Feminismoaren diferentzia eta maitasuna (II) – Joera etikoa eta ‘beste’(ar)en errepresentazioak)

By • Feb 14th, 2014 • Category: Maitasuna Proiektoa

lovfem2Aurrekoan barkamenak-edo eskatu ondoren (Arantzazuko Symposium Platonikoan perspektiba feministarik aurkezteko biderik ez zelako egon), Teresa de Lauretis-en ekarpen batez jabetu ginen. Ekarpen horretan de Lauretisek nazioarteko emakume mugimenduko diferentziaren etxeak bi joran edo joera nagusi babesten zituela adierazi zuen: Joera erorikoa eta joera etikoa. Nozio gisa Diferentziaren Etxea feminismo globalarentzat lekune edo teilatupe bateratu bat irudikatzeko (etxea) baliabidea da, non, halere, ezaugarri nagusia emakume mugimenduaren askotarikotasuna (diferentzia) baita: jatorriaren arabera, edo klasearena, arraza, sexualitatea etabar. Beraz nazioarteko emakume mugimenduan etxe bateratu bat imajinatu daiteke, feminismoaren konfidantzazko eztabaidagunea dena, berez jakinaren gainean egonda ere, baina, benetazko batasunik ezin daitekeela egon.

Joera erotikoa deritzana aztertzeko orduan, banaketa garrantzitsuena pornografiaren inguruko eztabaidetan zehazten da, eta feminismoaren barne-gatzaka hau sexu guda-tzat izendatua izanak eztabaida horien indarraren neurria ematen du. Eztabaida hauek (zeharo gogorrak eta mingotsak) ondorio sakonak dute ez bakarrik feminismoaren barnean baizik eta, era bereran, feminitatearen beraren ulertzeko modu kulturalak eta politikoak zehazteko orduan. Zentzu honetan, feminismoaren joera erotikoa neutralizatzeko-edo nazioarteko emakume mugimendu globalean pornografiaren kontrako ikuspegi bat egituratzen da. Eta ikuspegi horren joera etiko zuzena definitzeko orduan, aipagabeko edo aitorgabeko erreferentzia bakarra nagusitzen da; izan ere, klase ertaineko emakume zurien esperientziatik sortutakoa dena.

lovfem4

bell hooks

Gauzak horrela, feminismoaren erreferentzia nagusi honek, klase ertainekoa izanik “emakumea” ez du soilik subjektu guztiz determinatua eta biktimizatua balitz bezala irudikatuko, pornografiaren inguruko eztabaidetan antzeman bezala. Modu berdinean, feminismoaren erreferentzia nagusia zuria denen heinean, beste emakumeen esperientzia kultural eta etiko-politiko konplexuak (emakume post-kolonialaak, subalternoak…) baztertzeko joera bera nabaria (izango) da.

Zentzu honetan, kolorezko emakumeek kaleratuko dituzten idazlanen bitartez, emakume mugimendu ‘nagusiaren’ gehiengoan izkutatzen zen puritanismoaz gain arrazismo inplizitoa ere salatzeko eta kritikatzeko bidea irekitzen da.

Sexu-gudekin batera elkarlotuta, beraz, hemen nagusitzen den funtsezko salaketa da feminismoaren historia emakume zurien historia dela eta, ondorioz, kolorezko emakumeen subkektu-posizioak (emakume beltzenak, indiarrenak eta abar) baztertuta daudela.

Ikusiko denez, hemendik aurrera aurkeztuko diren kritikak orain dela 20-30 urte sendotu baziren ere, orohar ez dute inolako gaurkotasunik galdu. Bestalde, nabaria da de Lauretisek nazioarteko feminismoan operatzen duen banaketa maitasunaren hizkuntzara ere trasladatu daitekeela, nahiz eta joran erotikoan eros nozioak maitasun erromantikoan nagusitzen diren sexualitarearen imajin subordinatzaileak gainditu egiten dituen, noski. Hemendik aurrera aipatuko ditugun joran etikoaren inguruko ekarpenak gehiago daude lotuta agape eta philia moduko nozioekin, maitasunaren zentzu politiko estriktoagoa emanez: elkartasuna, aizpatasuna, komunitatean parte-hartze aktiboa etabar.

