M Hardt – Maitasuna kontzeptu politiko gisa (II)

By • Feb 28th, 2014 • Category: Maitasuna Proiektoa

Ikusi dugu jada nola Arantzazuko Symposium Platonikoan Michael Hardt-ek  bere hitzaldia aurkeztu zuen. Sarreran  esan zuenez maitasuna kontzeptu politiko gisa ulertzen du eta hitzaldiaren antolaketa zela-eta, bost kategoria identifikatuko zituela aipatu zuen zeinen arabera  maitasuna kontzeptu politiko gisa hondatu egiten den. Bere asmoa kategoria horiek banan-banan aukeztea da, lehenik maitasuna nola hondatu den erakutsiz (nolabait jartzeko: 1a 2a 3a…) eta gero nola berritu daitekeen (1b, 2b…). Hemen lehenengo biak aurkeztuko ditugu eta falta direnbeste hirurez hurrengo baten aurduratuko gara.

 * * *

hardt2aOk, hemen orduan hasiera ematen diot hitzaldiaren erdiko zati agusiari. Beraz, iruditzen zait maitasuna  kontzeptu politiko gisa hondatua izan den lehen modua bikotearen eta familiaren baitan hertsia balego erabiltzetik datorrela. Bikote heterosexualaren eta inguratzen dion familiaren maitasuna beste  maitasun forma guztiak irudikatzera heldu da. Hitzaren esananahia usurpatu du eta maitasunaren forma bakarra bilakatu da. Hau, noski, kultura herrikoian aurkitzen da egunero eta Hollywoodek aurkezten duen formula normala da, bikotearena eta familiarena.

 Gainera esango nuke psikoanalisiarekin ere gauza bera gertatzen dela. Eta hau interesatzen zait aipatzera aretoan ni baino aditu jakintsuagoak badauelako gai honetaz, baina esango nuke psikoanalisian bertan, behintzat joera nabarmen batzuetan, maitasuna bikotearen eta familiaren barruan pentsatzen dela bakarrik. Gogora datozkit Freud, Lacan, (eta hor zuen artean eserita dauden) Zizek eta  Badiou; lau kasu hauetan gutxienez, iruditzen zait  maitasuna pentsatuko duten modu bakarra bikotearen eta familiaren barruan dela.

 Ez naiz asko luzatuko jakina delako baina aipa ditzagun Freudek aztertutako kasu bat edo beste, besterik ez bada ohartzeko beldurra eta maitasuna estuki elkarlotuta agertzen direla, eta nola gaixo edo paziente bakoizarekin Freud aitaren irudira berritzultzen den.

 Badakizuenez hor dago gizon-otsoa. Ederto. Ba otsoak aita ordezkatzen du. Arratoi gizonarekin berdin, arratoiak aita ordezkatzen du, Schreber epailearen kasua ere hor dago; ematen du ez bakarrik bere aitaren semea dela, aldi berean tratatzen duen klinikako sendagilea bera, Flechsig Doktorea alegia, aita dela uste du Schreber gizagaixoak.  Izan ere hemen duzue esaldi bat pasarte honetatik azkar mugitzeko non Freudek Schreber-en ameskeriari buruz ari duen bere semearekiko harremana (leukemiaren kontua etabar etabar) aztertzen duenean:

Semea beraz aitaren sinbolo sublimatua besterik ez da eta honek psikoanalisiaren erantzukizuna ukatzen du ematen dituen soluzioak monogamiatik pasatzen direlako.

 Izan ere, monogamiaren afera honek izorratzen nau biziki, aitatxo-amatxo-ni ereduak alegia. Eta hori da Deleuze-Guattari-rekin gertatzen dena ere, maitasuna familian dagoela eta beste maitasunak horren deribazioak edo sublimazioak edo proiekzioak direla, familiatik eta bikotetik hurbil eta gertu dagoen maitasunarena, hain zuzen ere. Eta horrekin piskat zalantzakor nago. Iruditzen zait psikoanalisiaren aldarrikapen hori larregizkoa dela eta ez zait iruditzen hori guzia egia denik.

