Nazio hizkuntza izateari utzi estatu hizkuntza izan ahal izateko

By • Dec 9th, 2015 • Category: Azterketak eta Azalpenak

Euskara eta naziotasuna

Euskal nazioaren bereizgarri nagusia zein den galdetuko bagenu, gehiengoak euskara dela erantzungo liguke. Gurean oso zabaldua dagoen ustea da euskararik gabe naziorik ez dagoela, eta alderantziz,  abertzalerik gabe euskararenak egingo lukeela. Ezkontza honek baina, badu bere historia.

Sabino Aranarentzat naziotasunerako faktore erabakigarria abizenek agerian jartzen zuten arraza zen. Euskara ere naziotasunaren erakusgarria bazen, nahiz eta derrigorrezkoa izan ez. Euskal nazioa, gauzatu, arrazak gauzatzen zuen. II. Mundu Gerraz geroztik, alemaniarrek egindako arraza kontzeptuaren erabilera arrazista dela eta, naziotasuna definitzeko erabilgarri izateari utzi zion. Hau dela eta, arraza kontzeptua  diskurtso nazionalista diferenteetatik desagertuz joan zen. Abertzaletasunak ere egokitzapen hauek egitearen premia sentitu eta 60. hamarkadan, eta ETAren eskutik nagusiki, arrazaren kontzeptua alde batera utzi eta euskara eta naziotasunaren arteko erlazioa estutu egin zuen.

Nazionalismoak sarri, naziotasuna faktore objektiboekin marraztu izan du. Herri borondatea oinarri eskasegia iruditu eta lur “sendoagoen” bila aritu izan da maiz. Zoru zurrun hori zientzian aurkitu du. Naziotasuna zientifikoki “demostratzeak” segurtasun eta benetakotasun sentsazioa eman digu. Baina estrategia politikoaz ari garenez, granitozko egia borobilek granitozko pareta karratuak sortu dizkigutela ere konturatzen hasiak gara. Gauzen egoera aldatu nahi duten mugimenduei, segurtasunak, heriotza dakarkie. Ezagunak zaizkigu naziotasuna historiatik, genetikatik, etnografiatik… justifikatuz eraiki ditugun diskurtsoek sortzen dituzten kontraesanak. Euskara eta naziotasunaren bateratzea ere ez da azalpen zientifikoaren atzaparretatik libratu; ezkontza honen “benetakotasunaren” bedeinkazioa   erlatibismo linguistikoaren hipotesiak eman baitio.

Erlatibismo linguistikoak  bakoitzak bere hizkuntzan pentsatzen duela diosku.  Hizkuntza partikularrek, beraz, pentsamendua moldatu eta sortu egingo lukete; berauek dituzten baldintza kultural eta historikoetatik abiatuz. Joxe Azurmendiren hitzetan, hizkuntza partikularrak edozer pentsatzeko posibilitatea lirateke; askatasunaren espazioa lirateke. Erlatibismo linguistikoaz ari garenean garrantzitsua da moldatu eta determinatzearen arteko bereizketa argia egitea, hizkuntza naturalek pentsamendua determinatuko balute, hizkuntza bereko hiztunek ideia etiko, politiko, estetiko… berdinak izango bailituzkete. Kasu horretan, hizkuntzak, askatasunaren espazio izatetik borondatearen giltzarrapo izatera pasatuko lirateke.

Naziotasuna erlatibismo linguistikotik justifikatu ahal izateko hizkuntza naturalek pentsamendua moldatu beharrean determinatu egiten dutela onartu beharko dugu, nahi eta nahi ez. Hori egin ezean ezin baitaiteke zientifikoki justifikatu hizkuntza batean pentsatzeak  subjektu politiko  bateko kidetza eman dezakeenik. Determinismoaren bidea erabili izan da 60. hamarkadatik aurrera naziotasuna eta euskararen elkarketaren ezinbestekotasuna indartzeko. Bide horrek onura asko ekarri zizkion bai abertzaletasunari  eta baita euskalgintzari ere. Gaur egun ere, nazioa eta hizkuntza elkartzeko dugun modua erlatibismo linguistikoaren hipotesiak emandakoa da. Itzal luzea eta forma ugari ditu gurean teoria eus4horren marko teorikoak. Modu zorrotzean batzuek eta lasaiagoan besteek, gehienek onartzen dute euskara eta naziotasuna elkartzeko modu hori.

60. hamarkadarako baliagarria izan zen marko teorikoan gabiltza kateaturik. Hori baitute alor politikoa justifikatzeko erabiltzen diren azalpen zientifikoek; eraginkortasunari begiratu beharrean “egiari” begiratzen diotela eta baliagarriak ez direnean aldatzea asko kostatzen dela. Euskalgintza eta abertzaletasuna bikote zoriontsu izan zireneko zuri beltzezko argazkiei bisigu begiekin begira dabiltza, asmatu ezinik garai batean funtzionatu zuen horrek gaur egun zergatik ez duen balio.

