urte gehiegitan”. Tokatu zaigun, eta oraindik horretan gaude, urte guztitan baizik. Subordinaziotik ez gara oraindik libratu. Eta hala ere, gurea ezin da definitu “erresistentziaren kultura” bezala, gurea izan da euskarari bizitza emanez landu den kultura. Defendatu bai, bainan biziz. Eta horretan, elkarlana, besterik gabe, ez gaitu aurrera ez eraman eta ez eramango. Elkarlana izan daiteke, eta askotan izaten da, subordinazioaren parametroen barnean, kondenatzen gaituen kontestuaren barruan: parametro horiek eta kontestu hori egonkortuz burutzen den elkarlana. Horregatik ezin dugu esan, besterik gabe, “ahaleginik txikiena ere onuragarria da”. Oso muturreko ez den adibide bat jarriz, D’Abbadieren bilduman dagoen bertso-paper bat ekarriko dut hona. 1859-1860ean izan zen Marokoko gerra deiturikoa. Manuel Imazek egin zuen “ahalegin txiki bat” euskaraz bertso batzuk jarriz: “Marruekotarrak, moro zatarrak, infiel da erejeak, fede bageak, gaizki eziak, bruto eta salbajeak; trastornatzen beti zebiltzen jende eta parajeak, orain eziko al ditu zerbait, espainolen korajeak”. Lan egiteko era guztiak ez dira berdinak! Ez da berdina legez eta zigor mehatxuz administrazioa euskalduntzeko proklama hipokritak egitea (eta hipokresia da Euskalduntzeko Planaren buru jartzea euskaraz ikasteko motibazio aski izan ez duen Osakidetzako Burua) edo administrazioko langileen artean espazio sinbolikoa osatzen joatea. Ez da berdin boterearen politika linguistikoarekin ondorio perbertsoak sorraraztea edo ondorio perbertso horiek ekiditeko osagaiak jartzea. Ez da berdin gure bizitzaren motibazio nagusiena “dirua-kapitala” dela euskaraz defendatzea edo euskararekiko motibazioaren muinean bizitza-duina (bizitzea merezi duen bizitza) jartzea.

Ahalegin txiki edo handien aurrean hautu desberdinak izatea normala da. Euskara Batua martxan jartzea ahalegin handia izan zen, subordinaziotik askatzeko urrats garrantzitsu bat, eta ez zuten euskaltzale guztiek begi onez ikusi. Bainan bide hori markatzeak eskertzen diet garaiko aintzindariei.

“Beti bizi izan gara urgentziazko sentsazio bat gure lepoan, desagertzeko beldur handi bat” zegoen, bainan ezin daiteke esan “horretan zerikusia izango du urte gehiegitan gure kultura erresistentziako kultura izan delako, ezinbestean”. Alderantziz, erresistentziako kultura izan gara kontra genuen botereak desagertzera kondenatzen gintuelako. Eta horrela gaude gaur egun ere. Beldurra izatea ez zen arraroa, bainan ez da beldurrak bultzatu duena euskararen mogimendua, euskaldun izateko gogoa baizik. Ez dago bide bakarra euskara salbatzeko, bainan momentu batzutan zein bide hartu, giltzarria da. Badira eta heriotzara daramaten bideak. Eta hautatu behar: 36ean, adibidez. Edota 76-77an. Hautua da, bainan ez linguistiko-gramatikal hutsa, soziala (politiko-ekonomiko-kulturala) baizik. Euskaldunok bi mugimenduen –asimilazioa eta diferentzia—mende gaudela esateak desitxuratzen du auzia. Bi mogimenduak azaleko espejismoak dira. Sakoneko mogimendua beste bat da: subordinazioari amore eman edo subordinazioaren aurka saiatu. Zeren asimilazioa eta diferentzia, biak, erreferentzia nagusi berdintsuei begira izan daitezke. “Asimilatu” ditzakegu “egalité, liberté eta franternité” printzipioak euskaltasuna eder garatuz; eta “diferentzia” eratu dezakegu “arrazakeria” indartuz eta etorkinak ez onartuz edo Espainiako eta Frantziako estatuen jokamolde, adibidez, glotofagikoa geurea eginez, edo merkatu kapitalista bera euskaraz antolatuz.