Arraza jeneroaren aurka

Michele Wallace

Michele Wallace

Arraza/jeneroa zatiketa aztertzeko orduan bakoitzak gordeko duen berezko garrantzia (erlatiboa) da hemen azpimarratu behar dena, emakumeen zapalkuntza, erresistentzia eta eragiletasun tankerak zehazteko orduan. Hasteko, emakumeen mugimendu globalean jeneroa eta arrazaren artean emango den zatiketak ‘mendebaleko feminismo zuri’-aren eta ‘hirugarren munduko feminismo’-aren arteko bereziketa ere bultzatuko du.

Noski, hirugarren mundua, hemen, ez da guztiz geografikoki definitzen. Hirugarren mundua, aldiz, errekurtsoen urritasun edo gabeziaz elkarlotuta dauden giza-baldintzekin dago lotuta.  Hirugarren munduko feminismoa, horrela, Estatu Batuetako `emakumismo beltza‘-rekin eta Indiako `feminismo subalterno‘-arekin lotuta dago hasiera batean, eta maiz kolorezko emakume izen generikoaz aurkezten da.

Kolorezko emakumeak feminismoaren eta arrazakeriaren kontrako mugimenduen ‘barrutik’ eta ‘kontra’ aritzen dira. Menperapekuntza modu desberdinak aztertu eta desafiatzerakoan, gakoa ikusbide bakunak baztertzea da, eta arazoak hurbilpen anikoitzak erabiliz aztertzea. Honetaz gainera, azterlarien interbentzio kritikoei baliogarritasuna onartzeko zenbait baldintza ezartzen dira. Gaurregun, hain zuzen ere, Michele Wallace eta bell hooks moduko feminista beltz, afro-amerikarrek, bata bestearen atzetik baieztatzen dutenean, lehenak, feminista zuriek betidanik hitzegin dutela feminismo beltzari buruz, nahiz eta alderantzizkoa inoiz ez gertatu, eta, bigarrenak, emakume zuriek ezin dutela irudikatu beltzak oraindik terrorizatuak sentitzen direla; edo, hirugarrenez, kolorezko emakume feminista/marxista indiarra den Gayatri Chakravorty Spivak-ek, kritikatzeko eskubidea irabazi egin behar dela esaten dutenean, hirurak batera arraza eta jeneroaren politikarekin lotuta dauden, eta ahots zein errepresentazioarekin zerikusia duten arazo pare baten kontua jasotzen dute: Hasteko 1/ kolorezko emakumeen ‘isiltasuna’ aztertzen dute; eta, gero 2/ edozeinek beste batzuen alde hitzegiteko zenbait baldintzez jabetzen dira.

Emakume beltz ‘bortitza’ eta ‘makurra’ omen delako itxura alde batera utziz, bell hooks-ek ondorengoa gogoratzen du: beltzak, oraindik gaurregun, gizarte garaikideetan ikaratuta (hau da, terrotizatuta) sentitzen dira; eta ikara hori zuritasunarekin (edo nagusitasun eta menderapen zuriaren gaur egungo adierazpenekin) lotuta jarraitzen du. Arazoa, ordea, da beltzen zuriekiko beldurraren modu desberdinak gutxitan ahozkatzen direla; gutxitan ahozkatzen dira, gainera, isilgarrriak direlako oso modu errazean: hala zurien partetik arrazakeria alderanztuaren salaketaren bidez, nola tratu berezia eskatzeko asmoarekin, beltzen jarrera kexatiak, biktimazio hutsaren baliabidetzat erabiltzen direla iradokiz.

