Postpornoa, posnazionalismoa (post-ak noiz amaituko zain)

By • Nov 18th, 2015 • Category: Atal Berezia, Azterketak eta Azalpenak

Joseba Gabilondo, “Hitzaurrea” Eduardo Apodaka,  Identitate eta anomalia (Pamiela, 2015)

(Oharra: Hitzaurre honen lehen bi sailak “Euskal ideologia 2.0” zutabean agertu dira jada Lapiko Kritikoan –  Lehen bi sail horiek  lehenago irakurri dituztenek zuzenean salto egitea dute beheragoko sail berrira “Euskal ideologia 2.1: neonazionalismo euskalduna.”

apodaka2
Euskal ideologia 1.0: 1968ko maiatza

Esana dut nonbait azken urteotako euskal literaturarik interesgarriena eta beharrezkoena saioaren alorrean gertatzen ari dela (2014).

Luzaroan Joxe Azurmendi geratu zen saiogintzaren autore bakar eta modeliko bezala, 60ko eta 70ko lehen sukar saio-zaleak amatatu zirenean (Lur argitaletxean eratutakoak kasuko). Harrez gero saio ugari idatzi dira filologia eta literaturaren inguruan, 80ko eta 90ko hamarkadan. Baina bi hamarkada horietan, eta hau nire hipotesia litzateke, saio horien gehiengoa idatzi da, 68ko belaunaldiak emandako bultzada politikoaren abaroan eta honen saka inertzialaz profitatuz. Izan ere, 68ko belaunaldiko saioek, eta gehienbat gazteleraz idatzi zirenek, helburu bakar bat izan zuten: naziogintzaren oinarri izango litzatekeen euskal historia eta ontologia abertzale bat eraikitzea. Krutwig eta Oteiza lehenago aurreratu baziren ere, Beltzaren edota Otazuren lanek garrantzia handia hartu zuten, Fran- kismoak ukatutako memoria bat –oroimen eta oroitzapen– berreskuratu eta asmatu baitzuten, inoiz izan ez zen baina beharrezko sentitzen genuen gerraurreko pentsamendu eta historiarekin elkartuz eta lotuz.

Ironikoki, oraindik ere euskal abertzaletasunaren irudikari edo imaginario politikoa –ez bakarrik irudimena– 68ko belaunaldiaren diskurtsotik bizi izan da eta elikatu, gaur arte; edota era ekonomikoago batean paratzeko, belaunaldi haren diskurtsoaren errentetatik bizi izan da, ezer egiazki berririk sortu gabe egundaino. «Euskal ideologia» esan dakiokeena, beraz –68ko belaunaldikoek sortutakoa– izan da era kontziente edo inkontzientean alderdi politiko abertzale guztiek gaurdaino erabili eta bazkatu dutena, EAJ-rekin hasi EH Bildu-rekin amaitu. Era berean, gure inkontziente afektiboaren oinarria oraindik ere Ez dok hamairuko kultura da. Benito Lertxundik eragindako iparraldeko lirika herrikoiaren eguneraketa, edo Laboak egindako euskal poesiaren musikatzea egun oraindik ere 80ko rock erradikala (Kortatu) edota azken momentuko pop guztia (Ken Zazpi) baino eraginkorragoak dira.

Argi dagoena da, 68ko «euskal ideologia» hori zaharkiturik geratu dela. Aspaldi eraberritu behar bagenuen ere, Habanan dauden auto zaharberritu ugariren antzera, ideologia horrek zituen matxurak eta arazoak konpondu eta tapatuz bizi izan gara egundaino. 80ko eta, batez ere, 90ko hamarkadako asmakizun bakarra, saiogintza egiazki «berri» eta «sortzaile» bakarra, ideologia espainiarrarena da, edo zehazkiago esanda, «ideologia espainiar neonazionalistarena» zeinak abiapuntu eta ekintza fundazional bezala «euskal ideologia» ukatzea izan duen, ukazio honen bidez ideologia neonazionalista edo neohispaniar berri bat sortuz. Alegia Savater, Juaristi, eta enparauez ari naiz —horietaz artikulu ugari idatzi ditut eta laster liburu bat ere argitaratuko. Dena den, eta 68ko belaunaldiko euskal ideologia ez bezala, beste ideologia neohispaniar hau ezkorra izan da, ezeztatzean oinarritutakoa, eta hala nihilismo ororen patua ordaindu du: intelektualaren beraren negar histeriko eta biogra- fiatuaren kronikan amaitzea. Edo era herrikoiagoan esanda, intelektual horiek beren buruaz eta beren trauma pertsonalez hitz egiten amaitu dute —amaiera tristea eta ez oso deitoragarria. Garcia Marquezen bi eleberriren izenburuak mailegatuz eta nahasiz, esango nuke intelektual guzti horiek honela amaitu dutela: «intelektualak ez du nork idatziko dion, bere labirintoan baitago».