Subjektu politikoak, antagonismoa eta botere harremanak

Subjektu politikoak berezkoak ez direla eta jendartearen nahi eta gogoen arabera sortu, indartu eta desagertu daitezkeela onartu genuenetik, beraien  logikak ezagutzeko interesa piztu egin da. Gaur egun, subjektuaren afera, politikoaz ari diren pentsalari gehienen kezka nagusia da.

Marraztu nahi dudan bidean aurrera egiteko, ezinbestekoa zait subjektu politikoa bezalako kontzeptu bat nola ulertzen dudan azaltzea. Subjektu politikoa, etorkizunera begira nahi bera duten pertsonen multzoak osatzen du. Gainera, ezinbestekoa da bertako kideek subjektu horretakoa izatearen kontzientzia kolektiboa izatea. Hari horri tiraka, identitate politikoa erabat kontzientea den identitatea dela onartu beharko dugu eta munduan izateko jarrera aktiboa inplikatzen duela.

Chantal Moufferen ustez, antagonismorik gabe ez legoke jendarterik. Jendarteak berezkoa du etorkizuna modu diferentean irudikatzen eta desiratzen duten pertsona-multzoak izatea eta horien arteko talka. Edozein subjektu politiko, eratu eta elikatu antagonismotik egingo da, beti egin beharko baitu gutarren eta beste guztien arteko kontrajartzea, antagonismoa. Euskal Herrian estatu bat sortzearen aldeko subjektua, adibidez,  gai honetan egon litezkeen beste aukera guztiei kontrajarriz eratuko litzateke. Beste aukera posiblerik ez balego ezingo genuke subjektu politikorik eratu, ezinezkoa litzateke. Zaldiak derrigorrez lurraren gainean ibili behar direnez, zaldiek hegan egitearen aldeko subjektu politikoa ezingo litzateke sortu.

Jendarteek beraz, izate gatazkatsua dute. Arrazoi ilustratuak eta euren seme-alaba diren ideologia guztiek azpimarratzen dutenaren kontra, erabateko oreka duen jendartea ez da posible. Subjektu politikoen arteko talkak modu egokiagoan edo okerragoan kudeatu daitezke, baina antagonismoak ezin izango dira desagertu. Subjektu politiko ezberdinen arteko erlazioak, beraz, ez dira erlazio arrazionalak; botere harremanak dira. Ondorioz, estrategia egokia eginez norberak lortu dezakeen indar posizioaren arabera  balantzak alde batera edo bestera egingo du.

Konfrontaziorako ardatz “erreala” eta ardatz sinbolikoa

Subjektu politiko bakoitzak badu bere mugak marrazten dituen diskurtsoa. Muga horiek konfrontazioaren eremua zein den esango digute; gutarren eta besteen arteko konfrontazioa zer joko zelaitan eta zer arauen pean jokatuko den eus3seinalatzen baitigute. Diskurtsoa ongi aukeratzeak, joko zelaia eta araudia ongi aukeratzea denez, konfrontazioan abantaila eman diezaguke.

Subjektu politikoak eratzen dituzten diskurtsoak bi multzotan sailkatu ditzakegu: konfrontazioa ardatz “errealean” sortzen dutenak batetik eta konfrontazioa ardatz sinbolikoan sortzen dutenak bestetik. Ardatz “errealak” momentuko errealitatearen mugak jartzen dizkio gauzen egoera aldatu nahi duen subjektu politikoari. Hori egiteak, dauden botere erlazioak onartzen dituenez,  gauzen egoera aldatzea ezintzen du. Ardatz sinbolikoak aldiz, botere erlazio berriak “asmatzen” dituenez, konfrontaziorako subjektu politiko indartsuagoa marratu dezake. Ardatz horrek, ondo finkatuz gero, gauzen egoera aldatzeko gaitasuna dauka. Horrela, konfrontaziorako ardatz “erreala” gauzen egoera betikotzeko ardatza den bitartean, ardatz sinbolikoak desplazamenduak sortu ditzake ardatz “errealean”. Esanak esan, gauzen egoera bere horretan mantendu nahi duenari ardatz “errealean” egiten den konfrontazioa da komeni zaiona. Gauzen egoera aldatu nahi duenak berriz, ardatz sinbolikoa erabiltzera behartuta dago.

Esentzialismoaren eta ardatz “errealaren” artean antzekotasun handiak daude. Esentzialismoa, ardatz “erreala” bezala, subjektu politikoa jendeak etorkizunera begira eduki dezakeen borondatea kontutan hartu gabe marrazten saiatzen baita. Ardatz “erreala” eta esentzialismoa dira status quoa-ren makulu onenak. Ezer aldatu nahi ez duenak, ardatz errealean, esentzialismoan eta  lehenagotik konbentzitua zegoena konbentzitzeko soilik balio duen “berezkotasunaren” ideiari helduko dio .