Bakoitzak hautua egingo du, nola ez ba, eta erabakiko du zeri eman garrantzia edo zer baztertu. Hauta dezala Lore Jokoak eta Etxaunen artean, hauta dezala Jose Ariztimuño edo Lauaxetaren artean, hauta dezala Jakin edo Euskarazaintzaren artean, edo bietatik har dezala aberasten diona. Bainan hautatzeak berekin dakar iritzi desberdinak, eta eztabaidak, eta batzutan funtsezkotzat sentitzen diren gauzetaz norabide desberdinak hartzea. Eta hori ez da “salbatzen” ahalegin txikien apologiarekin edo elkarlanaren bertute faltsuekin. Hori ez da “salbatu” behar, eztabaida librea beharko luke izan gure nortasunaren oinarrizkoa.

bar36.- Subordinazioa eta unibertsaltasuna, globalizazio kapitalistaren garaian.

Aipatu dut aurreko paragrafoan asimilazioa eta diferentzia izan daitezkeela subordinazioaren adarrak. Irakurri dut nonbaiten: “Mundu guztiak daki maoriak zeintzuk diren! Kontua ez da euskarak hiztun kopuru geroz eta handiagoa izatea, ez hori soilik,…. duen itzala (euskal herrian eta kanpoan) ere kontutan hartzea baizik”. Lehen esaera “inbidia” puntu bat erakusten du. Bainan, zein da mundu guztiak? Turismo agentzia internazionalak, maorien berezitasuna kapitalaren akumulaziorako merkantzia bihurtu dutenak? Eta zer daki maoriez? Eta nork ezagutzen du maioriak? Hemen dugu adibide interesgarri bat: nolatan diferentzia (herri primitiboa omen dira) bihurtzen den asimilazioaren gaia (kultura oso bat merkantzia bihurtu). Itzala ere kontutan hartu behar omen da. Zer da itzala, ordea? Europa guztia enteratuko da Donostia dela Europako Kapital kulturala! Eta horrekin irabaziko al dugu “itzala” edo kulturaren itzal ilunean hondoratuagoak aterako gara? Euskarak duen itzala edota kapitalaren akumulazioaren globalizazioak ematen dion itzala? Bereizteak mereziko luke!

Zeren “globalizazioaren kulturan guztiz murgilduta” gaude. Zer da “globalizazioaren kultura”? Konplexua, bai; zatikatua, bai; determinista (¿), bai. Bainan zer da konplexua, zatikatua eta determinista den kultura hori? Globalizazioa kalifikatiborik gabe? Esan dezakegu gaur egungoa dela tirania kulturalaren globalizazioa? Merkatuaren eta merkatu kapitalistaren tirania kulturala? Esan beharko al genduke tirania horrek dakarrela hizkuntza guztien heriotza, eta kultura guztien heriotza eta gizadiaren eta planetako bizitzaren parte handi baten heriotza?

Hori horrela bada, esan beharko genduke globalizazioak “aukerak” ere badituela? Edo esango beharko dugu arrisku hilgarri horri buelta eman ezean “aukera” txikitxo guztiak pikutara joango direla? Eta horrela balitz, euskal kulturak XXI mendean globalizazio horren aurrean hartu beharko duen jarrera erabakiko beharko du: edo tirania horretan lekutxo kultural bat lortu, edota tirania horren aurkako kultura bat garatu!

Zer pentsatu behar dugu, espektakuluaren eta simulakroaren kultura globalizatua, “kultura” dela edo kulturaren entierroa dela? Espektakuluaren kultura ez al da merkantziaren globalizazioaren eta tiraniaren garaiko kultura, eta noski merkatuak eta bere morroi politikoek markatutako interesen arabera eta ezarritako mugetan garatzen den “kultura”?