bell hooks-ekin bat etorriz, Michelle Wallace-k ere, beltzen gehiengoarentzat baldintza materialak oraindik ez direla larregi aldatu gogoratzen du. Baina Wallacek (eta hau Baina haundi bat da) beltzekiko borondate onezko argumentuak ez ditu errez onartzen. Gizonezkoa ez den beltza eta zuria ez den emakumea izanik, arrisku eta erronka bereziak sortzen zaizkiola dio: ez soilik fronte baten baina bitan, hau da, patriarkagoaren eta nagusigo (edo supremazismo) zuriaren aurka, biak ala biak batera, borrokatzera behartzen diona. Horrela, feminismo beltzaren tradizio motzetik sortu diren kritikek errugabetasun beltzaren ideiaren kontra egin zuten, indartsu. Feminismo beltzak zerikusi haundia izan du subjektu beltzaren eraikuntzan, gizon beltzek (macho beltzaren imajina barne) gorde izan du(t)en monopolioa amaitzeko orduan. Subjektu beltz errugabe eta esentzialaren bukaerak, gainera, feminismo beltzaren gero eta gehiagozko ‘ikustasun’ publikoa baimendu du; bereziki ekoizpen kulturalaren eremu zabalean.

Horregatik, Michelle Wallacek azpimarratzen duen bezala, feminismo beltza oraindik atzeratua baldin badago ere, bere egitarau orokorraren mailan, ezin zaio gehiago begiratu hasieran feminismo zuri nagusiak erakutsi zuen misterioarekin. Feminismo beltzaren egitaraua dela eta, Wallacek egitarau horien azken asmoa ez dela kultur-kritikak idaztera soilik murriztu behar dio. Kulturaren arloan aritzerakoan, dena den, feminismo beltzaren proiektuak, kultura beraren irakurketa zehatza, hertsia eta hurbila eskatzen du.

Wallacek, eredu eta prozesu konplexuz osaturiko sarea balitz ulertzen du kultura. Sare konplexu honek kulturaren hiru eremu eta eragin desberdin koordinatzen ditu: ‘goi’ mailako artegintza (eremu estetikoa), jatorrizko adierazpen herritar lokalak (eremu antropologikoa) eta kultura masifikatu zein herrikoi globala (behe mailakoa deritzana, kontsumoaren kultura barne.)

Testuinguru orokor honetan, feminismo beltzaren kultur-kritikak erresistentzia-ekintzak balira aldarrikatzen ditu Walacek. Izan ere, patriarkagoaren sistemak osatzen duen nagusigoaren aurka zein kultura zuri baztertzaile eta arrazista hegemonikoaren aurka kokatuta dagoenez, feminismo beltzaren sortzailetasuna berez da potentzialki subertsiboa. Ondorioz, subjektu eme beltzaren errepresentazio lanetan aritzerakoan, feminismo beltzak kritika oposizionala areagotu behar du. Edo bestela esanda, feminismo beltzak, subjektu eme beltzaren errepresentazio oposizional kritikoan insistitu behar du.

lovfem3

Gayatri Spivak

Behin honeraino helduta baina, feminismo beltzak bezala giza-eraldakuntzaren alde borrokatzen duen edozein subjektu politikoentzat beste arazo bat sortzen da; alegia nork du emakume beltzen (edo beste talde menperatuen) alde hitzegiteko eskubidea? Beste-aren alde hitzegiteko ahalmen edota gaitasun hori ez-kritikoki asumitzea nahiko ideia zalantzakorra da feminismo beltzaren esparruan.

 ‘Bestea’ errepresentatzen

Feminismo beltzaren ahotsak kolorezko emakumeen egiturazko ‘isiltasun’ tradizio luze batean murgilduak daude. Ahotsak esperientzia definitzeko ahalmena dakar. Isiltasuna ahots-eza da, maila kolektibo eta instituzionalean ahotsaren ukamena da. ‘Isiltasun’ honek emakume beltzen estatusa edota baldintzak gizartean aldatzeko ahaleginak hondamenera kondenatzen ditu. Emakume beltzen gehiengoa, ‘isildua’ egonez gain behartsua baita; hau da, emakume beltzen gehiengoak hezkuntza desegokia jasotzen du, osasun zainbide aproposik ez du lortzen, egoitza dezenteak eskuratzeko ahalbiderik ez du aurkitzen eta, orohar, bizi publikoan agertzeko ganorazko aukerarik ez du ezagutzen.