 Laburtuz, dena dela, lehen modu nabarmena non maitasuna kontzeptu politiko gisa hondatuta dagoen da maitasun hori familiaren barnean hersten denean edo leinu/arraza eta horrelako nozioen barruan; bestela esanda, maitasunaren kontzepzio identitarioaz ari gara hemen non genetikak definitzen duen maitasuna, edo niretzat nozio arrazistak direnak. Ikusbide honen arabera lehenik eta behin jende hurbilenak maitatzen ditugu hasiera batean, senitartekoak, leinukoak, eta gero hurrengo hurbiltasun-zirkulura irekitzen gara etabar. Logika honen arabera, hortaz, gutxien maitatzen ditugunak sozialki eta geografikoki urrunagoak daudenak dira. Uste dut hori nahikoa kontzepzio arrunta eta ohikoa dela, sarri entzuten duguna. Kontzeptu identitario honi ere “maite aldamenekoa‘ nozio ezaguna dagokio, hurbilen duzuna maite, hain zuzen ere, maite berdina dena, funtsean.

 Horregatik ulertzern dut maitasunaren lehen kategoria hau guzia kontzeptu identitario gisa, berdinaren maitasuna delako, hala bikotean eta familian nola leinuan edo nazioan.

Hau 1a izanik orduan, zer beharko genuke ordez, edo zer izango litzateke 1b? Hau da, nola pentsatu genezake maitasunaz giza-kontzeptu ireki gisa, hurbilekoak eta urrunekoak biak ala biak batera kontutan hartzen duena?

Hardt2bHiru modu edo erantzun datozkit gogora. Lehena  anbiguoa izanda nahikoa indartsua da eta Eros-en izenan bikotearen eta familiaren errefusatzea dakar.  Adibidez Sade edo Bataille datoz hemen gogora, baina  nik neuk 1980ko hamarkadan gay gizonezkoen sexu anonimoan nabigatzea zeritzanari buruz pentsatzen ari naiz, Eros-en izenean familia eta bikoteen tinkotasuna errefusatzeko formula egokia zena. Hemen, esate baterako, David Monrovichs-en idazkiez pentsatzen ari naiz, Jean Genet-en eleberriez, edo Leo Bursani-renak. Izan ere, hona hemen Bursaniren “Homos” liburuaren adibide bat non eleberriaren bukaera aldera protagonista eta maitalearen harteko sexu-harremana, eraikin baten teilatu gainean, biak norabide berean, aurrera begira burutzen duten. Ez da harreman hertsia, ohiko bikote baten gisa elkarri begira, irekia baizik, lau haizetara eta izarrei begiratzen duen maitasuna, hain zuzen ere. Hau, izan, Jean Genet-en formulazioa da berez, Bursanik erabiltzen duena ohiko bikotean ematen den hertsipenaren apurketarekin batera maitasunaren kanporunzko irekitasuna adierazteko.

Honi heltzeko beste modu bat, bigarrena, hain zuzen ere, Deleuze eta Guattari-ren oso gustokoa bidenabar,  liztorrak eta orkideen arteko adibide biologikoa litzateke. Zergatik zeuden hauek biok horren hunkituta adibide honekin? Bada badirudielako orkide batzuk liztor emeen jaikigarria ekoizten dutela, liztor emeen sexual jaikigarriak, hain zuzen ere, liztor arrak erakartzem dituztenak eta, gainera, orkidea bera liztor emearen organo sexual itxurakoa da. Beraz liztor arrak ez doaz nektarraren edo dena delakoaren bila, aldiz, orkidearekin harreman sexuala izatera doaz, orkidea batetik bestera alegia. Beraz, Deleuze eta Guattari-rentzat adibide honek ere familiaren eta bikotearen gaindiketa dakar: liztorrak orkideekin txortan, bata bestearen atzetik, aurreko adibidean ikusi dugun bezala, sexu anonimoan nabigatzen hain zuzen ere – bi adibideak bikote zein familiaren itxiera edo hertsitasunaren kontrako irudiak, hortaz.