Aldiz, XVIII mendean Atlantikoan eman zen kapital komertzialaren garapenak (Amerikako espolioa, Afrikako sspolioa, Europako explotazioaren eztanda) Atlantiko “Beltza”-ren (esklaboen “cumbe” liberatuak, piraten barku barruko insurrekzioak, hiri-komertzialetako altxamenduak, herri nekazari eta langileen matxinadak, USAko, Frantziako eta Haitiko iraultzak…) globalizazio emantzipatzailea erakarri zuen bezala, gaur egungo globalizazioak emantzipazioaren pentsamendu eta antolakuntza globalaren premia mahain gainean jarri du. Eta euskararen zentralitatea, premia horren galderak eta erantzun posibleak lantzean datza, aldi berean geure biziraupenaren eta gizadi osoaren biziraupenaren alfabetoa eta gramatikaren sorkuntzan parte hartuz. Horretarako, guk geuk ere, Amerindioen ekarpenekin eta Islam jakobinoarekin eta Afrika beltzetik datozen pentsamendu uholdeekin, India eta Txinakoekin zubiak egiten saiatu beharko ginateke, emantzipazio globalaren pentsamendu globalari bideak irekiz. Ez da gure garapen kulturalaren erreferentzia Espainiako edo Frantziako edo Inglaterrako pentsamendu emantzipatzailearekiko subordinatua, haiekin batera mundu osoko pentsamendu emantzipatzaileari irekia baizik. Bizitzarekin loturiko hizkuntzari buruzko eta pentsamenduaren diskurtsoa. (Eta ez inguruko erdaldunei euskara erakargarriago egiteko, euskaldunen izateari zentzua emateko eta hori eginez mundo osoari ekarpenak egiteko baizik).

Zer zentzu du orduan zentralitatearen arazoa planteatzea? Norabide bat markatzea eta arrisku bat ekiditea.

Norabidea: Euskararen etorkizunari begira norabidearen auzia ez da gaur egungo iruditeriaren produkzioaren kosmosean euskara erdigunean jartzea. Ezinezkoa da eta desiragarria ez da. Ez da desiragarria motibazio, ezagutza eta erabilera glotofagikoa euskaraz birproduzitzea. Gaur egun eta gure herrian zentralitatea lantzeak esan nahi du: a) euskararen (eta hizkuntza guztien) bizitzaren aldeko gogoa (motibazioa) erdigunean jartzea (eta hauxe, neurri batean, eta diru-akumulaziorako, prestigiorako et pribilegioak izateko motibazioarekin lehian, gora beherekin, lortzen ari da); b) euskararen eta, oro har, bizitzaren ezagutza bizigarria erdigunean jartzea (hau neketsuagoa da, desberdintasunaren diskurtsoa, oraingoz, jaun da jabe delako mundu osoko hitz jarioaren ezagutzan); c) euskararen erabilera orekatua eta orekatzailea erdigunean jartzea (eta aski da Europako mugetan etorkinekin egiten ari dena ikustea, konturatzeko ze punturaino hizkuntzen eta bizitzaren erabilera orekatua eta orekatzailea dagoen desegituratua).

Arriskua: Zentralitatearen auzia planteatzeak zentzua badu arrisku bat ekiditea beharrezko zaigulako. Batzutan zentralitateaz ulertzen da egungo gizartearen egoeran euskara hizkuntza nagusi praktikoa izatea. Zentralitate kuantitatiboa da hori. Eta hori ezinezkoa da. Eta ez da desiragarria. Ezinezkoa da ez badago lehenago motibazio eraginkorrez hornituriko gehiengo soziologiko handi bat. Eta, motibazio horren faltan –ondorioz ezagutza eta erabilera faltaz) zentralitate delako hori imposizioaren bidez ezarri nahi bada ezinezkoa da. Eta ezinezkoa izateaz gain, ez da desiragarria. Zergatik? Ezarpenaren moduak ukatu egiten duelako biziberritzearen nukleoa zentrala.