Euskara eta abertzaletasuna ardatz “errealean” elkartutako bikotea

Lehenago esan bezala, 60 eta 70 hamarkadetan euskara eta abertzaletasuna bateratzeak onurak ekarri zizkion bai independentismoari eta  baita euskalgintzari ere. Independentziarako nahia eta euskararen ezagutza (eta erabilera) hutsaren hurrengoa ziren momentuan, elkartze honek, euskarari harrotasuna ekarri zion. Independentismoari berriz, estrategia nazionalistak erabiltzen duen diferentzia objektiboaren logika oinarritzeko faktore objektibo indartsua. Hala ere, nahiz eta paradoxikoa iruditu, batze honek, suspertzearekin batera, topeak ere ekarri zituen.

Nazionalismo guztiek bezala, abertzaletasunak ere, ardatz “erreala” darabilenez, konfrontaziorako eremua euskaraz pentsatu (erlatibismo linguistikoaren bertsio gogorra) edo euskaltzale direnen (erlatibismo linguistikoaren bertsio biguna) eta beste guztien artean kokatzeko joera dauka. Abertzaletasunak, ardatz “errealean” konfrontazioa sortzeko erabili izan du euskara eta euskaltzaletasunak beharrezkoa zuen dimentsio politikoa eskuratzeko erabili izan du abertzaletasuna. Baina, ardatz “errealak” gutarren eta besteen arteko muga oso erraz marrazten du, errazegi, agian. Ondorioz, subjektu politikoaren hazkundea, euskaraz pentsatzen (gogorra) edo euskararen aldeko jarrera aktiboa dutenetaraino (biguna) iritsi daiteke soilik. Ardatz horrek, subjektuaren desagertzeari galga jarriko dio, baina, ondoegi babesten duen murru horrek hazten ere ez dio uzten.  Haurrekin gertatzen den moduan, gehiegizko babesak haztea ekiditen du.

Estrategia abertzaleak ezin dio euskarari normalizazioa eman eta alderantziz, euskarak abertzaletasunari ezin dio estatua lortzeko indarra izango zukeen adinako independentismorik artikulatu. Ezkontza honek, euskarari, abertzaletasunaren mugak jarri baitizkio eta abertzaletasunari euskararenak. Gurpil zoro hori da apurtu beharrekoa.

Demokrazia zerri askara botatzea arerioaren joko zelaia eta arauak onartzea da.

Xabier Amurizak idatzi eta Oskorrik abestu zuen “Euskal Herrian euskaraz” abestia euskalgintzaren ereserkia bilakatu da. Bertan, “Euskal Herrian euskara hitz egiterik ez bada bota dezagun demokrazia zerri askara” esanez, euskararen eus2erabilera eta demokrazia kontrajartzen dira. Adibide honek, inportantziarik gabekoa dirudien arren, jarrera orokor bat adierazten du.

Euskaraz bizi nahi ez dutenek, euskarari ez-normaltasunaren izatea eman diote. “Arazo identitarioa” eta euskara lotzetik hasi eta euskaraz bizi nahi izatea kapritxotzat jotzeraino euskararen ez-normaltasuna azpimarratzen duten argumentuek segida luzea dute. Diskurtso horiek  euskaraz bizi nahi dutenak ez-normaltasunarekin lotuz, erdaraz bizi nahi dutenei  normaltasun estatusa txertatzen die. Indar posizioa areagotzen  duen ardatz “errealean” kokatzen diren argumentuekin eraikitako diskurtsoa darabilte.

Euskalgintzaren diskurtsoa euskara babestean zentratzen da, partikulartasunaren kontserbazioan. Ondorioz, euskaraz bizi nahi ez dutenek marrazturiko konfrontazio ardatzean eta arauen pean kateatuta dabil euskalgintza. Hizkuntza ekologiaren ideia da honen erakuslea,  planteamendu horrek berezitasunak gordetzean, kontserbatzean egiten du indarra. Baina hori egiteak ez-normaltasuna azpimarratzen duenez, euskararen normalizazioa erabat ezintzen du.  Euskararen “berezkoa” omen den ingurunea babestean baino, euskarari ingurune berriak sortzean dago gakoa. Inoiz existitu ez diren “berezkotasunak” dira sortu behar ditugunak eta hori lortzeko euskarak berezitasunaren estatusari muzin egin eta normaltasunarenari heldu behar dio.

Bide honetan, jendartearen gehiengoak oso positibotzat dituen ideiak ezin ditu euskalgintzak galdutzat eman edo okerrago dena, txartzat hartu. Estrategia politiko eraginkorraren oinarrizko harria, gehiengo zabalak positibotzat jotzen dituen kontzeptuak norberaganatzeko egiten den borroka da. Noren helburu politikoak identifikatuko ditu jendartearen gehiengoak, demokraziarekin, justu izatearekin, askatasunarekin… hitz batean: unibertsaltasunarekin? Horixe da hegemoniarako borrokaren muina. Euskal Herrian euskaraz hitz egiteko aukerarik ez izatea ez baita demokrazia izatearen arazoa, ez izatearena baizik.