Euskal ideologia 2.0: 2000 eta ondokoak

Joxe Azurmendik Españolak eta euskaldunak (1992) letxe txar intelektual onenaz idatzi zuen liburuan ezarriko nuke euskal ideologiarentzako bira berria edota bigarren aldia, aurreko ideologia hirurogeitazortziarraren eta neohispaniarraren aurka idatzia. Hala, hor nonbait 2000 urtean, bigarren uhin indartsu bat hedatzen hasi zen saioaren inguruan, eta oraingoan euskaraz, ez gazteleraz, edo behintzat, gaztelerazkoa baino indar, eragin, eta atrebentzia handiagoz idatzia. Bigarren momentu honi, «euskal ideologia 2.0», «euskal postideologia», edota «euskal neonazionalismoa» dei diezaiokegu.

Eta bigarren uhin hau bi aldiz da ezezkorra eta, beraz, dialektika hegeliarrari buelta emanda, berriro ere baikorra. Besteren artean aipa ditzadan euskal gaia abiapuntu hartuta 2000. urtetik aurrera idatzi dutenen artean honakook: Joseba Agirreazkuenaga, Xabier Arregi, Be- len Altuna, Eduardo Apodaka, Pako Aristi, Joxe Azurmendi, Aingeru Epaltza, Imanol Galfarsoro, Igor Kalzada, Santi Leoné, Galo Martínez de la Pera Urtaran, Antxon Narbaiza, Koldo Ordozgoiti Juanenea, Fito Rodriguez, Ramon Saizarbitoria, Jon Sarasua, Joseba Sarrionaindia, Jon Sudupe, Mitxelko Uranga eta Markos Zapiain. Ia guztiak gizonezko izateak jada euskal naziogintzaren mugatasunak adierazten dizkigu, Itziar Zigaren Sexual herria bezalako liburu batek errotikako heterogenotasuna suposatzen baitu.

Twitterrez egindako eztabaida edo txio-tirokada batzuk aparte, uste dut saiogintza berri honek duen oztoporik handienetakoa zera dela: saiogile bakoitzak bere kasa ari den usteaz idazten duela gehienetan. Bakarrik dagoen eta era demiurgiko batean bere txokotik tiro eginez, frankotiradore gisa, idazten duen aitzakia gezurtiaz idatzi dute saiogile gehienek, salbuespenak salbuespen. Alegia, euskal saioaren bigarren momentu edo uhin hau ez da konturatu, ez du erreparatu, testuinguru zabalago baten parte dela eta bidaide eta gogaide ugari dituela. Euskal Herrian euskaraz idaztean beti ere «lehenengo zera… (eleberria, fisikako tratatua, eskulibu- ru ekologikoa…)» idatzi zen kontzientzia haren garaiak oraindik amaitu ez direnez, saiogile bakoitza, lehenengoa den pentsamendu inkontzienteaz idazten saiatzen da, baserritik kalera jaitsi den lehen ilustratuaren gisa —Peru Abarkaren sindromea esan diezaiokegu joera honi.

Sindrome honen beste aldea, jakina, eraginaren eta influentziaren beldurra eta herstura dago, hots, Harold Bloomek, the anxiety of influence bezala izendatu zuena —bertan egitura ediparra bazen ere ardatz. Izan ere, guztiok nahi dugu euskaraz ideia hau edota pentsamendu hura lehenengo aldiz aurkeztu duen autorea izatea, eta aurrekaritasun horren errekonozimentua jasotzea. Baina uste dut, hain zuzen saiogintzaren bigarren momentu (2.0) honek elkarrekiko elkarrizketa aberats eta, jakina, sarritan liskartia hasi beharko duela, edota lehenengotasunaren sindromearen biktima suertatuko garela —denok Peru Abarka bihurtuz. Demagun kasuko italiarrak. Azken urteotan teoriko eta filosofo italiarrek pentsamendu eraberritzaile bat sortu badute, ez da izan guztiak bakarka ibili direlako, baizik eta elkarren eraginez idatzi dutelako: biopolitika bezalako gaiak talde bezala bilakatu dituzte, gero bakoitzak bakarka idatzi badu ere. Hots, Giorgio Agamben, Roberto Esposito eta Antonio Negriri buruz ari naiz, besteren artean.

Euskal ideologia berri bat sortzen ari dela aldarrikatu behar dugu, ezeztapen bikoitz baten barnetik eta ezeztapen horretaz bestalde: euskal ideologia 2.0 iritzi diezaiokeguna, baina baita ere euskal postideologia, edo euskal ideologia neoabertzalea. Baina, elkarrekin lanean ari garen ideiak eta jakintzak salbatuko edota kondenatuko gaitu. Elkarrekin lanean ibiltzeak ez du esan nahi adostasunik egon behar duenik. Kritika bizien eta liskartienak ere auzolan dira. Hala, elkar enoratzea eta bakarrik idaztearen sindromeak kondenatu behar dira jarrera etiko intelektual ez bezala. Eta oraingoz euskal autore gehienek ez dute elkar aipatzen eta eztabaidatzen.

