S Zizek – Maitatu errukirik gabe -I- Europako maitasun-zinemaren kanona

By • Dec 20th, 2013 • Category: Maitasuna Proiektoa

Slavoj Zizek-en txanda Michael Hardt-en ostean izan zen Arantzazuko Symposium Platonikoan. Bere hitzaldiaren muina Hegel eta ezkontzari buruz izango zela aurreratu zuen. Bidenabar Mozzart-en Così fan tutte operazRousseau-ren Julia edo Heloisa Berria eleberriaz eta bikote komunistaz ere arituko zela aipatu zuen. Aurretik, baina, Europako maitasun-zinema kanonikoa-edo zein filmez osatuta zegoen laburbildu nahi zuela-eta horrela ekin zion hitzaldiari:      

Europako zinemak eskaintzen duen ukitu espezifikoaz aritzeko, lehenik eta behin ahaztu egin behar da 1950-tik aurrera goi-mailako arte-pelikulez osatutako kanon handiputza (Rossellini, Bergman); gaur egun, ezinbestez zaharkitua agertzen baita. Agian, Europako zinemaz hitzegiteko bidea arriskuak hartu eta, besterik gabe, batek dituen inpresioekin hastea da.

                              * * *

zzmai1Aspalditxo dela Ekialde-Alemaniako Paul eta Paularen Kondaira filma ikusi nuen (Die Legende von Paul und Paula, Heinz Carow, 1973 – Ikus I eta II). Amodiozko triangelu bati buruzko komedia bat da, amaiera zoriontsua duena. Ama ez-ezkondua den heroinak azkenean bere gizona lortzen du, izan ere, honek bere emaztea uzten duelarik. Azken planoan, emakumea pozik ikusten dugu Berlin Ekialdeko kale batean; gero  metroko tunel guztiz ilun batera sartzen da eta ahots off  batek jakinarazten digu laister hilgo dela bere hirugarren haurra jaiotzeko orduan. Komedia baten ustekabeko amaiera gordin eta mingots hau berehala otu zitzaidan gauza bereziki europear bat bezala, bakarrik Europan gerta daitekeena alegia. Baita, kasu honetan, Alemaniako Errepublika Demokratikoko erregimen zapalkorra baldin bada ere Europa ordezkatzen duena. Beraz, agian, Europa zinemaaren bidez hori da izan oinarri-oinarian: komedia eta malenkoniaren arteko nahasketa berezia, gaur egun Von Trier eta Haneke-ren lanetan aurkitzen duguna, eta Ernst Lubitsch-en Hollywoodeko filmeak ere bizirauarazten dituztenak.

* * *

 Hitz egin dezagun Arazoa Paradisuan filmari buruz (Trouble in Paradise, 1932 – ikus klip 1 eta 2,) Ernst Lubitsch-en  lehen maisulan absolutua: Istorioa Gaston eta Lily-rena da, aberatsak ohostu egiten dituzten  bi kale-lapur zoriontsuena. Baina bizia konplikatu egiten da Gaston Mariette-rekin maitemintzen denean, izan ere,  hauen lapurketen biktima aberats bat dena. Kredituen zehar entzundako abestiarenhitzek tituloan aipatu “arazoa”ren definizioa eskaintzen dute: “Hori da paradisua / besoak elkartu eta ezpainak laztandu / baina bitartean zerbait falta bada / horrek esan nahi du badagoela / arazoa paradisuan”.

Modu guziz brutalean esanda bada “arazoa paradisuan” da Lubitsch-ek zer eta (Lacanen)  il n’y a pas de rapport sexuel esaldia adierazten duela- Ez dago harreman sexualik. Agian, hau “Lubitsch-en ukitu” oinarrizkoena ulertzeko lagungarria da- porrotak nola funtzionatzen duen erakusteko modu asmakorrak baitira bereak. Hau da: harreman sexualik ez dagoela oztopo traumatiko gisan irakurri beharrean (zeinaren arabera maitasun afera oro nolabaiteko porrot tragiko batean amaitu behar den), oztopo hau berau, aldiz, baliabide komikoa bilakatu daiteke. Bestela esanda, oztopoa zeharkatu daitekeen zerbait da, are lasai aipatu daitekeena, oztopoarekin jokatu daiteke, manipulatu daiteke, huraz trufatu … Laburtuz, sexualitatea arrakasta da hoberen non eta porrotean bertan gauzatzen den neurrian!