Arerioak marraztutako joko zelai eta arauekin konfrontazioa egitera ohituegia dagoen herria gara. Erresistentziaren kultura da gurea, eustera ohitu dena eta sufritzea balio positiboa bilakatu duena. Horregatik, bat baino gehiago, helburu politikoak utopikoak direla sinetsita, balitz eta balegoko putzuan itotzeari gustua hartzen ari zaio.

Euskalgintza jokatzen ari den zelai politikoa eta arauak, konfrontazioa egiteko arerioari komeni zaizkionak direla agerian jartzen saiatu naiz. Urrats hau egitea ezinbestekoa da euskalgintzari, berari, komeni zaion diskurtsoa zabaltzen hasi nahi badugu.

Euskaldunon hizkuntza eskubideen alde egotetik, denon hizkuntz eskubideak bermatu nahi izatera.

Rosa Park, arraza beltzeko emakumea, famatua da  autobus publiko batean arraza zuriko gizon bati aulkia utzi ez ziolako. Azalaren kolorea kontutan hartuz idatzitako legediari eta  jendartean eraikita zeuden botere harremanei horrela egin zien kontra Rosak. Desobedientzia ekintza hori egin aurretik, beltz batek baino gehiagok egin zion kontra legedi arrazistari, baita Rosak bezala autobusetan zuriei aulkia ez utziaz ere. Orduan, zergatik da ezaguna Rosa Park? Ekintza justifikatzeko moduan dago gakoa. Lehenagoko kasuei eman zitzaien marko teorikoa zurien eta beltzen arteko konfrontazioarena izan zen; Rosa Parken kasuan aldiz, eskubide zibilena. Jada, konfrontazioa ez zen beltzen eta zurien artekoa, eskubideen alde zeudenen eta ez zeudenen artekoa baizik. Horrek, arrazaren araberako segregazioaren kontrako borrokari beste dimentsio bat eman eta eraginkortasunean irabaztea ekarri zion. Konfrontaziorako ardatza eskubideak urratuta zituztenetatik (ardatz erreala) eskubideen alde zeudenetara (ardatz sinbolikoa) desplazatzen zuenez, subjektu politikoa handitu eta aktibatu egin zen.

Rosa Parken desobedientzia ekintzarekin erabili zen bidea hobeto ulertzeko,  partikularraren eta unibertsalaren arteko harremanari erreparatzeak lagundu diezaguke. Eskari politiko guztiak dira partikularrak. Helburuetan aurrera egiteko baina, eskari partikular horiek unibertsalizatzen dituen subjektu politikoari helburu horiek lortzeko aukera biderkatu egingo zaio. Demokrazia, justizia, askatasuna, eskubideak… bezalako kontzeptu unibertsalak ez dira ezer bere horretan, adierazle hutsak besterik ez dira. Eta edalontzi bat urez, ardoz edo laranja zukuz bete daitekeen moduan, kontzeptu horiek ere, gauzatu, eskari politiko partikular batek “betetzen” dituenean gauzatuko dira. Borroka politikoaren funtsa, norberaren eskari politiko partikularrek unibertsalak sinbolizatzeko (betetzeko) egiten den ekitea da. Baina zer onura dauka guzti honek? Norberaren eskari partikularrak, norberaren subjektu politikoaz haratago, jendartearen gehiengoaren begietara unibertsalak sinbolizatzera iristen direla, horixe da daukan onura. Hau dela eta, normaltasun berria sortzen hasten da eta normaltasun berri honek epe ertainean norberaren subjektu politikoa zabaltzea eta aktibatzea dakar.

Lehenago aipatu dudan moduan, euskalgintzak nazionalismoak ematen duen marko teorikoa ontzat ematen duenez, konfrontaziorako ardatz “errealean” kateatuta dabil. Marko hori onartzearen ondorio zuzena da euskararen normalizazioaren aldeko borroka, partikularra babesteko koordenatuetan planteatzea; normalizazioa ezinduz. Hizkuntza eskubideak urratuta dituztenen (euskaraz bizi nahi dutenen) eta ez dituztenen (erdaraz bizitzeko hautua egin dutenen) artean konfrontaziorako muga finkatzeak (ardatz “erreala”), indar harremanak onartzen dituenez, egoeraren betikotzea lekarkeela lehenago ere aipatu dut. Esanak esan, ez al litzateke eraginkorragoa izango muga eskubideen alde eta eskubideen kontra daudenen artean(ardatz sinbolikoa)  marraztea? Modu horretan, bakarrik, handitu baitaiteke euskaraz bizi nahi dutenen multzoa eta, ondorioz, indar erlazioak aldatzearekin batera, euskararen normalizaziora gerturatu. Historiak behin eta berriro erakutsi digu, helburu politikoak ez direla, soilik, eskubideak urratuta dituztenek borrokatzen dutenean lortzen, subjektu politikoa eskubideak urratuta dituztenetatik haratago zabaltzen hasten denean baizik.