Euskal Ideologia 2.1: neonazionalismo euskalduna

Aurrean duzun Apodakaren liburuak saiogintza honetara dakarren berrikuntzaren berri emateko, hiru korronte bereiziko ditut (2.1, 2.2, 2.3). Lehena eta guri hemen gehiegi interesatzen ez zaiguna, ez garrantzitsua ez delako baizik eta ikuspegia kanpotik-barrurakoa damaigulako, globalizazioarena da (euskal ideologia 2.3.). Autore hauek globalizazioa -postmodernitatea-(hiper)modernia hartzen dute abiapuntu bezala, EH bertan kokatzeko. Beste nonbait luzeago aritu naiz joera honi buruz (2015).

Baina barrutik kanporako ikuspegia eman digutenen artean, hots EHtik abiatu direnen artean, bi korronte desberdin berezi behar ditugu, euskal ideologiaren historia ulertzeko. Alde batetik, neonazionalismoa dei diezaiokeguna genuke. Eta Apodakaren lana, nire ustez, sortu da neonazionalismo honen ondotik, eta hari erantzun edota alternatiba bezala. Zentzu honetan, beste korronte bat aldarrikatzen du Apodakak: postnazionalismoa –neu ere bide honetan nabilelarik (2006).

Ikus dezagun beraz neonazionalismoa zer den. 80ko eta 90ko kritika anti-euskaldunen aurka, «euskal nazioa ez dela existitu» eta «euskal abertzaletasuna etnikoa eta probintziala, hots, aurre-modernoa dela» kritiken aurka, neonazionalismoa euskal abertzaletasunari dimentsio errotikako unibertsala ematen saiatu da, azken batean konpentsazio gisa. Hots, eztabaida etniko/unibertsal dikotomian fokatu du. Hala, eta Imanol Galfarsororen eskutik (2008), unibertsal/partikular eztabaida hegeliar-zizekiarra sartu da gure artean. Autore honen lanak izan duen efekturik onuragarri eta garrantzitsuena, kultura ofizialean «intelektual eta idazle aurrerakoi errespetagarri ugarik» hartu duten jokaera antza demokratiko eta pluralzalearen atzean dagoen kontraesan ziniko eta hipokrita kritikatzea izan da (Oteiza, Zulaika, Atxaga, Sudupe…).

Alabaina, dialektika hegeliar-zizekiarraren unibertsaltasunean fokatzean, Galfarsorok ez dio dikotomia etniko/demokratiko-ari irtenbiderik eman, baizik eta dikotomia hori birgauzatu edota erreifikatu egin du, azken batean unibertsaltasun/demokratiko ororen erro eta osagarri ekidinezina baita osagarri «etniko/partikularra», eta, autore honen aburuz, ezin da gainditu. Galfarsororentzat beti ere hor baitago, baita proposamen zibilizatu-demokratiko-kosmopolitarik sofistikatuenaren barnean ere. Aipua luzea bada ere, merezi du bere luzetasunean emateak:

 «Izan ere, hau da Hegelek subjektibitatearen eskubide infinitotzat ulertzen duena: dena arriskatzera naramana, nire kultur eduki substantzial osoa (nire kultur eduki etnikoa), beste edozein gauza baino garrantzitsuagoa den egoera [unibertsal] baten alde (independentzia politikoa).

Unibertsaltasun konkretuaren eta unibertsaltasun abstraktuaren artean egiten duen bereizketarekin, Hegelek azaltzen du modernitateko giza banakoaren etorrera eta igoera. Subjektua, hasiera batean, jaio den tokiko bizimodu berezietan dago murgilduta (etxekoak, senitartea, bertako komunitatea…). Burujabetza baieztatzeko, gizabanakoak nork bere erkidego “organiko” bereziarekiko etena gauzatu behar du. Hau da: gizabanako autonomotzat bere burua baieztatze aldera, oinarrizko lotura primordial-komunitario lehen mailako hau aldatu behar du batik bat. Onartu behar du bere izaeraren egiazko substantzia beste bigarren maila bateko komunitate zabalago batean oinarrituta dagoela.

Komunitate hori, oraingoan, “unibertsala” da, eta “artifiziala”; ez da jada berez emana edo “berezkoa”, baizik eta “bitarte(ko)tua”, subjektu aske burujabeen jardueraz sostengatua dagoena». (86-87)

Goiko aipuan azaltzen denez, etnos/partikular eta politika/unibertsal arteko dikotomia ez du kuestionatzen edo desegiten Galfarsorok, baizik eta historikoki berregituratzen, etnos/partikularra lehenaldi ez politiko batean ezarriz, eta beraz, hierarkikoki bigarren maila batera saihestuz. Unibertsala/politikoa, aldiz, orainaldian kokatzen du eta beraz hierarkikoki lehen maila batean. Galfarsorok, aurreko intelektual eta idazle ofizialek ez bezala, dikotomiaren bi alderdiak bana-ezinak direla azpimarratzen du eta beraz, etnosaren leku edo funtzio konstituitzailea aldarrikatzen du, aurreko intelektual ofizial horien handinahi uste ez-etniko eta «zibilizatu-demokratiko-pluralista»-en aurka:

 «Ondorioz, nabarmen da gure artean hain sarri eraikitzen den nazionalismo etnikoaren eta patriotismo zibikoaren arteko banaketa ezagun eta konfortagarriaren ezgauza: Estatu zibikoan substratu etnikoa inskribatua baitago jadanik. […] lotura “organiko” tradizionaletatik banatuta dagoen nazioa izendatu beharrean, euskal ethnos petral horrek zer eta jadanik eratuta dauden beste Demos eta Civitas batzuen gehigarri soiltzat funtzionatzen duela». (95)

Goian aipatutako azken lerroan azaltzen den «gehigarri» hitzak azaltzen duen bezala, hierarkia bat eratzen du unibertsal/partikular dikotomiaren gunean eta beraz, dikotomia disolbatu beharrean, berrindartu egiten du.

Alde horretatik, joera honi neonazionalista deitzen diot, izan ere ordura arteko eztabaida ez du desegiten eta gainditzen, baizik eta erreformulatu eta berregituratzen, unibertsal/partikular binomio hierarkikoaren ingurunean. Hots, Galfarosoren proposamena hiper-nazionalista da, eta ondorioz estatu euskalduna berrezartzen du zeregin politiko euskaldun unibertsalaren helburu nagusi bezala —non etnosak bere leku propioa aurkituko duen, estatu-politikak, instituzioak eta poliziak babestua.

Joera unibertsaltzaile honek, agian, Unai Apaolazaren proposamenetan topatu du bere jomuga, izan ere autore honek, etnosaren bigarren mailako lekunea areagotu egin du, eta politika unibertsalistari eman dio leku bakarra (nazio) estatuaren eraikuntzan. Hala, autore honen proposamenean, etnosez biluztutako politika, edo berak dioenez «identitate politikoa», nahi kolektibo arazo huts bihurtzen da. Hots, Apaolazarentzat nazio-estatua hiritarren borondate politiko hutsaren ondorio eta emaitza da. Etnos partikularraz mintzatzean, autore honek «identitate antropologikoa» izendapena erabiliko du, identitate politikoari (unibertsalista) kontrajarriz:

«Identitateez aritzerakoan, komenigarria da identitate politikoaren eta antropologikoaren arteko bereizketa egitea. Lehenengoa borondateak determinatzen du; bigarrena, aldiz, ez. Identitate politikoa etorkizunerako dugun nahi kolektiboak emango digu; horrela, independentzia nahi izateak subjektu independentistakoa egiten gaitu, adibidez. Azpimarratzekoa da, era berean, identitate politikoa ez dela ezerezetik sortzen; bizitzea egokitu zaigun inguruak eragin zuzena du etorkizunera begira ditugun nahietan. Inguru horrek gure hautu politikoa (identitatea) baldintzatuko du, baina ez du determinatuko. Badugu askatasunerako tartea, beraz. Tarte hori da politikaren esparrua; independentista berriak sortzeko dagoen posibilitatea».

80ko eta 90ko kritika neohispanistak barneratuz, hala, Apaolazak «identitate antropologikoa» saihestuko du politika independentista erakargarriago eta inklusiboago bat proposatzerakoan:

 «Baina zergatik pizten du Euskal Herrian antropologiak horrenbesteko interesa? Zaletasun horren zergatia abertzaletasunean legoke, Euskal nazionalismoak sarri identitate antropologikoa erabili baitu politikoa den identitatea artikulatzeko; eta horrek bere jiteak utzi ditu. Euskal identitatearen azterketak, interes antropologikoa baino gehiago, interes politikoa du gurean, ordea. Ondorioz, egin beharreko galderak ere politikaren esparrukoa beharko du izan: euskal identitateaz aritzeak indartu egiten al du independentziaren, feminismoaren, euskararen, sozialismoaren… aldekoen multzoa?

Identitateen definizio guztiek sortzen dituzte gutarren eta besteen taldeak. Diferentziaren logika darabilte. Identitate antropologikoaren kasuan, bien arteko muga mugiezina da. Identitate politikoaren kasuan, aldiz, bere formulazioak, eraginkorra bada, muga hori mugitu eta bere aldera ahalik eta pertsona gehien erakartzea ahalbidetu behar du. Euskal identitateari (antropologikoa) politikotasuna emateak independentismoari muga estuak jartzea dakar. Erresistentziaren logika jartzen du agerian, ez zabaltzearena. Euskaratik, euskal kulturatik… ez da diferentzia eraiki behar, berdintasuna baizik. (2014, nire azpimarratzea)».

Galfarsororengandik Apaolazarengana doan pentsamenduak, zeinak, bidenabar Laclauren hegemoniaren teoriak ere barneratu dituen, etnos/identitate antropologikoa politikatik bereizten du era are errotikakoagoetan, partikular/unibertsal binomioaren bigarren mailako alderdi hierarkizatu bezala. Hala, azken batean, politika etnosetik bereizi eta banantzeko joera du proposamen honek.