 Gayatri Spivak bat dator ikuspen honekin. Izan ere, Indiako emakume gehienak aipatu giza-arazo berdintsuen ondorioei aurre egiteko beharrean aurkitzen dira. Spivakek holaxe izendatzen duen “emakume pos-kolonial subalterno”-en gehiengoak ezin du hitzegin, hau da, derrigorrez isildua dago. Egoera hau onartu ondoren, halere, Spivakek beste jendeekiko errepresentazioari lotutako azterketek berezko arazoa dakartela adierazten du. Bestela esanda: Besteen errepresentazioa problematikoa da.

 Spivaken arabera, pertsona bat ez da gauza huts bakarra. Pertsona batek posizio deberdinak biztantzen ditu. Horregatik, talde baztertuen eta isilduen alde, indiar, edo feminista edo marxista edo emakume bezala hitzegiteak beti dakar homogenizazioaren arriskua, talde horren deskribapen okerra egiteko arriskua, hain zuzen ere.

 Spivak bera, kolorezko emakumeek hedatu dituzten gai eta borroken historian kokatzen da zalantzarik gabe. Zentzu honetan, bere teoriak eta diskurtsoak eguneroko bizitik jasotako ekite eta esperientziak islatzen saiatzen dira. Horregatik, kolorezko emakume arrunten ikusbideak kaleratzea, teoriaren osagai garrantzitsua da. Hau kontutan hartuta,  ‘komunitate’, ‘senitarte’ eta ‘arbaso’ moduko hitzak ez dira kontzeptu ahulak feminismo beltzaren pentsamenduan. Talde eraginkor baten parte hartzerakoan, bata bestearekiko axola, elkartasun emozionala eta indar espiritualaren iturriak osatzen dituzte. Talde hurbilak eta tradizio familiarrak serioski kontutan hartuz, gainera, kolorezko emakumeen maila desberdineko ikusmenek, feminismo orokorraren pentsamendua bera aldatzen laguntzen dute. Emakume beltzen ekintza politikoz eta komunitate-esperientziaz osatutako historia luzearekin, feminismoaren praktika eraldatzaileak sendotasuna eta iraupena segurtatzen du.

lovfem1 Baina feminismo beltzaren identitate-politikak behar moduan konplikatze aldera historia berrian landu diren diskurtsoak, proposatu diren jarrerak eta burutu ekiteak identitate anikoitzen inguruko azterketak gehiago hedatuz osatu beahr dira. Spivaken arabera, oinarriko elkartasunak goraipatuz gain, kolorezko feminismotik sortzen diren teoria emankorrenak, nortasunaren anizkoiztasuna -eta ez batasuna- azpimarratzera eta onartzera bultzatzen dute. Eta, hain zuzen ere, azterketaren maila honetan da Spivakek, beste-a(re)n posizio desberdin ugarien errepresentazioarekin aritzerakoan, arazoak aurreikusten dituela. Spivaken arabera, talde baztertuekiko arduratsu izan arren eta elkartasuna erakutsiz ere orokorkeriaren edo generalizazioaren arriskua nabarmena da.

 Hemen agian merrezi du tartekatzea Gilles Deleuzek Michel Foucaultekin izan zuen elkarrizketa baten esandakoa: “Nik uste zu izan zara zerbait oinarri-oinarrizkoa erakutsi digun lehena, bai zure liburuetan bai eremu praktikoan ere: besteen alde hitzegiteko jarreran nabaritzen den indignitatea hain zuzen ere”

 Beste-aren errepresentazioarekin gauzatzen den problematika ez da soilik emakumismo beltzak eta feminismo subalternoak emakume mugimendu globalaren barnean sortarazten dituen eztabaidetara laburtzen. Elkarloturik dagoen beste arazo berezi eta konplexu baten kontu ezinbestez garrantzitsua ematen du, era berean: Non kokatzen dira feminimoaren aldeko gizonezkoen (beltz edo zuri) zereginak eta harremanak?

 Noski, printzipioz behintzat, ez dago jenero berezitasunik, edo, sexualitate joerarik edo identitate sozial edo kultural zehatzik derrigorrez izan behar honetaz edo besteaz hitzegiteko. Feminismo beltzaren arabera, halere, giza-eraldakuntzaren aukerak aragotze aldera, kritikatzeko eskubidea bera irabazi egin behar da. Kritika egiteko eskubide hori lortzeko, hain zuzen ere, norberaren posizioa problematizatu egin behar da. Orohar, kolorezko feminismo beltz kritikoak eskatzen duena zera da: Bestearen (kasu honetan, emakumearen) posizioa betetzen ikasi aurretik, norberaren (kasu honetan gizonezkoen) diskurtso eta posizio nagusi edo hegemonikoak ‘des-hegemonizatu’ egin behar dira.