Euskalgintzak, “soilik” euskaraz bizi nahi dugunon hizkuntza eskubideen defentsan oinarritzen baldin badu bere diskurtsoa, hau da, konfrontaziorako ardatz “errealean”, zaila egingo zaio aipatu dudan unibertsalizazioa gauzatzea. Ardatz honek, euskaraz bizi nahi ez dutenak beraien posturan indartu baino ez ditu egiten. Zentzu horretan, euskalgintzak (hizkuntza) eskubide guztien aldeko mugimendu bihurtzen den neurrian izango du ardatz erreala desplazatzeko gaitasuna. Jakina, honek badu bere “tranpatxoa”, euskaraz egin nahi duenak baititu hizkuntza eskubideak zapalduta %99,9an. Hor du euskalgintzak irabazten hasteko eremu zabala.

Guzti horrek ez du esan nahi ardatz “errealean” egiten den protesta/erantzuna alde batera utzi behar denik, ez. Protesta/erantzunak ardatz sinbolikorako desplazamendua jasango duela esan nahi du soilik, eta ondorioz, etsaiaren joko zelaitik ateratzen hasiko garela. Konfrontaziorako ekintza bat partikularren babesarekin edo eskubideak denontzako zabaldu nahi izatearekin  justifikatu daiteke. Ekintza bera da; azalpena berriz, diferentea. Ardatz batetik besterako eus1desplazamenduak, euskarari egindako edozein eraso jendartearen gehiengoari egindako erasoa bilakatuko luke. Hona hemen momentu hegemoniakoa.

Zer gertatuko litzateke Rosa Parkek autobusean eman zuen ezetza gizon hura zuria zela (ardatz “errealarekin”) esanez justifikatu izan balu? Konfrontazioa, indarrean zegoen botere harremanak onartuz planteatuko zukeenez, ez zuela gauzen egoera aldatzen lagunduko. Gogoeta hau da euskalgintzak egin behar duena.

Nazio hizkuntza izateari utzi Estatu hizkuntza izan ahal izateko

Euskalgintza subjektu politiko bilakatu behar dela gero eta sarriago entzuten dugun kontua da. Artikulu honetan egin dudan subjektu politikoen definizioari jarraikiz, euskalgintza beti izan da subjektu politikoa, etorkizun euskaldun bat nahi duen jende multzoari egiten baitio erreferentzia eta helburu hori lortzeko estrategia diferenteak planteatu izan baititu. Orduan, zertara dator subjektu politiko bilakatu behar hori? Eraginkortasunean irabazteko duen borondatea azaleratzen du nahi honek eta ondorioz, euskalgintzak bere burua beste modu batera ulertzeko duen nahiaren konstatazioa da. Hau positiboa da, oso.

Lan honetan agerian jarri nahi izan dudan puntu garrantzitsuenetako bat subjektu politikoak estrategia politikoak direla da. Ondorioz, ez da begiratu behar  subjektu hauek “egiazkoak”, “berezkoak”, “gezurrezkoak”… ote diren, eraginkorrak diren edo ez da aztertu beharrekoa. Euskalgintzak, eraginkorra izan nahi badu, darabilen estrategiari buruz galdetu / hausnartu behar du: nazioa eta euskara (erlatibismo linguistiko gogorra) edo nazioa eta euskaltzaletasuna (erlatibismo linguistiko biguna) elkartzea euskararen normalizaziorako estrategia eraginkorra al da? Defendatu dudan posturari jarraituz, elkartze honek, nazionalismoak darabilen berezitasun objektiboaren logika dela eta, euskarari ez desagertzea ahalbidetu dio. Baina pareta zurrunegia eraikitzen duenez, behin puntu batetik aurrera zabaltzea ere ekidin dio. Abertzaletasunean  beti izango da berezitasuna euskara; abertzaletasunak, edozein nazionalismok bezala, erdara den normaltasunetik bereizteko/babesteko logikari ezin baitio iskin egin. Euskararen normalizazioa ezingo du inoiz lortu.

Eta euskara abertzaletasunetik bereziko bagenu, posible izango al litzateke euskararen normalizazioa? Galdera honi ganoraz erantzuteko euskararen egoerari eta inguruneari begiratu behar zaio. Erdaraz funtzionatu eta erdara lehenesten duten bi estatuen barruan dago kokatua euskara eta hitz egiten den tokietan bigarren mailako hizkuntza da. Egoera honetan, euskara beti izango da normaltasuna den erdararen ondoan ez-normala; museoetako piezak bezala “babestu” beharreko zerbait. Baina museotik ateratzeko (normaltasuna lortzeko) egiten duen edozein mugimendu normaltasun erdaldunak eta bere estatu aparatuek zapaldu eta zokoratuko dute. Ez-normaltasunaren tokia ez da kalea.