Ironia azkena, mutur diametrikoki kontrakoek elkarrekin talka egiten dutela da. Izan ere, etnosik gabeko politikaren proposamena Jurgen Habermasek egin du (1998), eta estatu espainiarrean harrera ezin zabalagoa izan du, hots «patriotismo konstituzional»-aren proposamena genuke. Hor diskurtso politiko fundazionala, konstituzioa, hartzen da erreferentzia nazional bakar bezala, eta etnosa erabat baztertuz edo hustuz, helburua hiritar politiko etnos-gabeek osatzen duten patriotismo huts (ez-etniko) bat aldarrikatzea da, patriotismo zibikoa izan nahiko lukeena. Jakina, joera honen azken kontraesana zera da: etnosa bigarren mailan edo kanpo utzitakoan, zerk bereizten ditu alemanak eta frantsesak? Ezerk ere ez. Eta beraz Alemania ezin bada zilegitu, zergatik ez Frantziarekin batu? Hor jakina ez bakarrik etnosa (hizkuntza), baizik eta zentzu zabalago batean historia ere aipatzen dira bat-batean desberdintasunaren, diferentziaren, eta partikulartasunaren frogatzat. Beraz, argi dago, proposamen honek etnosa gehiengoentzat zilegitzen duela, gutxiengoei ukatuz. Hots, hauek proposamen neonazionalistak dira.

Joera honi neonazionalismoa zergatik diodan orain esplika dezaket. Izan ere nazionalismo tradizionalaren birformulatze bat da, oraingoan etnosari bigarren mailako leku ia kanpoko bat ematen diona. Galfarsorok esango du etnosa estatuaren eta unibertsaltasunaren mamua edo barne -munstroa (Erreal lakaniarra) dela, eta Apaolazak aldiz, etnosa testuinguru objektibo baina politikoki ez-beharrezkoa. Baina hain zuzen horixe da arima (kristau)aren definizioa, hots nazioaren arimarena: bigarren mailako izate ez-beharrezkoa. Guztiok dugu arima, baina arima horrek, mamua ala zirkunstantziala izan, ez du inporta. Gehien definitzen gaituen baina era berean egunerokotasunean beti ahanzten dugun zera marginal hori dugu arima.

Beraz, independentzia, estatua eta identitatea definitzerakoan, neonazionalismoak –ezkerrekoak (Galfarsoro, Apaolaza) zein eskuinekoak (Habermas)– modernitatearen kategoriak ez ditu gainditzen eta, ondorioz, egun independentzia edota estatu euskalduna definitzeko ez digu tresna berririk eskaintzen, helburua arima etnikodun nazio-estatu moderno tradizionala ez bada behintzat. Eta Foucaultek (1977: 30) gogorarazten digun bezala, arima da gorputzaren kartzela eta ez alderantziz. Hots, proposamen moderno hauekin, egun Europan, Grezia/Syriza-ren hautuak argi utzi duen moduan, nazio-estatu neoliberalean amaituko genuke. Helburua hori bada, konforme, neonazionalismoak badu teoria gotor eta konbentzigarria, baina argi utzi behar du, proiektu neoliberala dela, inondik ere ez sozialista edo aurrerakoia.

Euskal Ideologia 2.2: postnazionalismo euskalduna

Apodakak, aitzitik, neonazionalismoaren proposatzaileek ez bezala, beste abiapuntu bat du hizpide: nazio-estatuaren ezintasunarena. Hots, unibertsal/partikular banaketa alde batera utzi, eta beraz politika/etnos banaketa deseginez, beste abiapuntu bat proposatzen du: jada EAE-n ikus daitekeela euskarak eta euskal nortasunak ez dutela gerorik egitura eta instituzio ofizialen barnean. Hots, euskal etnosak ez duela inoiz euskal politika estatuzalean etorkizunik izango eta beraz, azken batean, politika unibertsalistari hobesten badiogu, etnosetik bananduta edo sahiestuta, euskal hizkuntzaren eta kulturaren amaia are gehiago azkartuko dugula. Hots, unibertsal/partikular binomioa alde batera utzirik, Apodakak «anomaliaren» kategoria erreskatatzen du, hain zuzen politika eta etnos arteko erlazio azken batean konplementagarri baina defendaezina eten eta deuseztatzeko. Aurreko autoreek ez bezala, Apodakak aldarrikatzen du euskal identitatea (kultura eta historia) anomaliaren aldean dagoela, eta beraz euskal estatu burujabe batek ez dituela «normalizatuko», beren historia anomalotik sorosiz. Horregatik diot Apodakaren proposamena post-nazionala dela, ez baitu nazio-estatuaren kinka eraberritu nahi, neonazionalismoak bezala, baizik eta haratago jo nahi du, zeruertz berri batean birkokatzeko historiarik zaharrenetik egundaino hedatzen den euskal identitatea.