 Hona hemen beste adibide bat, hirugarrena, askorentzat erakargarria dena, suposatzen dut nozio honekin arestian aipatu aldamenekoa maite hori modu zabalago batean ulertzeko bidea irekitzen delako, identitatearekin edo hurbiltasunarekin mugatua ez dagoena. Maitasuna, zentzu honetan, sozialki eraikitako indarra da. Hemen, Franz Rosenzweig-en Berrerospenren Izarra (The Start of Redemption) liburu misteriotsuaren pasarte batez ari naiz. Bertan Rosenzweig-ek aldamenko edo auzoaren maitatzeko agindua luzatzen du. Baina aldamenkoaren maitasuna, hemen, ez da ulertu behar gertuen dagoen zure auzoaren maitaun gisa, espazio ireki gisa baizik, potentzialki mundu guzira irekita dagoena.

 Noski hau egiteko beste modu batzuk ere badaude. Gogora datorkit nolabaiteko teologia juduan nabaritzen den ezberdintasunaren / diferentziaren maitasuna edo alteritatearen etika– Levinas erantsi dezakegu hemen, esate baterako. Baina auzoa maitatzeko nozio hau, orain, ez da berdinaren maitasuna desberdinaren maitasuna baizik, diferentziaren zabaltasunera irekita dagoena.

 Orduan uste dut hori egiten ari naizela gaur hemen, metodoaren aldetik piskat sakabanatuta baldin banabil ere; eta ziur aski erabili ditudan adibideak ez dira denak zuen gustokoak baina nork daki, igoal hurrengoak zuen interes berriagotuago bat jasoko du. Den dela, zati hau bukatzeko, maitasuna kontzeptu politiko gisa hondatzen den lehen modua da identitarearen nozioarekin gertuegi lotuta agertzen denean, berdinaren maitasuna alegia. Honen parean, maitasunak bere funtzio politikoa gordetzeko bestetasunari irekia agertu behar da, gertutasunetik haratago doan giza-kontzeptu bezala funtzionatu behar du maitasunak.

 * * *

Hardt2c Maitasuna kontzeptu politiko gisa hondatzen den bigarren modua Eros eta Agape banantzetik dator; modu zerbait desberdin batez adierazita pertsonala eta politikoa bereiztetik dator.

 Beraz, alde batetik, maitasuna Eros bezala dugu. Hau gure kulturan ikusbide arruntena da eta ez du azalpen askoren beharrik. Hollywoodeko filmeak eredu: maitasunaz pentsatzeko Eros nagusitzen da.

 Gero dago: maitasuna Agape da bakarrik! Esan beharko nuke Eros eta Agape biak ala biak leku oparoa dutela kristau teologian, baina bereziki Pauloren epistolen harira, Paulok ez du erabiltzen Eros hitz greko ezaguna, Platonek egiten duen bezala; aldiz, Agape hitz greziar ezohikoa erabiltzen du. Beraz kristau teologiaren zenbait joeretan Eros eta Agape bereizten dute baina apaizen sermoietan, edo behintzat nire aipazak, agian zuenak ez dira berdinak, baina nireak ondorengoa esaten zuen: Maitasuna Agape da bakarrik Eros gabe.

 Adibide klasikoa hemen (Hannah Arendti buruzko azalpenean jada aipatua izan den bezala) Agustin da, Hiponako Agustin. Izan ere San Agustinek argudiatzen du maitasuna cupiditas gisa ulertzen denean salatu egin behar dugula, apetitoa, desira edo maitasun erromantikoa adierazten duelako, eta aldiz maitasuna caritas gisa ospatu behar dugula. Izan ere, desira edo cupiditas, edo Eros gisa agertzen den maitasun forma hori morrontzarekin eta segurtasun ezarekin lotzen du, edo bestela esanda, desiraren objektuarekiko morrontzaz eta hori galtzeko posibilitateak dakarren segurtasun ezaz. Alderantziz, caritas delakoak Jainkoaren maitasuna zeharkatzen duenez askatasunaren ikurra da, Agustinen arabera. Hau da bere irakaskuntzaren esentzia, maitasuna nahikeriatik eta beharratik babesteko, libreki emana dagoen maitasuna  behar dugu, zeina, Agustinen arabera,  Jainkoaren maitasuna baita bi zentzutan: gure maitasuna Jainkoari eta Jainkoaren maitasuna guri.