 Spivakek dioenez, kritikaren eskubidea irabazteko, ikertzaileak/ekintzaileak bere posizioa historikoki kritikatu behar du. Eta, honek, kanpoko mundua ikastearen lan arriskutsua inplikatzen du. bell hooksek bere aldetik zera dio, bestalde: gizon zurien historiarekiko kritikoki berposizionatzeko prozesuak zuritasuna eta terrorearen arteko disoziazioa ahalmentzen du irudimen beltzean. Interbentzio kritikoak izanik, arrazakeriaren kontra kokatzen diren gizon zurien onarmen eta ikerketa historikoek bi gauza lortzen dituzte aldiberean: burutzen dituzten lan eta eginkizun kulturalek nagusitasun zuria nola ber-inskribatzen duten ulertzera baimentzen die, horregatik nolabaiteko erru, bekatu edo ukamen zentzu gelditzailerik bultzatu gabe.

 Azken bi ekarpen hauetan feminismoari buruzko generalizazioak, eta, dudarik gabe, deskripzio ez-oso eta agian okerrak burutu badira ere, egon ez dago historikoki zamatutako bekatu-zentzu izkutu, gelditzaile edo indignorik. Feminismoaren zenbait historia, praktika, teoria eta jarrera azaltzera bultzatzen gaituena, aldiz, Bestearekin identifikatze (edo Eve Kosofski Sedgwick idazle eta ekintzaile lesbiar ezagunak esango lukeen bezala ‘aloidentifikatze‘) arriskutsua da.

AIPAMENAK

de Lauretis, T. (1987) Technologies of Gender: Essays on Theory, Film and Fiction, Bloomington, Ind: Indiana University Press.

Foucault, M., Deleuze, G. (1979) “Los intelectuales y el poder”, in M. Foucault, Microfísica del poder, Ed. eta itz.: Julia Varela, Fernando Alvarez-Uría, Madrid: Las ediciones de la piqueta, 77-86

hooks, bell. (1992) “Representing whiteness in the black imagination” in Lawrence Grossberg, Cary Nelson, Paula Treichler, Cultural Studies, Londres, New York: Routledge, 338-346.

——— 2000, Feminism is for everybody: Passionate Politics, SouthEnd press, Cambridge, MA

Kosofsky Sedgwick, E. (1990) Epistemology of the Closet, Berkeley: University of California Press.

Spivak Gayatri C. (1988) “Can the subaltern speak?” in Cary Nelson & Lawrence Grossberg (eds), Marxism and the Interpretation of Culture, Londres: Macmillam Education Ltd, 271-313.

Spivak G.C. & Gunew, S. (1993) “Questions of multiculturalism” in Simon During, The Cultural Studies Reader, Londres, New York, Routledge, 193-202.

Wallace, Michele (1979) Black Macho and the Myth of the Superwoman. Verso, Londres, New York.

———-(1992) “Negative images: Towards a black feminist cultural criticism” in Lawrence Grossberg, Cary Nelson, Paula Treichler, Cultural Studies, Londres, New York: Routledge, 654-671.

Bere ikasketak eta irakaslanak Frantzian, Londresen eta Renon burutu ondoren orain Leeds-eko uniberstitatean ari da Komunikabide eta Soziologia sailen artean multikulturalismoari buruz lanak egiten. Kultura eta identitate erbesteratuak (Nomadologua subalternoak) (Pamiela, 2005) eta Subordinazioaren Kontra (Pamiela, 2008) liburuen egile, Zizek Ikasketak-Nazioarteko Aldizkaria elkektronikoan (IJZS) itzulpen eta edizio lanetan dihardu, Ikasketa Subalterno kolektibotik sortutako Critical Stew proiektoaren kide da eta Lapiko Kritiko euskarazko sailaren suztatzaile.
Email this author | All posts by

Leave a Reply