Apodakaren proposamena ez da Galfarosorok salatu dituen intelektual normalizatzaile, demokratiko, pluralzale, zibilizatu eta ofizialen iruzurrean jausten, berriro ere egungo status quo politikoa zilegiztatu asmoz. Aitzitik, ezker abertzaleak ezagutu dituen kontraesan eta mugei erantzun nahiz egiten du bere proposamen anomaloa. Eta euskal kultura-historia-identitatearen alderdi anomaloa bere hartan aztertu eta ulertzeko, Apodaka beste zerbaitez arduratuko da: eguneroko bizitzan hedatzen diren euskal jardun heterogeneo eta ugariak, eta jardunok eratzen duten Zera hori, euskal Zera, era berean etnikoa eta politikoa den Zera unibertsal/ partikular hori.

Hemen beraz, politika/etnos banaketa desagertu egiten da eta euskal Zera zabal eta definigaitzaren gizarte jardunez edo praktikez arituko da Apodaka. Alde horretatik autorea oso da kontziente liburuak zein historiari erantzuten dion eta bere ekarpenak zer eragin izan dezakeen.

Uste dut garrantzitsua dela autorearen testua luzaz aipatzea, irakurleak, bertara iristean, pasartearen garrantzia bere testuinguru historiko osoan uler dezan:

«Aspalditik mota guztietako adituek argitu nahi izan dute euskal Zeraren zera. Diskurtso politiko, literario edota zientifikoak lehiatu dira argitze lan horretan. Zientzia sozial guztiek eta natur zientziek ere (genetika, esaterako) azaldu eta mugatu nahi izan dute gai iheskor hori. Baina aspaldi baztertu zen Zera izaki objektibo bat izan zitekeelako ideia, zehatzago esan, alde batera utzi zen euskal Zera hor nonbait aurkitu, deskribatu eta analizatu zitekeen berezko izaki iraunkor bat zelako sines- mena. Adituen lan eta diskurtsoetan, euskal Zera bere baitan eta berez den entitate estatiko bat barik (arraza, herria, kultura edo dena delakoa) bestelakoa dela zabaldu ahala, zirkulu horietatik kanpora barreiatu da ikuspegi eta sentiera kritiko hori. Iraultza kultural bat suertatzen ari den zantzuak ditugu. Nire iritziz, neurri batean bederen, erreakzio hutsez abiatu da iraultza hura, euskal identitate berezko eta beregainekoa goitik behera deuseztatu nahian aritu diren hainbat idazle eta pentsalarik xaxatuta erreakzionatu baitute euskal Zeraren jarraitzaileek. Deuseztatze eta eraiste haren kontra, eta hark eraginda, euskal Zeraren funts berriak topatzen aritu da euskaltzale masa, sarritan zuzen-zuzenean kontrara jo- tzeko asmoz eta berezko eta bere baitan den Izaki horren objektibotasun egiazkoa defendatzeko asmoz. Baina ez beti, ez denean. Euskal identi- tate-bizitzak, oparoa izaki, denetik ematen baitu; eta iritzi eta ikusmira kritikoak, alabaina euskaltzaleak eta abertzaleak, mamitzen ari dira. Ez nuke esan behar baina, lan hau ildo horretan ernatu da».

Hala, hasieran, Apodakak eztabaidatuko du kultura eta gizartearen izate konstruktibista edo naturala (primordiala), soziologian, antropologian eta politikan gai honi buruz izan den polemika historikoaren ikuspegi zabal bat emanez, Hacking, Latour, Bilig edo Tajfel bezalako autoreak aipatuz, Odriozola edota Olariaga era eztabaidara ekarriz, eta, bidenabar, euskal DNAren test berri eta «teknikoen» kontraesanak ezta- baidatuz. Eta hala, euskal giza jardunaren eta praktiken bidetik abiatuz, Apodakak euskal Zera hori, ez du era koherente edo homogeneo batean definitzen (etnikoki ala politikoki), baizik eta aitzitik, era kontraesankor edo antagonikoan. Berriro ere autorearen lana aipatzea garrantzitsua dela uste dut, gero loturak hobe ikusiko direlakoan:

«Izan dira bando eta alderdi asko jarioari izena eta izana lehenengoz ezarri ziotenez geroztik. Ez dakigu zehazki noiz izan zen hori, noiz hasi ziren euskal Zeraren erregistroa egiten. Baina badakigu bando eta gatazka horien guztien oinordekoak garela, ez mekanikoki, ez zuzenki, guk erabaki behar dugu zein oinordetza hautatuko dugun. Eskuarki ez dugu horrela ikusten, nahiago dugu pentsatu euskal Zeraren jarduera antagonikoen ondorengoak izan beharrean, alde bakar bateko, hari bakar bateko epigonoak garela. Horrela uste dugu, esaterako, euskal herria jario garbi eta bakar bat izan dela, ur zahar bat etorri zaigula antzinatik, eta euskal herri hura gu garela orain. Bestelako irudia eman nahiko nuke nik: euskal identitatea ez da halako jario zuzen baten emaitza, euskal identitatea gatazka, antagonismo eta nahasketa askoren uherra da. Jakina, uher nahasian hautatu nahi dugu zer edan (eta jario garbiak topatu). Hautatze hori ere ez da gatazka gabeko jarduera. Batzuek nahi dutena, besteek errefusatzen dute. Nik eztabaida hari deritzot euskal identitatea: mugagaitza zaigun euskal Zera definitzeko, eraikitzeko, inbentatzeko edota biziberritzeko ahalegin, borroka eta ekimen guztien jarioari».