Zentralitatea eginkizun dugu, eta euskararen zentralitateak ez du zergatik beste hizkuntzen garapen bizigarria ukatuko. Hori bai. Hizkuntza gaur egun dominanteen pribilegio guztiekin amaitzea eskatzen du eta kutsatuak dauden hizkuntza nagusiak (frantzesa eta espainola) errotik sendatzea. Eta funtsezko eraldaketa hau ez da neurri administratiboen kontua, ez da kontsentsuzko erabaki politikoaz bideratzen, edo sortzaileentzako lan duinak bermatuz edota euskaraz egiten dena indartuz. Hutsala da proposamen motz horiekin pentsatzea: “gazteek aldatuko dute beharbada euskarari buruz duten irudia”. Kalitatearen ideia, diskurtso berriaren osaketa eta beraren praktika gaztei beraiei ere tokatzen zaien lana da (eta nire aburuz horretan ari da gazte andana berri bizkor bat). Euskararen diskurtso berriaren premiaren aldarrikapena, aldiz, beste mantra bat gehiago bihurtzeko arriskuan dago. Subordinazioaren pentsamendutik unibertsaltasunera jauzi eman beharra dugu. Desberdintasun inposatuaren paradigmatik, hizkuntzen eta bizitzen berdintasunaren paradigmara jauzi eman beharra dugu. Estatu propioaren babesa mantenduz, baino estatuaren faszinazioan erori gabe eta are gutxiago gaur egun ezagutzen dugun eta hedakorrak diren estatu-nazio baztertzaileen ereduetatik urrun. Merkantzia bihurturiko hiztuna izatetik garapen aske kritikoa lantzen duen hiztuna izatera jauzi egin. Euskararen diskurtso berria estatusaren aurkako aritzeko gonbitea da, eta bere indarra da hizkuntzen, gizakien eta bizitzaren gogo sakonarekin, praktikan, lotzeko duen ahalmenaren araberakoa.

bar47.- Garenaren balioespenaz.

Iragana eta geroa, beti orainean eraikitzen dugu. Gertatuaren interpretazioa orainean egiten da, eta etorkizunerako ametsak orainean egiten ditugu. Orduan, erdi-eran gabiltza esaten dugunean “Balioetsi, halaber, daukagun kultur tradizioa”. Dudarik ez, kontutan hartu behar dugu eta ezagutu gure kultur tradizioa, bainan zergatik balioetsi? Gure kultur tradizioan esklabismoak eta arrazakeriak, edo pobreen mezpretxuak, edo Trentoko Elizaren Jerarkiaren balioek izan duten eragin errepresiboak, pentsamenduaren murriztaileak eta mirabetzaren sustatzaileak izan duten papera ez dut nik balioesten. Tradizio kultural horiek, gaur egun oraindik, gure herrian duten pisua ezabatzen saiatzen naiz. “Gurea izateak” ez du tradizio kultural bat guretzat onuragarri egiten. Eta, alderantziz ere, inguruan daukagun bi tradizio handien “emaria ezagutzen dugu eta aberasten gaitu eta oso ondo” esateak ere ez du zentzu gehiegirik. Espainiako eta Frantziako tradizio kulturaletan gauzak eta gauzak dira. Adibidez, oso indar handikoa izan da bi tradizio kultural horietan euskararekiko mezpretxuzko jarrera. Edo emakumezkoen errotikako bazterketa, edo langile matxinatuekiko gorrotoa eta mezpretxua edo indioen eta beltzen esklabotza. Horren aurrean “oso ondo” esan behar al dugu?. Geure buruarekiko bezala beste herrietako kultur tradizioarekiko kritikoak izatea oinarrizkoa da gure gaurko garapen pertsonala osasuntsua izan dadin.

“Gure tradizioa den bezelakoa da, txikia aldizkakoa bizia, eta den bezala maitatu behar dugu, gutxietsi gabe”. Egia da, bainan egiaren parte bat falta da, fundamentalena: gure tradizioa gaur egun guk geuk sortzen dugu. Herentzian tokatu zaigunaren zer egiten dugun guk geuk erabakitzen dugu. Eta erabakitzeko ahalmena, etorkizuna erabakitzeko bezala, iragana berreraikitzeko ere bada. Zeren, zein da gure tradizioa, demagun, edo hobekiago esanda, zer tradizio eraiki nahi dugu, matxinadaren 250 urte igaro ondoren: matxinatuekiko empatiaz eraikia edo matxinoen errepresioa bideratu zuen Donostiako eta Probintziako jauntxoekiko empatiaz eraikia? Zeren gure tradizioa, den bezalakoa, txikia eta abar, eta maitatu behar duguna, eta gutxietsi egin behar ez duguna, konfrontazioz beterikoa da eta etengabe, baita iraganari begira ere, aldatuz doana. Tradizioa ez dago hor, gugandik aparte. Iraganatik heldu zaizkigun datuekin egiten dugun interpretazioa etengabe aldatzen doa eta guk geuk, orainean, osatzen dugu.

Leave a Reply