Estrategia abertzalea eta euskalgintzarena batzeak, maila diferentean bada ere, euskalgintzari argizari museoko zaindariaren papera gordetzen diola uste dut. Eta badakigu “berezitasuna” kontserbatzera mugatzen dena, konturatzerako hilko da. Abertzaletasunik gabeko euskalgintzak aldiz, heriotza horren azkartzea lekarke. Bi bideek, kontrakoak diruditen arren, euskararen ez-normaltasuna babesten dutenez euskararen desagertzea dakarte. Nola lortu orduan euskararen normalizazioa?

Orain arte esandakoetatik erraz ondorioztatuko dugu euskararen normalizazioa estatuak bakarrik ekarri lezakeela. Ez da nahikoa, noski, baina bai derrigorrezko baldintza. Horrek, euskalgintza ulertzeko modu berri batera eraman behar gaitu, hau da, estrategiaren birdefinizio batera. Eraginkortasunean irabazteko, euskara eta nazioaren, edo nahiago bada, abertzaletasuna eta euskalgintzaren, arteko erlazio zurruna arintzen joan beharko da. Euskalgintzak politizatu behar duela esan eta esan bagabiltzan honetan, posizio politikoa hartu nahi badu, dimentsio politiko kamutsa duen abertzale izateari utzi eta  estatua eskatzen hasi beharko du. Independentista ez den euskalgintza, euskararen normaltasunari bizkarra ematen dion berezitasunaren logika antzuan ibiliko da buelta eta buelta. Euskarak, normaltasuna irabazi nahi badu, nazio hizkuntza izateari utzi beharko dio estatu hizkuntza izan ahal izateko.

Filosofian lizentziatua.
Email this author | All posts by

3 Responses »

  1. euskaldunon estatua Nafarroa izan zen, beraz euskarak estatua izan zuen (nahiz eta gorteetan latinez mintzo, gaztelan bezala, frankoek egin bezala… Nehork ez zuelako erromantzean hitz egiten gortean, akatsa den ala ez, horrela zen, gorteak ez ziren herriarenak)

    Beraz, euskarak berriro estatua izateko bidea badago: Nafar estatua berreskuratzea. Euskal estatua Nafar estatua delako.

    http://www.1512-2012.com/?p=4830

    Adeitasunez, segi lingua navarrorum-ean mintzatzen!

  2. Kaixo Unai, Zuzeun zuk zeuk jarritako estekari jarraiki ailegatu naiz hona. Gogoeta gai dituzun kontu hauei buruz lanean aritua naiz neu ere eta interesez irakurri dut artikulua. Ea kritika eraikitzaile bat egiteko gauza naizen.

    Gaizki ulertu ez badizut behintzat, esango nuke funtsezkoa iruditzen zaidanaren inguruan ados gaudela. Subjektu politikoei, konfrontazio ardatzei eta demokrazia eta hizkuntz eskubideei buruz ari zaren horretan, azken batean, gizarte mailako elebitasunaren inguruko diskurtso berriren bati bidea ireki beharra aipatzen duzu, hain zuzen ere, euskal gizarte osoa interpelatuko duena hiritar denen hizkuntza eskubideak aitortuz (izan euskaltzale ala ez, izan abertzale ala ez). Diskurtso hori, praktikan, ondoko formula honetan laburbil daitekeela esango nuke: “ guztiok bi hizkuntzak ezagutzeko betebeharra; bakoitzak nahi duena erabiltzeko eskubidea: hori da askatasunaren bermea”.

    Zorionez, ematen du irizkiderik ez zaigula falta eta diskurtso hori zorionez hasi dela nonbait bidea egiten: Gipuzkoako Aldundiko Mikel Irizarren ardurapeko “Hizkuntza berdintasunerako” sailari emandako izena horren adierazle. Nolanahi den ere, ados egongo zara diskurtso hau lehenago artikulatu ez izana ez zaiola soilik zuk estrategia abertzalea deitzen diozun horren nahiari edo buru argitasunari bakarrik zor. Indar korrelazio politikoek ere badute zer esanik: Nafarroan eta Ipar Euskal Herrian diskurtso hau, gaur gaurkoz, ez da posible. Behar beste indarrik bildu ezean, nahita ere ezin da erresistentzia posiziorik utzi.

    Muinean ados egonik, ordea, aitortu behar dizut ez nagoela ados, edo hobe esan, ñabardura larriak egingo nizkiokeela, besteak beste, bai artikuluaren hasierari bai amaierari, hau da, “euskara eta nazionalismoa” hizpide hartuta burutzen duzun auziaren planteamenduari eta “euskara eta estatua” aipatuz iristen dituzun ondorioei. Ea oinarrizkoak ongi formulatzen asmatzen dudan.