Turner, Butler, eta beste teoriko batzuei erreferentzia eginez, Apodakak, normaltasunaren eta anomaliaren definizio berri bat emango du. Hala, normaltasunaren izaera arauemailea eta anomaliaren izaera mendeko eta diferentziala bihurtzen dira autorearen hizpide. Azken aipu bat eman dezadan:

«Praktikatzearen poderioz guztiz zabaldu eta berezko sistema gisa agertzen zaizkigun praktikek arau gisa jokatzen dute. Haietan ezartzen diren kodifikazioek eta artikulazioek esaten digute, esaterako, zer den sistemaren barnekoa eta zer kanpokoa, zer den egokia eta zer ez, zer den onesgarria eta zer ez. Mugalde bat zedarritzen dute, eta ez soilik kanporako. Arau gisa jokatu ahal izateko, Identitateak barne-diferentziak salatzeaz gain, haiek antolatu behar ditu sistemak ezinbesteko dituen osagarri eta bereizgarriak izan daitezen. Horrela, praktika bat komun eta identikoa dela ulertzen dugunean salatzen dugu zein den partikularra eta diferentea. Egitura, identitatez bezainbeste, diferentziaz eraikitzen da, ez dago egituratzerik diferentzia barik. […]

Zer gertatzen da diferentziaren bat betekizun horietara makurtzen ez denean? Zer gertatzen da, zehatzago esan, Identitate nagusitik diferitzera behartu den praktika bat mendeko diferentzia osagarri eta baliagarri gisa kodifikatzen ez denean? Eta zer gertatzen da Egituraren Identitatearen kontrako kode gisa erabiltzen denean? Orduan, anomaliak agertzen dira, orduan praktika diferente ez-subordinatuetan engaiatzen diren aktoreek anomaliak eraikitzen dituzte».

Uste dut aurkezpen honekin, Apodakaren lanaren garrantzia aurreratu dudala. Emaitzak irakurleak irakurri behako ditu eta erabaki, egiazki, neonazionalismoak jotako muga eta inpasseak gainditzen dituzten ala ez. Esan dezadan, azkenik, Apodakaren proposamenaren diferentzia eta berritasuna azaltzeko, feminismotik abiatzen dela, eta zehazkiago post-porno queer-ak egiten dituen proposamenetatik. Zentzu horre- tan, Apodakaren proposamena ez da bakarrik postnazionala, baizik eta postpornografikoa ere. Izan ere euskal etnosaren alderdi orain artean ez hain ondo eztabaidatua zorrotz azaltzen du: euskal diferentziaren izaera erakargarri, afektuzko eta libidinala. Hots, ororen jakinmin eta ikusmin politikoak asetzen dituen eszenario pornografikoa izan da, Apodakarentzat, euskal etnos diferentzialaren jarduna eta praktika betikotu eta zilegiztatu dituena. Hala, Apodakak, postpornoa proposatzen du, euskal etnosaren pornografiaz haratago jotzeko. Postpornoa zer izan daitekeen ulertzeko, irakurleak liburua amaitu beharko du.

Azken ohar juliocortazartar bat liburua irakurtzeko ordenaz eta ekonomiaz. Liburua luzea eta mamitsua da: irakurleari ahalegin intelektual serioa eskatzen dio. Beraz, neuk bi irakurketa proposatuko ditut, osokoa eta motzagoa. Liburu honen barnean beste liburu bat dago, eta beraz bi liburuak irakurri nahi dituenak, hasi eta amai beza testua osorik. Baina bi liburuetatik bakar bat, berrikuntza guztiak azaltzen dituena, irakurri nahi duenak, bertara iristeko beste liburuak egiten duen historia/genea- logia zehatza irakurri gabe, lehen bi kapituluak eta azkena, bostgarrena, irakur ditzake, hirugarrena eta laugarrena alde batera, edo geroragoko, utzirik. Ez dut uste autoreak irakurketa bikoitz juliocortazartar hauei erreparorik egingo dienik.

Joseba Gabilondo

 

AipAtutAko lAnAk:

Apaolaza, Unai (2014): «Euskal patologia (berria, 2014-10-12)». Lapiko kritikoa. 2014-10-12. http://basque.criticalstew.org/?p=11644

—(2010): «Euskal identitatea: “eraikitzen” delako “da” (Gara: 2010- 06-06, Berria: 2010-06-10)». Lapiko kritikoa. 2010-6-10. http://basque. criticalstew.org/?p=2198

Azurmendi, Joxe (1992): Españolak eta euskaldunak. Donostia: Elkar.