Baina orduan, non da arazoa paradisuan “Arazoa Paradisuan”? Lehenengo erantzuna berez inposatzen da: benetako  sexu-harreman “paradisokoa” Mariette-rekin litzateke, eta horregatik da ezinezko, ezin delako bete edo ezin delako burutu. Eta, izan ere, betegabetasun honek ematen dio filmearen amaierari malenkonia ukitua: filmearen azken minutuko barre eta zarata horiek guziek, Gaston eta Lily-ren arteko lankidetza zoriontsua erakusteko bion artean burutzen duten lapurtu-objektuen elkar-truke horiek guziek, azken finean malenkolia horren hutsunea betetzen dute, (Gaston eta Marieten arteko harreman inposiblea!).

zzmai2Era berean, halere, badago irakurketa kontrakoa egiteko aukera: Zergatik ez pentsatu benetako paradisua  Gaston eta Lily-ren arteko eskandaluzko maitasun afera dela? Bata bestea babesten duten bi lapur chic-en artekoa alegia! Zergatik ez pentsatu, ironia zirikatzaile baten gisan, Mariette sugea dela Gaston engainatu nahian Edeneko Lorategia bekatarian? Zergatik ez ikusi Paradisua, berez bizi on eta oparoaren lekunea dena, krimenaren bizirako lekune egokia izango balitz bezala era berean? Krimena eta paradisua, horrela, glamourrez eta arriskuz beteta dauden biziaren adierazleak lirateke, eta gaizkiaren tentazioa, aldiz, Marietten itxurapenean agertuko litzateke! Azken finean, ez al du bada Marietteren aberastasunak bizi ederraren (edo dolce vita erraza-marrasaren) promesa segurtatzen, bai noski, baina benetako krimenezko bizi ausartarik gabe? Arriskurik gabeko bizia, hain zuzen ere, klase errespetagarrien hipokresia aspergarria besterik ez dena!

 Ikus bestela norainokoa den Gaston-en amorrua gordina eta dotoretasunik zein distantzia ironikorik gabekoa, izan ere, filmean ematen den lehen eta bakarra, kasu berezi batean Mariettek polizia deitzen ez duelako. Gastonen arazoa da Marietten jabetzapean dagoen enpresa-batzordeko presidenteak urteetan eta modu sistematikoan miloiak lapurtu izan dituela eta ondorioz Gastonen amorrazioaren muina ondorengoa da: nola daiteke Mariette prest egotea poliziari deitzeko bera moduko, Gaston moduko lapur arrunt batek alegia, konparazioz diru piskatxo bat ahostu egiten dioenean, eta aldiz ez ikusiarena egitea bere klase altu errespetagarriako kide batek milioika eta miloika lapurtzen dituenean! Ez al du Gastonek hemen Bertrol Brecht-en adierazpen ospetsua parafraseatzen: “zer da banku bat lapurtzea banku bat sortzearekin konparatuta”? Zer da lapurketa zuzen bat Gaston eta Lily moduko lapur txikiek burututakoa miloien eta miloien lapurketarekin konparatuz gero, finantza-operazio ilunen bidez?

 Dena dela, badago beste aspektu bat hemen aipatu behar dena: Gaston eta Lily-ren krimenezko bizia benetan al da horren “glamourrez eta arriskuz betea” baina?  Beraien lapurketen glamour eta arriskuaren azpian ez ote dute biak ala biak “bikote burges kintaesentziala” osatzen? Gustu garestiak dituzten lapur-profesional guztiz zentzuzkoena alegia! Konparazioz, hortaz, Gaston eta Mariettek bikote benetan erromantikoa osatuko lukete,  abenturazaleak eta arriskuak hartzeko prest dauden maitaleak lirateke. Horrela, Lilyrengana berritzuliz eta berriro legetik kanpo kokatuz, Gastonek gelditzen zaion zentzuzko gauza bakarra egingo luke  – bere bizitzari dagokion lekura itzuli, hain zuzen! Bestela gogoratu G.K. Chesterton-en pasarte ospetsua bere “Detektibe Istorioen Defensan”.  Bertan zera azpimarratzen du, alegia detektibe-istorioak:

 “zentzuz gogoratzen digu izan zibilizazioa dela bide zuzenetik at dagoen irteera apartekoena eta matxinada erromantikoena. Polizi-erromantze batean, detektibea bakar-bakarrik eta beldurgabe harro ari denean lapurren sukaldeko labain eta ukabilen artean, baliagarri zaigu zinez giza-zuzentasunaren agentea dela gogorarazteko, jatorrizko figura poetikoa dela alegia, ebasle eta gaizkileak kontserbadore zahar kosmiko-baretsuak diren bitartean, zoriontsu ximio eta otsoen errespetagarritasun oroitezgarrian. Polizi-indarraren erromantzea, beraz, gizonaren erromantzea da bere osotasunean.  Konspirazio ilun eta ausartena moralitatea delako egitean dago oinarrituta”

Eta ez da hau Gaston eta Lily-ren definizio onena? Lapur bi hauek ez dira ba “kontserbadore zahar kosmiko-baretsuak, zoriontsu ximio eta otsoen errespetagarritasun oroitezgarrian”. Ez dira ba beraien paradisuan ondo asko eta eroso biziz inolako pasio edo grina etikoetan erori gabe? Funtsezkoa hemen delinkuentzia (lapurreta) eta promiskuitate sexualaren arteko paraleloa da: gure transgresio ordenatuen mundu postmodernoan, non ezkontzako konpromisoa denporaz kanpozko jarrera erridikulotzat  antzematen baita, zer orduan izan ezkontzara bizirako lotzen direnak baldin badira benetako subertsiboak?

Hain zuzen ere hau da Lubitsch-en Bizitzeko Diseinua (Design for Living, 1933) pelikularen azpiko premisa: emakume batek bizimodu betea eta lasaia darama bi gizonekin; esperimentu arriskutsu gisa batekin bakarrik ezkontz-bizi arrunta eramaten saiatzen da; hala ere, saiakerak porrot nabaria egiten du eta bi gizonekin bizitzeko segurtasunera itzultzen da. Baina, dagokigun zentzuan, Ménage a trois honen parte-hartzaileek ere ”kontserbadore zahar kosmiko-baretsuak dira, zoriontsu ximio eta otsoen errespetagarritasun”ean bizi direnak. Zehazki, gauza bera gertatzen Arazoak Paradisuan filmearekin: benetako tentazioa, izan, Gaston eta Marietten arteko ezkontza errespetagarria da.

Eta , berriz ere, nire hipotesia da halako anbiguotasun sakonak eta halako komedia eta galera malenkoniatsuaren arteko nahasketak guztiz europearrak direla, Europako oparia Hollywood-eri eskeinai, hain zuena. Beraz, zein liteke Lubitsch-en filme bat gaur egun? Bada egon badago bat egon deskripzio hoenkin zeharo bat datorrena.

* * *

zzmai3Panos Koutras-en Strella (Grezia, 2009, ikus trailerra) hainbat eta hainbat sari irabazi zituen kultozko pelikula bat da; ekoizpen guztiz independientea izan zen eta ia rol guziak ez-profesionalen eskuetan zeuden. Hona hemen istorioa: Yorgos espetxetik libre ateratzen da 14 urte ondoren, Greziako herri txiki batean burututako hilketa bategatik (17 urteko anaia harrapatu zuen bere 5 urteko semarekin sexu jokuetan eta amorru-arrebato baten ondorioz bertan akabatu zuen.)

Kartzelako egonaldi luzean, Leonidas bere semearekin kontaktua galdu zuen eta orain hura aurkitzen saiatzen da. Lehen gaua Atenas-eko hiri erdiko hotel merke baten ematen du eta bertan Strella ezagutzen du,  gazte transsexual prostituta bat. Gaua elkarrekin iragan ondoren maitemindu egingo dira eta Yorgos Strella-ren trans lagun-zirkuluan onartua izango da. Yorgosek, besteak beste, Strellak egiten duen Maria Callas-en pertsonifikazioa miresten du. Baina, dena dela, laster asko honetaz konturatuko da: Strella bere seme Leonidas DA, harekin kontaktua galduta zuena. Yorgosek kartzela utzi eta Strellak jarraitu egin zion hoteleraino eta korridorean bere zain geratu zen. Hasiera batean ikusi besterik ez zuen nahi baina Yorgosek gela batera joateko eskatu zionean onartu egin zuen…