    Lehenengo partean, planteamendua errebisatu edo aberastu beharrekoa dela uste dut, bestela auzitan jartzen duzun postura karikaturizatzeko arriskua dagoelako, gogoeta urardotuz. Testua hastearekin bat, diozu euskal nazioaren bereizgarri nagusia zein den galdetuz gero gehiengoak euskara dela erantzungo lukeela eta, gero, baieztatzen duzu gurean oso zabaldurik dagoela euskararik gabe naziorik ez dagoela.

    Ea, Eusko Ikaskuntza buruturiko lana (ikus: http://www.euskomedia.org/PDFAnlt/mono/ident/eu/anex.pdf) kontuan hartuko bazenu ohartuko zinateke zure planteamendua ez dela bidezkoa. Gutxigora behera egia da gaur egun euskal kultura/cultura vasca delakoa bereizten duen ezaugarri nagusiari buruz galdetzean portzentualki gehiengo batek euskara aipatzen duela. Baina erantzun honek zuk egindakoa baino interpretazioa aberatsagoa behar du. Nik uste, nolabait ere, erantzunok gutxienez uler liteke ebidentzia baten konstatazio gisa (“euskara ez bada, zer orduan?”), baina baita proiektu politiko baten helburu nagusi gisa (“gure herriaren hizkuntza azpiratua biziberritu behar dugu”). Gainera, kontua da, zure planteamendua serioski hartuz gero, ezin dela esan gabe utzi euskaldun/basque izateko beharrezko zer den galdetuta, gehiengoak ez duela euskararen ez erabilera ez ezagutza aipatzen, baizik eta “euskaldun/basque izateko borondatea” nahiz “Euskal Herrian/Basque Countryko bizi eta lan egitea”. Honi ezin zaio ezikusiarena egin eta interpretazio bat eskatzen du.

    Bestalde, euskararik gabe Euskal Herririk (gizarte zientzietarako errazago zait herria kontzeptua erabiltzea nazioa baino) ez dagoela defendatzen duenari aurpegiratu bezala egiten diozu nazionalismoak bere burua justifikatzeko hizkuntzaz egindako instrumentalizazio baten inguruan eraikitako dogma horietako bat errepikatzen ari dela. Baina, nik ulertzen dudanaren arabera, euskararik gabe Euskal Herririk ez dagoela dioena ez da kredo bat errepikatzen ari, sotilagoa den baina erraz identifikatu litekeen beste zerbait adierazten baizik: ondo baino hobeto daki azpiratzailearen hizkuntza darabilen nazio bat posible dela, ondo baino hobeto daki euskararik erabiltzen ez duen eta, nahi baduzu, bizi kalitate handia eskaintzen duen “nación vasca” independiente bat posible dela. Kontua da posibilitate hori –nazio hori- ez duela bere proiektu politikotzat, bere naziotzat, jotzen. Are, independentzia eta guzti, Euskal Herriaren suplantaziotzat jotzen duela.

    Sakonean, ematen du zure planteamenduari abertzaletasunaren inguruko pertzepzio pobre samar batek erasaten diola, konbentzituta zaudelako abertzaletasuna berezitasunaren logikak bizi duela. Niretzat, azkar esanda, bere burua abertzaletzat jotzen dutenak bi edo hiru tiporen inguruan esplika litezke:

    Lehenengo tipoa edo tipoak, abertzale izatea bera identitate bihurtzen duenarena genuke, nolabait ere abertzaletasunaren/vascotasunaren esentzia bere burua abertzaletzat/vascotzat identifikatzera daraman jokuan aurkitzen duena, behar direnak instrumentalizatuz, independentismoa barne. Tipo honen aldaera erreakzionarioena genuke bere abertzaletasuna antiespainolismo hutsean oinarritzen duena.

    Bigarren tipoa, berriz, nik asertibotzat daukadana, abertzaletasuna hiru edukiren inguruan oinarrituriko proiektu politikoaren aldezlea: 1) ordezkapen bidean den bere herriaren hizkuntzaren erabileraren aldekoa da, posizio pertsonal ezberdin ugaritatik; 2) subordinaturik dagoen bere talde nortasunaren, hau da, herritartasunaren subordinazio politikoaren aurka dago; 3) Zatiturik dagoen bere herriaren lurraldearen zatiketa administratibo subordinatua gainditu nahi du.

    Euskal abertzaletasunaren baitan, bi tipoen nahasketak aurki ditzakegu, baina nik uste darabilzun abertzaletasunaren kontzeptualizazioan lehenengoak izan duela pisurik handiena, ahazturik ziurrenik irakurle duzun jendearen gehiengoa (euskaraz irakurtzeko interesa hartzen duen jende bakan hori) bigarren tipokoa dela, ez erreakzionarioa edo konfrontazio zalea, baizik eta asertiboa.