Foucault, Michel (1977): Discipline and Punish: The Birth of the Prison. New York: Pantheon

Gabilondo, Joseba (2006): Nazionaren hondarrak: euskal literatura ga- raikidearen historia postnazional baterako hastapenak. Bilbo: EHU.

—(2014): «New York-Martutene (Euskadi Saiakera Saria, 2014) Prentsa Oharra». Lapiko kritikoa. 2014-10-30. http://basque.criticalstew. org/?p=11692#sthash.omLxGYem.dpuf.

—(2015): «Euskal ideologia 2.0». Lapiko kritikoa. 2015-6-29. http:// basque.criticalstew.org/?p=11891.

Galfarsoro, Imanol (2008): Subordinazioaren kontra. Iruña: Pamiela.

Habermas, Jurgen (1998): The Postnational Constellation: Political Essays. New York: MIT Press.

(Urretxu, 1963). Michigan State University-n irakaslea da. Argitaratu dituen liburuen artean, besteak beste "Nazioaren hondarrak: Euskal literatura garaikidearen historia postnazional baterako hastapenak (2006)" eta "Apokalipsia guztioi erakutsia" (2009, Erein), Erein argitaletxeko saria jasotakoa azpimarra daitezke.
Email this author | All posts by

3 Responses »

  1. Apa Joseba! Niri behintzat Apodakaren liburua eskuratu eta irakurtzeko gogoa piztu didazu. Ea eztabaidarako (sorkuntzarako) biderik ematen duen.
    Bestalde, eta zure idatziari jarraituz, kezka batzuk azaldu nahi dizkizut. Barkatuko didazu orain ere “Pepito Grillo”rena egitea baina zenbait gauza aipatu nahi nizuke, azalpen eske edo, hasieran ipini dituzunez, euskal saiakerearen historia argitzeko orduan zuretzat garrantzitsuak direla iruditu baitzait.
    1) Nola lotu dituzu “68ko Maitza” eta garai hartako euskal saiakaregintza? Apur bat arraroa egin zait. Mundu mailako mugarri gisa onartuz ere ez dut uste “euskal historia eta ontologia abertzale bat eraikitzea” 68ko Maitzak ekarri zueneik, aurretik ere izango zen halako ariketarik. Demagun izan zuela eraginik baina, nire ustez, historia eta ontologia “abertzale” hori eraikitzeko baino euskal (herritarren) jarduera intelektuala espainolizatzeko ildoan ipijni zuen (ikuspegi unibertsalaren aitzakiaz, nola ez…). Gehienez ere marxismo ortodoxoaren aurkako erreakzio bakanen batzuk egongo ziren, gure euskal “lokalismo” kulturaletik (badakizu: euskara, gain-egitura burgesa etc.) Nire ustea da (eta uste soila, nireari hipotesia ere ezin baitzaio deitu) 68ko Maitza Euskal Herritik oso urruti gertatu zela, nahiz eta fakultatean ezagutu nituen irakasle “progre” batzuk Parisen ibili zirela benetan uste zuten.
    2)Herri txiki honetan saiakeragileak bakarka ibili direla zein zentzutan diozun arraroa egiten zait. Bata bestearekiko erreferentzia zuzenik ez zen egongo .Tira, nik batzuk ezagutu ditut. Zintzoenak, honestoenak, bere liburura erreferentzia bibliografiko eta guzti ekarriko dizkizu eta bestearen ideiak eztabaidatuko; Besteek, zeharka, prentsako artikulu batean edo elkarrizketa batean baztertuko dute, -ismo bateren menpe ari dela arbuiatuz. Izan ere, filologia edo literaturari buruzkoak aparta utzita (eta hor ere ez!), euren artean ez da gai gai kuttunik landu?
    Ondo izan! eta eskerrik asko saiakera berri honen berri emateagatik!!

  2. Jesus Mari
    1- Bai, uste dut gaur egun nahiko onartua dela, 68ko Maiatza fenomenu zabal bat dela Mexikotik Txinara hedatzen dena (ikus adibidez BAdiouren liburua) eta gure artean ere adierazpen argia duena: ETAren sorrera, Ez dok hamairu, etc. Inaki Aldekoak aterako du liburu bat 68ko euskal maiatzari buruz Utriusquen aurten, oker ez banago. Bertan irakur dezakezu neuk hemen laburbildutakoaren bertsio luze eta zehatza. Liburuaren ondorioekin ados izango zaren, beste gai bat da.
    2- Hori da nire esperientzia, batez ere “Herri txiki honetan” ez naizelako bizi eta beste leku batzuetako joerekin erkatu dezakedalako. Baina jakina, agian nire pertzepzio erabat subjektibo eta intuitiboa da. Bestek esan beharko dute zer pentsatzen duten.
    ondo izan!

  3. Ederki! Aldekoaren liburua gehituko diot Apodakarenari. Lana pilatzen ari zait… eta pozarren! Ea saiakeragintzak ezer ematen duen!!

Leave a Reply