Strella bere semea dela jakin ondoren Yorgos traumatizatuta dago eta guztiz lur jota alde egiten du. Beranduago, halere, bikotea harremanetan jartzen da berriro eta baldin badakite ere sexu-erlazioarekin jarraitzerik ez dagoela, konturatzen dira bata bestearen axola handia gordetzen dutela oraindik. Pixkanaka-pixkanaka, nolabaiteko modus vivendi egokia aurkitzen dute eta azken eszena Urte Zaharrako ozpakizunean ematen da: Strellak, lagunak eta Yiorgos etxean biltzen dira eta bertan haur txiki bat dago, hildako lagun baten semea dena, eta Yorgos eta Strella haurraz arduratzea erabakitzen dute. Horrela haurrak  Strella eta Yorgosen arteko amodioa gorpuzten du eta beraien arteko harremana desblokeatzen du.

Strellak perbertsioa bere klimax erridikuloski sublimera eramaten du. Filmaren hasieran Yorgos konturatzen bada ere bere emakume maitale/desiratua trabestia dela, bikotekidearen aitormena entzun ondoren (“trabestia naiz, arazorik ez horrekin ez da hala?”) inolako shock patetiko edo gehiagorik gabe musuka eta besarkatzen jarraitzen dute.  Gero datorrena bai da benetan traumatikoa Strella bere semea dela deskubritzen duenean, eta horren jakinaren gainean seduzitu zuela, hain zuzen ere. Hemen bai, Yorgos-en erreakzioa eta Fergus-ena berdinak dira The Crying Game pelikulan Dil-en zakila ikusten duenean:  guztiz nazkatuta hiritik zehar ihes egiten du, puntuan aurkitu duena ezin onartuz. Bukaera ere antzekoa da: trauma maitasunaren bidez gainditzen da eta familia zoriontsu bat sortzen da seme txiki batekin.

zzmai4Hemen baina aparatu psikoanalitikoa mobilizatzeko eta aita-semearen arteko itzestuaren interpretazio sakon batzuk mobilizatzeko tentazioa baztertu egin beharko genuke: ez dago ezer interpretatzeko, filmaren amaierako egoera guztiz normala da, benetako familia baten zorion egoera islatzen du alegia. Berez, izan ere, filma test edo proba gisa ulertzeko balio du familia kristauaren balioak defendatzen dituztenentzat: onartu eta besarkatu Yorgos, Strella eta adoptatutako haurraren artean osatzen duten familia autentiko HAU, edo bestela isildu kristautasunari buruz; filmaren amaieran azaleratzen den familia guztiz baita benetako familia sakratua: aita-Jainkoak Kristo-semearekin bizi eta hura izorratzen duena da eta hemen harreman sakratu honetan, hain zuzen ere, ezkontza gay  ETA guraso-intzestua biak ala biak batera ematen dira!

* * *

Beraz, Europako zinemaren canon bat bilatzen ari bagara, Lubitschetik Koutraseraino hedatzen da: Strella gaur eguneko Lubitschen filmea da, gaur egungo “arazoa paradisuan” hain zuzen ere, zeina  gay maitalea zure semea dela konturatzen zarenean gertatzen baita. Aita eta semearen arteko familiak jainkozko debeku guztiak urratzen eta bortzatzen ditu, baina hala eta guztiz ere, ziur egon gaitezke bientzat gela txikitxo bat hutsik egongo dela Zeruko aldamenean, Lubitschen Zeruak itxaron dezake  (Heaven Can Wait) filmaren heroiari humore onezko deabruak esaten dion bezala.

 Eta orain hitzegin dezagun maitasuna, sexualitatea eta ezkontzaren gaiari buruz, Hegelen haritik tiraka…

Bere ikasketak eta irakaslanak Frantzian, Londresen eta Renon burutu ondoren orain Leeds-eko uniberstitatean ari da Komunikabide eta Soziologia sailen artean multikulturalismoari buruz lanak egiten. Kultura eta identitate erbesteratuak (Nomadologua subalternoak) (Pamiela, 2005) eta Subordinazioaren Kontra (Pamiela, 2008) liburuen egile, Zizek Ikasketak-Nazioarteko Aldizkaria elkektronikoan (IJZS) itzulpen eta edizio lanetan dihardu, Ikasketa Subalterno kolektibotik sortutako Critical Stew proiektoaren kide da eta Lapiko Kritiko euskarazko sailaren suztatzaile.
Email this author | All posts by

Leave a Reply