    Hau aintzakotzat hartzeko modukoa da: Hasier Etxeberriaren post-aren harira haserretu zinen zuk esan gabekoak esanarazi zizkizulako eta kexatu ere bai hori gehiegitan gertatzen ari zitzaizulako. Zor zaizun arrazoia ukatu gabe eta errespetu guztiarekin, autopistara kontrako norakoan sartu denaren txistea gogorarazi didazu une batez: “baina gaur zer, ero denak atera dira errepidera, ala?”.

    Ea, “ni ez naiz abertzalea, independentista naiz” formulatzerakoan, imajinatzen dut esan nahi duzula independentismoak bere helburua lortuko badu, orain arte esplizituki egin ez duen zerbait egin beharko duela, hau da, bere burua Espainiarekin eta espainiar hizkuntzarekin (ere) identifikatzen duen jendeari bermatu beharko diola balizko estatu independiente berri horretan euren nortasunaren eta hizkuntzaren inguruko eskubideak guztiz bermaturik egongo direla.

    Ongi, ba, hala bada esan hala, ez da disparatea, esan balizko independentzia prozesu bat bere burua espainoltasunarekin era batean ala bestean loturik sentitzen duen hiritarren eskubideak bermatzetik pasatzen dela, eta, ziurrenik, adostasun handia lortuko duzu edo, hobe, planteamendu horren inguruko eztabaida emankorra Kataluniako alderdi abertzaleen esperientzia konkretua Euskal Herriko posibilitateekin aldera gai hartuta. Baina ohar zaitez, “ni ez naiz abertzalea, independentista naiz” esaten baduzu, bere burua abertzale (eta independentistatzat) izanik hori irakurri edo entzungo dizun jendearen gehiengoak ulertuko dizula, normala denez, zuri ez zaizkizula bereziki axola ez hizkuntzaren ordezkapen prozesua, ez lurraldetasuna, ez euskal herritartasunaren subordinazio politikoa.

    Unai, ez dizut ezkutatuko: esaldi horrekin, abertzalettoak epatatzeko tentazio artistiko zaharrean erori zarela ematen du.

    Bestalde, amaieran, ondorio gisa, euskarak nazio hizkuntza izatetik estatu hizkuntza izatera igaro behar duela aipatzen duzu eta hortik iritsiko zaiola normalizazioa, independentziarekin (estatuak ematen duen berezitasuna lortzearekin batera, alegia) euskararen berezitasunaren logika, anormalitateren logika, berez urtuko litzatekeelako. Bueno, independentziarekin jakina identitate politiko ez subordinatu bat izango genukeela baina edukiei dagokienez, zure ondorio horiek ez dira ebidenteak eta, hortaz, ez dut uste behar beste justifikaturik eta garaturik daudenik. Honez gero gehiegi ere luzatu naiz eta galdera gisa formulatuko dizkizut kritikak:

    Praktikan zeri esaten diozu normalizazioa?

    Hara hor, urrutirago gabe, bi ikuspegi, bata erabileraren dimentsio indibiduala azpimarratzen duena eta bestea hizkuntzaren dimentsio komunitarioa defendatzen duena: zenbaitentzat normalizazioa, ezagutzari dagokionez, mundu guztiak euskaraz jakitea eta gero, erabilerari dagokionez bakoitzak nahi duen bezala hitz egitea da. Niretzat, berriz, normalizazioa da, praktikan ñabardura guztiekin Katalunian gertatzen dena, bere burua euskalduntzat/abertzaletzat duen orok batez ere euskaraz (bere herriaren hizkuntza) egiteko joera izatea (garatzea), bere burua euskalduntzat/abertzaletzat ez daukanak, batez ere, espainolez egiteko joerarekin jarraitzen duen bitartean.

    Arestian esandakoarekin lotuta zera, gaur egun ohikoa da bere burua abertzaletzat daukan euskaldunen artean egunerokoan espainolez aritzea. Hau ohikoa da, baina normala da? Normaltzat jotzen ez baldin baduzu, orduan, euskara eta espainola estatu hizkuntzatzat izango lituzkeen Estatu berriari zein mekanismo ikusten dizkiozu, adibidez, espainolez egiten duten abertzale euskaldunen hizkuntza ohiturak aldatzeko?

    Aintzakotzat hartu duzu honez gero euskalduntzeari kargatu zaion hipotekari esker, adibidez EAEko euskal gizartearen %80aren elebitasuna eta %20ko elebakartasun espainola ez dela iritsiko, iristen bada, gutxien gutxienez eta zori ona lagun, 50 urte barru arte, independentzia iritsi ala ez?

    Besterik ez, Unai. Buf, sentitzen dut hainbeste luzatu izana. Baliagarri izango zaizulakoan, agur bero bat.

  3. […] Andoni Olariagarekin batera Independentzia helburu liburuaren egile diren Imanol Galfarsorok eta Unai Apaolazak euskararen paperaz eta euskalduntasunaz idatzi dute azken asteetan Lapiko Kritikoan. Atzo ere, […]

Leave a Reply