Beraz hau izango litzateke maitasuna Agape bezala bakarrik ulertzen denean eta Eros errefusatzen duenean edo harengandik bereiztuta agertzen denean. Izan ere bada, hau da arazoaren nire itzulpena: Agapek Eros irensten du. Eros zilegia da bakarrik Agape-ren zeinu eta dominakuntzaren pean dagoen neurrian. Gutariko askorentzat baina, badaude, iruditzen zait, Eros eta Agape bateratzeko beste modu batzuk. Deleuze eta Guattari-k, esate baterako, desiraren inguruko hausnarketak burutu zituztenean, desira eta makinak, bai psikiko bai sozialak biak ala biak batera izateaz eta txetatzeaz hausnartu zutenean bezala.

 Momentuan dena dela, maitasunari buruz pentsatzerakoan badaude beste liburu batzuk gehiago interesatzen zaizkidanak, esate baterako kolorezko feminismoa deritzanatik datozen lanak. Pentsatzen ari naiz adibidez Cherry Moraga edo Chela Sandoval moduko idazleez eta nola ez bell hooks feminista beltzaren lanean. (Ohartu naiz hauen lanari buruz idazki batzuk banatu direla) eta egia esanda bell hooks dela-eta, adibidez, ez dago zertan aipamen oso zehatzik eman beharrik. Bere argudioa zera da labur-labur: ganorazkoa izateko edozein mugimendu politikoaren oinarria berak hala adierazten duen maitasunaren etika izan behar da, ekintza politikoa sostengatzen duten komunitateen maitasuna alegia, ez maitasun indibidualista edo familiaren maitasuna. Antzeko ideietan oinarrituz Lauren Berlant batek ere sortzailetasunez betetako  ikerketa interesagarriak burutu ditu intimitatearen inguruan.

 Baina aurrera joko dugu orain eta gutun bat aipatuko dut non, iruditzen zait, arazo handiak sortzen dira Eros eta Agape batzeko orduan, maitasuna proiektu politiko gisa ulertze aldera batikbat. Izan ere, Che Guevara-ren figurari buruz ari naiz, hemen, zeren eta gutxienez, zirkulu jakin batzuetan, zuek zirkulu berdinetan zabiltzatenik ez dakit- baina makina bat kartel eta elastikoetan nabaria den bezala, badago halako joera bat Che Guevara-ren maitasuna eta politikari buruzko harremana bereziki azpimarratzen duena

 Irakurri dezan beraz gutun hau, Che Guevarak 1965an idatzi zuena Kongotik Cubara itzuli eta erahilgo zuten Boliviara joan aurretik. Beraz, hau da Che-k idazten duena:

Utz nazazue esaten barregarria agertzeko arriskua nire gain hartuz maitasun sentimendu sendoak dutela benetako iraultzalea gidatzen. Ezinezkoa da benetako iraultzaile batez pentsatzea kalitate hori ez duenik

 hardt2dBeraz, begirada azkar bat emanez badirudi bi esaldi hauetan Che-k esaten duena bat datorrela zehatz-mehatz nire proiektuarekin, zeinaren arabera maitasuna Eros eta Agape lotzetik sortzen baita, pertsonala eta politikoa batzetik hain zuzen, are gizateriaren edo humanitatearen maitasuna adierazten duena. Baina ikusten! lehen apaizekin egin dudan bezala orain komunistekin ere gauza bera esan dezaket; izan ere, zenbait tradizioetan komunistak apaizen antzekoa dira, hauentzat ere maitasuna Agape delako soilik eta bakarrik; esan nahi baita:  esan nahi duena maitasuna herriaren edo humaitatearen maitasuna dela bakarrik bestea, Eros, alegia eskluditzen delarik. Apaizak eta zenbait tradizio komunita bat datoz zentu honetan. Baina Che-ren gutunarekin jarraituko dut bertan zailtasun gehiago sortzen baita, saminduraren zentzu areagotu batekin lotu behar dena bidenabar, nik uste. Hona hemen Che-k jarraian esaten duena:

 Gure abangoardia-iraultzaileek – bera barne – herriaren maitasuna idealizatu egin behar dute eta herriarekin bat bilakatu, herriarengandik zatituezin. Halere, ezin dira jeitsi jende arruntak maitasuna praktikan jartzen duten tren geltokian”

 Azaltzen duenez, beraz, iraultzaileak zinez dira apartekoak, ez herritar arruntak bezala. Heritarrak Eros izateko gauza dira, harreman erromantikoak izateko gai direa. Iraultzaileek, aitzitik, herriaren maitasuna mantendu behar dute soilik … eta gero jarraitzen du idazten … eta gainera nahikoa emozionala niretzat … Che-k berak bizi zuen egoera dela medio – Badakizue ez zituela seme-alabak ikusten, edo bakarrik Boliviarako bidean Kubara oso denbora laburrez hurbildu zenean ikusi zituen baina emazteari esan zion hauei ez aipatzeko bera aita zeal… Dena dela, Che-k zera idazten du:

 Iraultzaren buruzagiek haurrak dituzte lehenengo hitzak ahoskatzerakoan aita hitza ikasten ez dituztenak, emazteak dituzte baten biziko sakrifizio orokorraren parte izan behar direnak iraultza helburura bideratze aldera, adiskideak ere oso gutxi dira, iraultza burkideak dira soilik. Iraultzatik kanpo ez dago bizitzarik.

  Eta hori niretzat samingarria da, biziki. Ez dakit zuentzat berdin den. Maitasuna bakarrik herriaren maitasuntzat bizitzearen mina eta maitasun erromantikoarekin edo Eros-ekin lotzeko ezintasun hori etabar. Eta orduan Che-k gutuna honela bukatzen du eta ez zait iruditzen dagokigun arazoa konpontzen duenik. Zera esaten du:

 Baldintza hauetan, buruzagi iraultzaileek humanitate-dosi handia izan behar dute, justizia eta egiaren zentzua duen dosi handia alegia, izan ere, mutur dogmatikoetan erortzeko arriskua saihesteko,  eskolastika hotzean ez erortzeko, masengandik ez isolatzeko. Egunero borrokatu behar dute humaitatearen maitasuna ekintza zehatzetan gauzatu dadin, exenplutzat balioko duten ekintzak, mobilizatzeko faktoreak izango direnak.

 Suposatzen dut gutun honekin hainbeste denbora eman badut arrazoia zatiketa horren indarra azpimarratzea dela, Agape eta Eros-en arteko zariketaren indarra, humaitatearen maitasuna eta maitasun erromantikoaren artekoa, zatiketa horren indarra eta mina.

 Ederto bada… eta orain jarrai dezagun 3. zatiarekin…

* * *

*

Bere ikasketak eta irakaslanak Frantzian, Londresen eta Renon burutu ondoren orain Leeds-eko uniberstitatean ari da Komunikabide eta Soziologia sailen artean multikulturalismoari buruz lanak egiten. Kultura eta identitate erbesteratuak (Nomadologua subalternoak) (Pamiela, 2005) eta Subordinazioaren Kontra (Pamiela, 2008) liburuen egile, Zizek Ikasketak-Nazioarteko Aldizkaria elkektronikoan (IJZS) itzulpen eta edizio lanetan dihardu, Ikasketa Subalterno kolektibotik sortutako Critical Stew proiektoaren kide da eta Lapiko Kritiko euskarazko sailaren suztatzaile.
Email this author | All posts by

One Response »

  1. […] maitasuna kontzeptu politiko gisa nola hondatzen eta berritzen den erakusteko, modu dialektikoan. Hitzaldiaren bigarren ekarpenean maitasunaren lehenengo bi kategoriak aurkeztu ditu. Lehenean maitasuna identitatearekin (bikotea, […]

Leave a Reply